|
آغاز نمايشهاي مذهبي ايران را
ميتوان به روضه خوانها و دوستداران شبيهخاني ،
[9] منصوب دانست نظير دسته اخير را ميتوان با
نمايشهاي شور انگيزي كه در اروپا در شهر ((اوبرامرگو))8
توسط علاقمندان به اين تشريفات هر ده سال
يكبار بازي ميشود مقايسه كرد . البته در
دورههاي بعد بود كه شبيهخانهاي حرفه اي
بتدريج جاي دوستداران اين مراسم را گرفتند
. در كشورهاي اروپا نيز درامهاي مذهبي
ابتدا توسط كشيشان نوشته و بازي ميشد و
هواداران ايشان هم با آنها همراهي ميكردند
ولي بتدريج هنرپيشههاي حرفه اي جاي ايشان
را گرفتند9 .
هم ((گوبينو))10 و هم ((خودسكو))11 چنانكه
قبلاً هم اشاره كردهايم12 نمايشهاي مذهبي
ايران را با درامهاي يونان قديم مقايسه
كرده و نكات مشابهي در آنها جستجو كردهاند
.((ماثيو آرنولد ))13
با اين مقايسه گوبينو
موافق نيست و احساس ميكند كه نمايش مذهبي
((ابرامرگو)) شباهت بيشتري به تعزيههاي
ايران دارد . بحث درباره اين مسئله بتفصيل
از حوصله اين رساله البته خارج خواهد بود
ولي خواندن نظر ((آرنولد )) در اين مورد
بسيار جالب و آگاه كننده است .
بايد در نظر داشت كه ((ماثيو آرنولد
)) هرگز توفيق تماشاي تعزيههاي ايران را
نيافته و از عهده قرائت آنها هم بزبان اصلي
يعني فارسي بر نميآمده و بنابراين نميتوانستهاند
لطف شعر و كلام فارسي و و نكات ادبي و فني
را كه توسط شعراي ايراني به تنظيم اين
تعزيهنامهها به كار ميرفته دريابد و به
رقت احساسي كه تعزيه گردانها ، براي ايجاد
ترس و ترحم بكار ميبردند عنايت كند .
با اين وصف در رساله اي كه تحت عنوان
نمايشهاي مذهبي ايران14 نوشته ماجراي
دلخراش كربلا را بصورتي روشن تشريح كرده و
داستان هر واقعه را با زيبائي و قدرت كافي
مورد مطالعه قرار داده است15 .
[10]
پاورقيها :
1 –
Wakefield Master
براي اطلاع بيشتر مراجعه شود
بكتاب سابقالذكر چيمبرز
Chambers
صفحه 145 . دوره يا مجموعه
نمايشنامههاي ((ويكفيلد)) كه بنام
Towneley Plays
يا
Wakefield Mysteries
معروف است كه شامل 32 نمايشنامه
يا واقعه ميشود كه توسط كشيشان
Friars
تنظيم شده و از لحاظ قوت و
استحكام و طعن و طنز دراماتيك از نمونههاي
ديگر بهتر است . مجموعههاي ديگر نمايشهاي
مذهبي انگليسي عبارت است از دورة ((يورك))
York Corpus Chisti plays
شامل چهل و هشت واقعه و ((چستر ))
Chester
plays
شامل
بيست و پنچ نمايشنامه كه بيشتر آنها
تقليدي است از نمايشهاي مذهبي فرانسه تحت
عنوان ((نمايشهاي ميستر مربوط به عهد عتيق
))
Les Mysteres du Vieil Testament
و دوره نمايشهاي ((كاونتري))
Coventry
plays
شامل
چهل و دو واقعه .
2 –
Sir Edmond Chambers
3 – در كتاب سابقالذكر ، به ضميمه
، ت ، صفحات 321 تا 323 مراجعه شود .
4 –
William Waddington
به رسالة ((ته شه )) ها
Tanuel
des Teches
كه
((چيمبرز)) در صفحه 100 كتاب خود نقل كرده است
مراجعه شود .
5 – مطابق با 907 هجري شمسي كه تاريخي
است كه شاه اسمعيل صفوي رقيبان خود را
سركوب كرده و پس از آن در تبريز تاج
پادشاهي ايران را بسر نهاده است .
6 – مجلس شوراي ملي پاريس در سال 1548
اجراي نمايشهاي ميستر
Mystere
را
ممنوع كرد . ولي اين ممنوعيت شامل نمايشهاي
اخلاقي و نمايشهاي مضحك ((فرس))Farce
كه تا سالياني دراز در ((هتل
دوبورگوني))
Hotel
de Bourgonge
بازي
ميشد نگرديد . هتل ((دوبورگوني))
تنها تماشاخانه مجهز شهر پاريس بود
كه امتياز و اجازه اجراي نمايش داشت .
البته نبايد تصور شود كه فعاليت تئاتري آن
شهر منحصر به اين تالار بود بلكه در مركز
شهر و حومه پاريس در تالار اجتماعات
دارالعلمها و خانه اعيان و اشراف نمايشهاي
((فرس )) و نظائر آن براي تفريح
و تفنن اجرا
ميشد . علت تحريم تئاترهاي مذهبي اين بود
كه بصورتي قبيح درآمده و با كلماتي ركيك و
حركاتي زشت توأم شده بود .
7 –
Puritan
نام فرقهأي بود از
پروتستانهاي انگليس كه در دوره سلطنت ملكه
اليزابت اول (1603 – 1533 ) از شخصي بنام ((ژان
كالون )) (1509_
1564)
John Calvin پيروي ميكردند . ((كالون )) يكي از
اصلاح طلبان بنام پروتستان در سده شانزدهم
بود كه در ((پيكاردي))
Picardy
در فرانسه بدنيا آمده
بود و يكي از خطيبان معروف شهر پاريس شد .
او را از فرانسه تبعيد كردند و مدتي در ژنو
به تبليغ افكار و عقايد مذهبي خود مشغول
بود و باين وسيله فرقة ((كالوانيست))
Calvanist
را تشكيل داد و معتقدات آنها با
معتقدان پيروان ((لوتر))Luther
كه آنها را
Lutherian
ميناميدند تفاوت فاحش داشت . پيروان ((كالوان))
در انگليس در اصل خود را ((پوريتان))
ميناميدند ولي بتدريج اين كلمه در مورد
همة فرقههاي معتزله اطلاق ميشد و مخصوصاً
كساني كه در دوره جنگهاي داخلي در اواخر
دوران سلطنت شارل اول در انگليس به
طرفداري مجلس شوراي ملي و بضد شارل و
كليساي كاتوليك برخاسته بودند پوريتان
ميناميدند . پوريتانها در يازده سالة بين
1649 تا 1660 كه كشور انگليس بصورت ممالك مشتركالمنافع
تحت حكومت ((كرامول))
Cromwell
اداره ميشد قدرت و نفوذ زيادي
يافتند ولي نفوذ ايشان از سالها پيش شروع
شده بود و تئاتر را مخالف مصالح ديني و
اخلاقي عامه ميدانستند و آنرا در سال 1642
ممنوع ساخته و تمام تماشاخانههاي شهر را
تعطيل كردند .
8 –
Oberammergau
نام دهكدة كوچكي در جنوب آلمان
در نزديكي مونيخ و در منطقه ((باواريا)) و در
كنار رودخانه و درياچهاي بنام ((امر))Ammer
كه مردم آن با خلوص نيت و صفا و صداقت هر
چند سال يك بار حوادث دلخراش زندگي حضرت
مسيح را با شكوهي هر چه تمامتر بمعرض نمايش
ميگذارند . كمال و عظمت و زيبائي اين
نمايشها بحدي است كه مردم از اطراف و اكناف
عالم بتماشاي آن ميروند . هنرپيشگان اين
نمايشها هيچكدام حرفهأي نيستند و از
موقع تولد بنا بر ساختمان چهره و شكل صورت
و اندام براي اجراي نقشي نامزد ميشوند و
هيئت و قيافهبازي خود را در تمام عمر و در
موقع كار روزانه همچنان حفظ ميكنند .
9 – صورت اجرتي كه در مقابل بازي بهر
شبيهخوان در ايران داده ميشد بسيار جالب
و مقايسه آن با آنچه در انگليس به بازيكنان
نمايشهاي ميراكل ميپرداختند بيفايده
نيست .
به فاوستون
Fawston
كه يهودا را به دار آويخت
ده پنس
براي بازي كردن نقش خدا
سه شيلينگ و چهار پنس
به سه ارواح سفيد
پنج
پنس
به دو كرم وجدان
شانزده
پنس *
*- هر
شيلينگ معادل 9 ريال و مساوي با دوازده پنس
است .
در حاشيه يكي از تعزيههاي مجموعة
((ليتن))
Litten
بنام
عاق والدين صورتي نظير آنچه در بالا شرح
داده شد دربارة حقالزحمه شبيهخوانهاي
ايراني در مقابل بازي كه كردهاند يافت
ميشود كه ذكر آن در اينجا بيمورد نيست . از
اينقرار :
بزرگ
چهار ريال
علي حاجي
چهار ريال
صفر
پنج ريال
علي شمر
يك
ريال
شالفروش
هشت ريال
قفقاز
يك
ريال و نيم
طبال
هشت ريال
جو براي اسبها
يك ريال
صفر
دو ريال
مخارج متفرقه
دو ريال
شبيهخوانها اغلب نام شخص بازي را
بنام خود ضميمه ميكردند مثل علي شمر در
اينجا .
10 –
Gobineau
11 –
Chodzko
12 – توضيحات كافي دربارة اين دو
نويسنده در فصلهاي قبل اين رساله داده شده
كه انشاءالله بعداً بنظر علاقمندان ميرسد .
13 –
Matthew Arnold
14 –
The Persian Passion Plays
15 – به كتاب ((مقالات انتقادي))Essays
in Criticism
نوشتة
((ماثيو آرنولد)) چاپ سوم ، لندن 1875 ، فصل
مربوط به نمايشهاي مذهبي ايران مراجعه شود
.
|
)
)
)
)
)