همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش65 (اسفند46): 64-70.

 

خلاصه :  معرفي كتابخانه‌هاي ايران ازقرن يازده هجري (جمعأ چهل‌وشش كتابخانه‌اي از رديف 280تا325).

     

تاريخچة كتاب و كتابخانه در ايران

                      (17)

ركن‌الدين همايونفرخ

280 كتابخانه رستم خان شاملو : رستم خان شاملو از امراي بنام دوره صفويه است و مردي فضل دوست بود كتابخانه معظمي ترتيب داده بود و محمد امين عقيلي شاگرد مولانا محمد حسين تبريزي جلي و خفي نويس مشهور كتابدار كتابخانه او بوده است .

281 كتابخانه شاه عباس ثاني : شاه عباس ثاني نيز مانند شاه تهماسب و شاه عباس بزرگ بنقاشي و كتاب علاقه وافر داشت و در زمان او كتابخانه سلطنتي رونق و شكوهي تازه گرفت و محمد امين مشهدي كه از شاگردان مير عماد بود تصدي كتابخانه او را بعهده داشته است .

282 كتابخانه شاه سليمان صفوي : كتابخانه شاه سليمان صفوي را هم بايد يكي از كتابخانه‌هاي مهم ايران بشمار آورد زيرا پانزده هزار جلد كتاب دستنويس و نزديك به پانصد جلد كتابهاي آلماني فرانسوي هلندي داشته است .

شاردن فرانسوي كه به ايران مسافرت كرده در سفرنامه‌اش متذكر كتابخانه شاه صفي شده و چنين مي‌نويسد : ((. . . دركنار عمارت شاه تالاري وجود دارد كه بتالار طويله شاهي معروف است و آن چندين اوتاق بزرگ دارد در اين اوتاقها كتابخانه شاهي جاي دارد و رياست كتابخانه بر عهده ميرزا مقيم كتابدار محول است.

كتابهاي كتابخانه شاهي پانزده هزار جلد است و بيشتر كتابهايش بزبان فارسي ، عربي، تركي است و در اين كتابخانه دو صندوق هم از كتابهاي بزبانهاي اروپائي است يكي از صندوقها 76 جلد كتاب دارد و صندوق دوم محتوي كتابهايي است كه پس از تصرف هرمز از طرف سپاهيان شاه عباس از كليساي آن بغنيمت گرفته شده است ، كتابهاي اين صندوقها بيشتر به زبانهاي آلماني و فرانسوي است و قسمتي از كتابهاي خارجي از غارت خانه سفير هلستن در هفتاد سال قبل از اين بدست آمده است))1 .

283 كتابخانه ميرزا نظام‌الملك . رشت : ميرزا آقا بيك بن ميرزا نظام الملك وزير گيلان در زمان شاه عباس ثاني بود . اين وزير دانشمند افاضل زمان را بسيار معزز مي‌داشت و آنان را به تأليف و تصنيف آثار مشوق بود . از جمله ميتوان از عبدالوحيد واعظ گيلاني استرآبادي ياد كرد كتاب ذم دنيا را بنام اين وزير تحرير كرده است ، اين وزير دانش دوست كتابخانه اي در رشت فراهم آورد كه مرجع افاضل و دانش پژوهان بوده است . در كتابخانه نويسنده چند نسخه از كتابهاي كتابخانه اين وزير موجود است كه تاريخ 1072 را دارند .

284 كتابخانه مدرسه آقا كافور . اصفهان : آقا كافور گرچه مردي زشت روي بود اما طينتي پاك داشت . او مردي متدين و امين بوده و از همين نظر سمت صاحب جمعي خزانه شاه عباس دوم با او بوده است . آقا كافور در اصفهان نزديك بازار محمد امين خان مدرسه‌اي ساخت و شاردن در سفرنامه‌اش از مدرسه او ياد ميكند و از او شرح حال بدست ميدهد2 . مدرسه آقا كافور كتابخانه قابل توجهي براي استفاده طلاب علوم ديني داشته است . [64]

285 كتابخانه مدرسه عباسي . اصفهان : در جنوب شرقي صحن مسجد شاه اصفهان قرار دارد . اين مدرسه را شاه عباس بزرگ در اواخر دوران سلطنتش ساخته بود كه طلبه نشين بوده و براي مطالعه طلاب كتابخانه بزرگي داشته است . اين مدرسه در زمان شاه عباس ثاني بموجب كتيبه‌اي كه دارد يكبار تعمير شده و در زمان ناصرالدين شاه نيز بار ديگر تعمير گرديد و از اين لحاظ به غلط به مدرسه ناصري معروف شده است .

286 كتابخانه مدرسه فاضليه . مشهد : باني اين مدرسه فاضل خان ملقب به علاء‌الملك توني بوده كه بسال 1060 ساختمان آن را آغاز كرده و بر اساس نوشته كتيبه آن به ثبت مطلع‌الشمس3 بناي آن را بسال 1075 بنام شاه عباس دوم باتمام رسانيده است . اين مدرسه نيز مانند ديگر مدارس قديمه ايران4 كتابخانه داشته و كتابخانه آن بسيار غني و معظم بوده است . فاضلخان گذشته از اينكه كتابخانه شخصي‌اش را وقف مدرسه كرد تا زنده بود نيز كتاب ميخريده و وقف كتابخانه ميكرده .

مطلع‌الشمس به نقل از فريزر سياح انگليسي كه كتابخانه اين مدرسه را بازديد كرده بود است مي‌نويسد : ((. . . . كتابهاي آن هفتاد هزار تومان قيمت داشته است )) .

بر طبق فهرستي كه مرحوم عماد تهراني براي كتابهاي مخطوط كتابخانه مدرسه فاضليه در سال 1308 ش. ترتيب داده در آن زمان كتابهاي بازمانده آن كتابخانه بزرگ فقط ششصد جلد بوده

است !!

متأسفانه بناي مدرسه فاضليه را بمنظور تعريض فلكه برابر صحن مطهر خراب كردند و آنچنان بناي عتيق و زيبا را كه كاشيكاريهاي آن از شاهكارهاي دوران صفويه بود از ميان برداشتند ، پس از خرابي بناي مدرسه كتابهاي آن دربدر شد . نخست كتابها را بكتابخانه مدرسه ميرزا جعفر بردند و پس از چندي از آنجا به كتابخانه مدرسه نواب منتقل ساختند و قسمتي از آنها را هم به كتابخانه آستان قدس رضوي منتقل كردند فاعتبرو يا اوالابصار .

287 كتابخانه مدرسه ميرزا جعفر . مشهد : اين مدرسه نيز از بناهاي دوران شاه عباس دوم بده و كتابخانه مفصل و قابل توجهي داشته است . در سال 1312 كتابهاي اين مدرسه را بكتابخانه مدرسه نواب منتقل ساختند و بناي آن به ادارات دولتي (اوقاف) اختصاص يافته است .

288 كتابخانه مدرسه نواب . مشهد : بر اساس كتيبه‌اي كه بر سردر مدرسه موجود است باني آن ميرزا صالح نقيب رضوي بوده است كه آنرا در زمان پادشاهي شاه سليمان صفوي از سرمايه خود بنا كرده و تاريخ بناي آن 1086 ه . نوشته شده است . مطلع‌الشمس شرح حال او را بدست مي‌دهد و مي‌نويسد5  : ((. . . . مادرش فخرالنساء بيكم صبيه شاه عباس ماضي بوده و خود او در عهد شاه عباس ثاني بصدرالممالكي كل ايران مفتخر بوده است )).

ميرزا صالح نواب كه صدرالممالكي كل ايران را بر عهده داشته پس از اينكه بناي مدرسه‌اش بپايان رسيد كتابخانه بزرگي نيز براي مدرسه تأسيس كرد و بطوريكه نوشته‌اند6 ميرزا صالح تا زنده بوده است (در حدود هيجده سال پس از اتمام بناي مدرسه ) تعداد قابل توجهي كتب مخطوط و نفيس براي كتابخانه مدرسه خريداري و وقف كرد .

در سال 1312 مدرسه نواب به صورت دبيرستان معقول و منقول تغيير وضع مي‌دهد و كتابهاي مدرسه فاضليه نيز بكتابخانه مدرسه نواب منتقل مي‌گردد و تالاري براي مطالعه و كتابخانه نيز احداث مي‌كنند . پس از شهريور 1320 كه شادروان نوقاني به توليت مدرسه تعيين مي‌گردد بوضع كتابخانه نواب سر و صورتي ميدهد و كتابخانه را بداخل مدرسه منتقل مي‌كند طبق آماري كه در دست است هم اكنون مخطوطات اين كتابخانه در حدود هزار مجلد است و نسخه‌هاي [65] نفيسی نيز در ميان كتابهاي كتابخانه يافت مي‌شود . به قرار اطلاع فهرستي نيز براي كتابهاي آن كتابخانه تهيه كرده‌اند7 .

289 كتابخانه منشار. در مشهد : شيخ علي منشار ، همسر دختر شيخ بهائي بوده است او نيز مردي دانشمند بود و مدتي در هندوستان مي‌زيست و از آنجا كتابهاي نفيسي با خود بايران آورد پس از اينكه در گذشت همسرش (دختر شيخ بهائي ) كتابهاي كتابخانه او را وقف كتابخانه آستان قدس رضوي كرد و بر گنجينه كتابهاي آستانه افزود .

290 كتابخانه مدرسه سليمانيه . اصفهان : اين مدرسه قرينه مدرسه عباسي در جوار صحن مسجد شاه اصفهان قرار دارد و بر اساس كتيبه آن از بناهاي شاه سليمان صفوي است . اين مدرسه طلبه نشين بود و هنوز غرفه‌هاي كاشيكاري آن كه كاشي هفت رنگ است پابرجاست و نماينده شكوه و جلال اين مدرسه در دوران گذشته است .

291 كتابخانه مدرسه جده بزرگ . اصفهان : دلارام خانم جده بزرگ شاه عباس دوم باني آن بوده و بر اساس كتيبه آن بسال 1057 بنا گرديده است و بايد گفت پس از ساختن اين بنا جده كوچك هم باو تأسي جسته و مدرسه‌اي هم او ساخته است . اين مدرسه حجراتي دارد و طلبه نشين بوده است .

292 كتابخانه مدرسه جده كوچك : باني اين مدرسه طبق كتيبه آن بقلم محمدرضا امامي است بسال 1058 ه. ساخته شده و باني آن جده كوچك شاه عباس دوم بانوئي نيكوكار و خيرانديش بوده است . اين مدرسه دو طبقه است و حجرات آن براي سكونت طلبه ساخته شده و كتابخانه اين مدرسه از كتابخانه‌هاي معتبر زمان خود بوده است .

293 كتابخانه مدرسه ملاعبدالله . اصفهان : اين مدرسه در زمان شاه صفي ساخته شده و موقوفات بسياري هم براي اداره امور آن وقف شده بود . در زمان فتحعلي شاه قاجار تعميرات اساسي شده است . كتابخانه آن در تاراج افغان از ميان رفته و مجددا كتابخانه آن دائر گرديده و هم امروز نيز آثاري از اين كتابخانه در مدرسه مذكور باقي است .

294 كتابخانه شاه نعمت‌الله باقي : شاه نعمت‌الله باقي نوه شاه نعمت‌الله كرماني و از امراي دوره صفوي است كه در يزد مي‌زيسته . كتابخانه بزرگي در يزد ترتيب داده بود كه مرجع دانشمندان و عارفان اهل حق بوده است .

ملا حسين يزدي متخلص به مومن كه از شاگردان ميرزا جان شيرازي بوده است تصدي كتابخانه او را بر عهده داشته است .

295 كتابخانه عبدالله‌بن اسكندربن جاني بيك : در سال 965 ه. كه عبدالله بن اسكندر خان سلطان ماورءالنهر ملازم سعيد خان شد . تصدي كتابخانه‌اش را به مولانا عبدالرحمان مشفقي بخارائي كه از شاگردان كوكبي شاعر بوده واگذاشت . اين كتابخانه در سمرقند بوده و از كتابخانه‌هاي ممتاز ماوراءالنهر بشمار ميرفته است .

296 كتابخانه مدرسه سهراب مكري . مهاباد : در دوران سلطنت شاه سليمان، سهراب خان مكري كه از اعاظم مردم مهاباد بود بسال 1089 مدرسه بزرگي ساخت اين مدرسه كتابخانه بزرگي داشته كه بشتر كتابهاي آن مربوط به فقه شافعي بوده است .

297 كتابخانه شيخ نجيب . اصفهان : شيخ نجيب‌الدين رضا متخلص به نجيب سلسله ذهبيه است كه تأليفات متعددي دارد . از جمله كتاب نورالهدايه اوست كه بچاپ هم رسيده . شيخ از معاصران شاه سليمان صفوي بود . اين دانشمند نامي كتابخانه معظمي در اصفهان فراهم آورده بود كه مورد استفاده و مراجعه پيروان سلسله ذهبيه بوده است . كتابهاي متعلق به كتابخانه او در كتابخانه‌هاي خصوصي بسيار است8  . اين دانشمند بسال 1080 ه. در گذشته است . [66]

298 كتابخانه كمال‌الدين خضرشاه دزفولي . شوشتر : خضرشاه از دانشمندان اواخر قرن نهم است در شوشتر كتابخانه قابل توجهي فراهم آورده بوده و كتابخانه او در دسترس استفاده دانشمندان و اهل تحقيق بوده است . كتابهاي متعلق بكتابخانه خضرشاه تاريخ 1003 را دارند9 .

299 كتابخانه مدرسه مريم بيگم . اصفهان : اين مدرسه نزديك محله خواجو در كنار چهارسوي نقاشي قرار داشته كه آنرا مريم بيگم دختر شاه صفي بسال 1115 ه. بنا كرده و براي آن موقوفاتي نيز اختصاص داده بوده است . مدرسه مريم بيگم تا زمان فرصت‌الدوله شيرازي پابرجا بوده است . زيرا فرصت‌الدوله در آثارالعجم مي‌نويسد : ((‌. . . . يك طلبه در آن نديدم مگر در بعضي اتاقها سگ بچه گذاشته و در دالانش تاپو مي‌ساختند )) .

در اثر عدم توجه اين مدرسه ويران شد و موقوفات آن به تصاحب افراد در آمد و اكنون در محل آن دبستاني بنا كرده‌اند و دو لوح سنگ مرمر كه حاكي از وقفنامه مدرسه بوده است بموزه ايران باستان انتقال داده‌اند . مطالب اين لوحها حاوي اطلاعاتي است از اداره امور مدرسه و شرايط پذيرفتن طلاب كه قسمتي از آن را براي مزيد فايده در اينجا نقل مي‌كنيم . ((. . . از جمله شروط اينست كه سكنه مدرسه مذكوره مشغول تحصيل علوم ديني كه فقه و حديث و تفسير و مقدمات آنهاست . . . . صالح و متقي و پرهيزكار و از اهل قناعت باشند و از زمره ارباب بطاعت و كسالت و شرارت نبوده حجره خود را معطل و مقفل نگذارند . بلكه شب و روز در حجره خود بمباحثه و مطالعه و عبادت مشغول باشند و اگر يكسال بر عهدي بگذرد كه ترقي در حال او بر حسب علم و عمل نشده باشد و يا مظنون مدرس شود كه قابل ترقي نيست از مدرسه اخراج نمايد و جماعتي كه در عرض يكسال به حسب علم و عمل ترقي و مظنون نشود و قابليت ترقي باشند بايد كه زياده از پنجسال در آن مدرسه ساكن نشوند . اگر احيانا حركت بعضي اشخاص بعد از مدت پنجسال متعذر يا متعسر باشد يا آنكه در عوض ايشان جمعي متصف بصفات مذكوره حاضر نباشد بايد كه تا برطرف شدن عذر در مدرسه باشند و نهايتش تا هفت سال . اما بعد از هفت سال البته بايد كه بدر روند و بر مدارس آنكه سعي بليغ كند كه جمعي ديگر متصف به صفات مذكور باشند تحصيل نموده بجاي ايشان ساكن سازد و حجره‌ها را خالي و معطل نكند و هر كه بعد از هفت سال يكروز بماند غاصب باشد و به غضب خدا و رسول گرفتار شود و بايد كه كتابهاي علوم و هميه يعني علوم مشكوك و شبهات كه بعلوم عقليه و حكمت مشهور و معروف است مثل شفا و اشارات و حكمت‌العين و امثال ذالك به شبهه دخول در مقدمات علوم ديني نخوانند !! و وجه معاش خواه وظيفه و خواه تعليم و خواه غير آنها از هيچ ممري نداشته باشد و بايد كه مدرس در تمشيت و اجراي امور مزبور اهتمام ورزد . شروط سكني مدرسه از جمله شروط سكني مدرسه مزبوره آن است كه بايد زوجه يا خانه يا پدر صاحبخانه يا مادر صاحبخانه در شهر اصفهان يا دور و حوالي شهر تا چهار فرسخ شرعي نداشته باشد و هر گاه يكي از آنچه مذكور شد يعني زوجه يا خانه يا پدر صاحب خانه يا مادر صاحب خانه در چهار فرسخي شهر يا زياده بر چهار فسخي داشته باشد بايد كه ماهي زياده بر دو شب در آنجا نماند . . . ))10.

300 كتابخانه مدرسه خالصيه . اصفهان : باين اين مدرسه بر اساس كتيبه‌اي كه داشته است ميرزا تقي نام بوده كه مدرسه را در سال 1071 ه. بمنظور توطن سيد نعمت‌الله جزايري صاحب كتاب انوار نعمانيه در اصفهان نزديك حمام شيخ بهائي ساخته بوده است . سرپرستي اين مدرسه را به سيد نعمت‌الله جزايري واگذاشته . تاريخ بناي مدرسه را چنين ثبت كرده‌اند11 :

اين بنا را سه نام نامي آن                                كه فرح بخش شاب و هم شيخ است

اولين . مدرسه . دويم طيبه                              سيمين . خالصيه . . . تاريخ است

اين مدرسه كتابخانه قابل توجهي داشت و كتابهاي آن كتابهاي علمي و حكمي بوده است . [67]

301 كتابخانه محمد مكي عاملي . اصفهان (شهيداول) : محمد مكي بن شمس‌الدين عاملي معروف به شهيد اول است و در اعيان الشيعه شرح حال كامل او آمده است ، اين دانشمند كتابخانه معظمي داشته است كه در كتابخانه‌هاي اختصاصي و معروف نسخه‌هاي بسياري از آنها در دست است از جمله مجموعه شماره 90 كتابخانه دانشكده ادبيات تهران 12 و نسخه اي از آداب‌الفلاسفه و نوادر از اسحق بن حنين شماره 2103 كتابخانه دانشگاه و لغت نامه‌اي عربي و بفارسي و درمان چهار پايان و پرندگان متعلق بكتابخانه نويسنده و كتابخانه مجلس شورايملي . اين دانشمند تا 1178 ه. حيات داشته است .

302 كتابخانه مدرسه آقا كمال خازن . اصفهان : آقا كمال خزانه دار شاه سلطان حسين صفوي بوده است و در اشعاريكه در مدرسه چهار باغ اصفهان كتيبه شده از او ياد گرديده است . اين مرد از شيفتگان علم و ادب بود و در سال 1108 ه. مدرسه‌اي در جنب مزار شاهزاده ابراهيم ساخت و به تشويق او شاه سلطان حسين بسال 1116 ه. بساختن مدرسه چهار باغ همت گماشت متأسفانه بناي اين مدرسه را ويران كردند و سپس امناي خير از مصالح آن مسجد رحيم خان را ساختند اين مدرسه نيز كتبخانه‌اي بزرگ هم مانند كتابخانه مدرسه چهارباغ داشت كه در فتنه افغان از ميان رفت .

303 كتابخانه مدرسه حكيميه نيم‌آورد : اين مدرسه را امير محمد مهدي حكيم‌الملك اردستاني بسال 1105 ه. ساخته و كتيبه آن به خط ثلث اثر عبدالله رجال موجود است . جابري انصاري در تاريخ اصفهان13 درباره باني اين مدرسه مي‌نويسد كه باني مدرسه كاسه‌گران حكيم‌الملك اردستاني است كه آن را مدرسه حكيميه نيز مي‌خواندند . حكيم‌الملك در زمان اورنگ زيب بهندوستان رفت و در آنجا موفق شد بيماري صعب‌العلاج اورنگ زيب را معالجه كند و در نتيجه از انعامات آن شاه برخوردار گرديد و پس از مراجعت باصفهان او و همسرش دو مدرسه از سرما‌يه‌اي كه آورده بودند ساختند و برابر هزينه‌اي كه صرف ساختمان مدرسه‌ها شد مستقلاتي نيز خريده و وقف اداره آن كردند . اين مدرسه طلبه نشين بوده و د رحال حاضر نيز دائر است . كتابخانه حكيم‌الملك نيز وقف اين مدرسه شده بوده است .

304 كتابخانه ابراهيم بن محمد نصير مدرس . مشهد : ابراهيم بن محمد نصير مدرس دانشمندي بود و از جمله خدام آستانه قدس رضوي بشمار ميرفت . كتابخانه مفصلي داشته است كه مهر كتابخانه او در پشت كتابهاي كتابخانه‌اش با تاريخ 1110 ه. مشخص است مجلاتي از كتابهايش را وقف آستانه قدس رضوي كرده كه هم اكنون در كتابخانه مذكور موجود است .

مدارس ديگري نيز در اصفهان بوده كه بطور فهرست از آنها ياد مي‌شود : 305 مدرسه جلاليه، 306- مدرسه شمس‌آباد، 307- مدرسه عربان 308 مدرسه تركها، 309 مدرسه حاجي كرباس 310 مدرسه اسماعيليه 311 مدرسه در كوشك 312 مدرسه حاج شيخ محمد علي ، 313 مدرسه ساروتقي ، 314 مدرسه نوريه ، 315 مدرسه ميرزا مهدي .

316 كتابخانه مدرسه چهار باغ مدرسه سلطاني : كتابخانه مدرسه چهار باغ از كتابخانه‌هاي معظم و بسيار غني دوران صفويه بوده است و چگونگي بنا و افتتاح اين مدرسه كه در تاريخ وقايع‌الاسنين و الاعوام ، كه هم در آن ايام نوشته شده است بتفصيل آمده و تلخيصي از آن را در اينجا مي‌آوريم 14.

بر طبق نوشته اين كتاب شاه سلطان حسين بناي مدرسه را در سال 1116 آغاز كرده و در سال 1118 ساختمان آن باتمام رسيده و تا سال 1126 ه. تزئينات و كاشي‌كاريهاي آن بطول انجاميده است . اين مدرسه يكصد و پنجاه حجره براي سكونت طلاب دارد و در سال 1120 ه. براي سكونت رئيس مدرسه كه آقاي مير محمد باقر بوده است خانه‌اي در جوار مدرسه بمبلغ سيصد [68] تومان صفوي ميخرند .

وقايع السنين والاعوام در ذيل وقايع سال 1122 مراسم و تشريفات روز افتتاح مدرسه را چنين ثبت كرده است : ((مسكون شدن مدرسه جديده سلطاني كه واقع است در جنب چهارباغ اصفهان در جمعه دهم شهر رجب‌المرجب سنه 1122 و در آن روز در مدرسه مذكوره حسب‌الامر پادشاه مجمعي منعقد شد از امراء و اربا ب و منصب و علماي اعلام و مدرسين و طلبه مدرسه در آن روز مدرس مدرسه مذكور اعني زبده العلماء المتبحرين علامه العلمايي مجتهد الزماني . . . آميرزا محمد باقر اسلمه ‌الله خلف مرحوم مبرور از حد اهل زمانه مير محمد اسمعيل خاتون آبادي شروع به درس نموده و تهذيب حديث و شرح مختصر اصول و شرع لمه را شروع فرمود و محمد سليم خان ايشيك آقاسي باستي و امله مجلس پادشاهي در خدمت بودند و هيچك نه نشستن در آنروز دويست خوان از تنقلات و دويست خروار ماحضر و دويست قاب طعام از سركار پادشاه صرف شد و در مدرسه . . . و اعتمادالدوله شاه قلي خان به علت آزار نيامده و پنجاه خوان شيريني فرستاد و پنجاه خوان شيريني دو نفر ديگر فرستاده بودند . . . )).

استاد فقيد اقبال آشتياني به نقل از نسخه علامه آقا سيد شهاب‌الدين مرعشي نجفي صورت علما و رجالي را كه در آن روز بوده‌اند به دست ميدهد از جمله آقا جمال فرزند آقا حسين خونساري آقا مير محمد صالح شيخ‌‌الاسلام و ملا بهاءالدين مشهور به فاضل هندي ، ملا محمد جعفر و ملا محمد هادي و . . . . ))15 .

شاه سلطان حسين صفوي كتابهاي نفيس و ارزنده‌اي كه در كتابخانه سلطنتي بود به كتابخانه سلطاني منتقل كرد و تا زمانيكه واقعه افغان رخ نداده بود آنچه ممكن بود كتاب فراهم مي‌آورد و به كتابخانه سلطاني اهدا مي‌كرد . اينك به شرح سرنوشت كتابخانه نفيس مدرسه سلطاني به نقل از جغرافياي اصفهان مي‌پردازيم16 .

((سلاطين صفوي انارالله برهانهم كتب هر علمي را تصحيح و تنقيح كرده سه دسته از كل آنها را بخط خوش نويسانده وقف فرموده يكدسته را در كتابخانه مباركه امام ثامن حضرت رضا عليه آلاف التحيه و والاثنا و نيز يك دسته در كتابخانه شاه صفي قدس‌الله سره باردبيل فرستاده بودند . دسته ديگرش را در كتابخانه دولتي مدرسه چهارباغ اصفهان ضبط و محفوظ مي‌داشتند و از نسخ آنها بعضي دون بعضي در كتابخانه‌هاي مداري ولايات و مملكت بود17 ، كتابهاي مدرسه چهار باغ اصفهان را هم مدرسش در زمان غلبه افغان احتياط كرد و در خانه خود به سردابي ريخت و در آن را مسدود نمود و هشت نه سال اغتشاش اين طايفه و غيره سركشي نشد . بسياري از اين كتب بگرد و بيد و موريانه ضايع شد و پس از آن هم الي الان در همان سردابه‌ها مانده و به مرور دهور موريانه آنها را از حيض انفاق انداخته است !! ))

317 كتابخانه ميرفندرسكي . اصفهان : صدرالدين ميرفندرسكي از دانشمندان و علماي بنام ايران و معاصر با شاه طهماسب دوم صفوي بوده است . كتابخانه ميرفندرسكي شهرت و معروفيت بسزايي داشته و اين كتابخانه گرانقدر را بنا بر وصيتش به كتابخانه آستانه شاه صفوي منتقل و وقف كردند و چنان كه گذشت به سرنوشت كتابهاي كتابخانه شاه صفي‌الدين اردبيلي دچار شد و بغارت رفت.

318 كتابخانه مدرسه غازي . قزوين : مولي خليل بن غازي قزويني كه در سال 1089 درگذشته باني مدرسه غازي در قزوين است . غازي قزويني تأليفات متعدد در معقول و منقول دارد18  . اين مرد دانشمند در مدرسه‌اش كتابخانه‌اي بزرگ و غني فراهم آورد كه آثار آن باقي است .

319 كتابخانه ملا نصير معروف به نصيراي همداني : نصيراي همداني از دانشمندان بنام قرن يازدهم و شاگرد نامدار ميرداماد شهير است . كتابخانه او را افندي شخصا ديده و مي‌نويسد [69] كه كتابهاي كتابخانه ملا نصيرا اكثر نسخه‌هاي ناياب و نادر و قيمتي بوده و نصيرا در حواشي آنها بخط خود تعليقاتي نوشته است .

320 كتابخانه خاندان آل مشعشع . هويزه : خاندان آل مشعشع يا موالي از هشتصد و چهل هزار و بيست و پنج در اهواز و حدود آن حكومت داشته‌اند . شرح حال اين خاندان بطور تفصيل در جلد چهارم آثارالشيعه آمده است . اين خاندان مردمي فضل دوست و دانش پرور بودند و كتابخانه مهمي در هويزه بنياد نهادند سيد علي خان معروف بوالي هويزه كه خود از دانشمندان ايران و اثار متعددي نيز تأليف كرده است بر مجد و عظمت كتابخانه دودمان خود افزود .

عبدالله افندي شرح اين كتابخانه را بدست ميدهد و متذكر است كه كتابخانه آل مشعشع در غائله سال 1117 از ميان رفته است .

321 كتابخانه خاتون آبادي . اصفهان : امير اسماعيل خاتون آبادي سر دودمان خاندان معروف خاتون آبادي كتابخانه معظمي در اصفهان فراهم آورد و اكثر افراد اين خاندان كه همه از رجال شيعه هستند بر كتابهاي آن افزودند و هنوز نيز از اين كتابخانه آثاري در خانواده خاتون آبادي بر جاست .

322 كتابخانه ملا حسين فيض كاشاني . اصفهان : ملا محسن فيض از اعاظم دانشمندان شيعي است عبدالله افندي متذكر است كه اين دانشمند كتابخانه معظمي در اصفهان داشته است .

323 كتابخانه سيد نورالدين جزايري : سردودمان خاندان جزايري دانشمند عاليقدر سيد نورالدين جزايري هم عصر علامه مجلسي بوده است . جزايري كتابخانه بزرگي فراهم آورد و پس از او فرزندان و نوادگانش نيز بر كتابهاي آن افزودند .

عبدالله افندي از كتابهاي كتابخانه او ياد ميكند و در زمان سيد عبدالله بن سيد نورالدين كتابخانه جزايري را بازديد كرده و كتابهايي را كه سيد عبدالله جزايري مؤلفان آن را نمي‌شناخته او بر ميشمرده و فهرست ميكرده است . افندي عظمت كتابخانه جزايري را ستوده است . هم اكنون نيز در خاندان جزايري از كتابهاي كتابخانه سيد نورالدين موجود است .

324 كتابخانه آستانه شاهزاده عبدالعظيم . ري : در دوران سلطنت صفويه شهر ري بار ديگر بمناسبت مشهد مبارك شاهزاده عبدالعظيم عليه‌السلام اعتبار و شهرت يافت و پادشاهان صفويه بدانجا توجهي مخصوص مبذول ميداشتند و آستانه شاهزاده عبدالعظيم مدرسه‌اي معروف داشت كه مولي خليل بن غازي قزويني در زمان صفويه مدرس آن بود . عبدالله افندي مؤلف شهير رياض‌العلماء و فياض‌الفضلا در شرح حال عبدالله كاظم بن عبدالعلي گيلاني از معاصران شيخ بهائي و ميرداماد ازاو نقل ميكنند كه او گفته است :‌((رساله اثني عشريه را در كتابخانه شاهزاده عبدالعظيم ديده و مطالعه كرده است )) . اين كتاب بعدها به كتابخانه آستان قدس رضوي منتقل گرديده و هم اكنون جزو ذخاير آن كتابخانه است . بايد گفت ، پس از اينكه مدرسه حضرت عبدالعظيم از رونق افتاد كتابهاي كتابخانه آنم را بنا بر اسنادي كه بدست است به كتابخانه آستان قدس رضوي منتقل كردند . هم اكنون نيز بار ديگر كتابخانه‌اي براي آستان ترتيب داده‌اند كه نسخهاي نفيسي نيز دارد .

325 كتابخانه ملا محمد باقر مجلسي : مجلسي يكي از پركارترين نويسندگان ايران است تنها كتاب بحارالانوار او بيست و چهار جلد است . مجلسي بنوشته سيد محمد نورالدين جزايري در كتاب اجازات براي تأليف كتاب بحارالانوار كتابخانه عظيمي فراهم آورد و حتي براي نسخ نادر و كمياب كه بدان احتياج داشت به شاه سلطان حسين صفوي متوصل مي‌شد و آن پادشاه براي او فراهم ميآورد از جمله مينويسد : مجلسي نيازمند به كتاب مدينه‌العلم شيخ صدوق بن بابويه بود و نسخ اين كتاب در دسترس نبود پس از تفحص و تجسس بسيار معلوم شد نسخه‌اي از آن در كتابخانه پادشاه يمن موجود است نياز خود را به اطلاع شاه سلطان حسين رسانيد و پادشاه با ارسال تحف و هدايا از پادشاه يمن آن را بخاست و پس از دريافت در اختيار مجلسي قرار داد .

كتابخانه مجلسي از جمله كتابخانه‌هاي غني و قابل توجه بوده است و تأليفات او نشان دهنده اين حقيقت است كه چه مقدار مآخذ و مصادر معتبر در اختيار داشته است . [70]

پاورقي‌ها :

1 سفرنامه شاردن ج 1 ص 59 .

2 ص 71 . كتيبه اين مدرسه به خط محمد رضا امامي خطاط شهير بسال 1069 هجاري شده است .

3 ج 2 .

4 اين مورد نيز از موارد مستند ديگري است بر اينكه مدارس قديمه ايران كتابخانه داشته‌اند .

5 ج 2 ص 412 .

6 مقاله‌هاي گلچين معاني . خزانته‌الخيال .

7 اين هم مورد مستند ديگري است از اينكه مدارس قديمه كتابخانه داشتند .

8 و 9 از كتابهاي متعلق باين دو كتابخانه نسخه‌هايي در اختيار نويسنده است .

10 به ثبت روزنامه سرنوشت چاپ اصفهان شماره 24 سال اول .

11 گنجينه تاريخي اصفهان ص 609 .

12 فهرست كتابهاي خطي دانشگاه ص 16 و 506 .

13 ص 307 .

14   –نسخه خطي مجلس شورايملي تأليف سيد عبدالحسين خاتون آبادي اصفهان كه گمان ميرود نسخه منحصر به فرد باشد .

15 مجله يادگار سال سوم شماره سوم ص 57 .

16 جغرافياي اصفهان چاپ تهران ص 88 .

17 اين هم مورد مستند ديگري از اينكه كليه مدارس كتابخانه داشته‌اند .

18 يك نسخه از تأليفات غازي قزويني بخط مؤلف در كتابخانه نويسنده محفوظ است .