اعتمادمقدم، عليقلي. "درفش در شاهنامه، تاريخچه پيدايش آن، طرز بكاربردن درفش". دوره 6، ش 67و68 .

خلاصه:بررسي شاهنامه جهت شناخت عملكرد درفشها: درفش كاوياني كه هميشه درپيش سراپرده شاهي بوده و درفش ويژه خاندانها که هريك از بزرگان و مهتران سپاه درفشي ويژه خود همراه با نشانه‌هايي داشتند، شرح تصاوير ورنگهاي اين‌گونه درفشها.

درفش در شاهنامه

تاريخچه پيدايش آن . طرز بكار بردن درفش

عليقلي اعتماد مقدم

از انتشارات فرهنگ عامه

از بررسي شاهنامه چنين بر مي‌آيد كه رويهمرفته دو گونه درفش بوده است : يكي درفش كاوياني يا شاهنشاهي كه ويژه دستگاه شاه و ديگر درفش ويژه خاندانها و مانند آن .

به گفته شاهنامه درفش شاهنشاهي هنگامي پيدا شده كه ستم ديده‌اي خواسته است كه با ستمگر بجنگد و مردمان را بر آن دارد كه در زير آن گرد بيايند و داد خود را از بيدادگر بخواهند . با چنين كاري دوست از دشمن پديدار ميگرديده است .

نخستين كسي كه بگفته شاهنامه نامي بر درفش نهاد فريدون بود كه درفش كاوه را درفش كاوياني نامگذاري كرد .

1 – درفش كاوياني

درفش كاوياني هميشه در پيش سراپرده شاهي يا فرماندهي سپاه برپاي بوده است . هنگام پيشواز رسمي از فرستاده بيگانه با يكي از سركردگان ايراني هميشه درفش را همراه سپاه ميبرند . در بزمگاه شاهي و در نخچيرگاه درفش  كاوياني برافراشته ميشد .

درفش همواره در دشت نبرد همراه سپاه و جايش بيشتر در قلبگاه بوده است . در جنگها سپاهان ايراني چشم از آن بر نميداشتند و در زير سايه آن براي كشور خود فيروزي مي‌جستند . آنان اگر درفش را سرنگون ميديدند آنرا نشانه شكست ميدانستند هر گاه دژ يا شهري را از دشمن ميگرفتند درفش شاهنشاهي را بر بالاي آن مي‌افراختند . در نبردها نمي‌گذاشتند كه درفش همايون بدست دشمن بيفتد حتي اگر دستي كه نگهدار آن بود با تيغ دشمن از تن بريده ميشد آنگاه درفش را به دندان ميگرفتند و با دست ديگر تيغ ميزدند . زماني كه سپاه آمادة روان شدن به ميدان كار زار بود درفش خجسته برافراشته ميشد . نگهبان درفش كياني هميشه سپهبد فرمانده سپاه بود كه كفشي زرينه به پاي داشت و به فرمان همايون درفش را نگهدار بود . نيروي كشور بستگي به پايداري درفش در آوردگاه داشت . پس از فيروزي در ميدان نبرد ، درفش بزرگي را بيرون مي‌آوردند و كوس ميزدند و سپاهيان جنگ‌آور هورا ميكشيدند .

صفتها و نسبتهايي كه به درفش شاهنشاهي داده شده است : درفش كاوياني ، درفش شهرياري ، درفش كيان ، درفش كئی ، درفش خسرواني ، درفش همايون، درفش خجسته ، درفش فريدون، درفش دلفراز ، درفش فروزنده ، درفش بزرگي .

 2 – درفش ويژه خاندان‌ها و مانند آن

به جز درفش كاوياني ، شاهان ، بزرگان، كنارنگان و مهتران سپاه هر يك درفشي ويژه خود داشتند كه آنرا با نشانه‌هايي كه شايد نشانه خاندان آنها بوده است مي‌آراستند و هنگام نبرد آنرا با خود مي‌داشتند . در جنگهاي تن به تن اگر پهلوان فيروزي بدست مي‌آورد درفش خويش را بر مي‌افراشت تا سپاهيان آنرا ببينند .

درفش زرد با پيكر خورشيد كه بر سرش ماه زرين بود از فريبرز كاوس ؛ درفش فيل پيكر از طوس نوذر ؛ درفش شير پيكر به رنگ بنفش از گودرز كشوادگان ؛ درفش اژدها پيكر كه شير زريني بر بالاي نيزه آن است از رستم ؛ درفش گرگ پيكر از گيو گودرز ؛ درفش گراز پيكر كه بر سرش ماه سيمين است از گرازه گيوگان ؛ درفش ماه پيكر از گستهم ؛ درفش گور پيكر از زنگه شاوران ؛ درفش ماه پيكر كه تن آن لعل رنگ و جعدش سياه رنگ است از بيژن گيو ؛ درفش ببر پيكر از شيدوش ؛ درفش گاوميش پيكر از فرهاد ؛ درفش پلنگ پيكر از ريونيز ؛ درفش آهو پيكر از نستوه گودرز ؛ درفش غرم ( ميش كوهي ) پيكر از بهرام گودرز ؛ درفش هماي پيكر از اسفنديار و ديگر درفش عقاب پيكرست كه نام خداوند آن در شاهنامه به چشم نمي‌خورد1 .

اينك موضوع ياد شده را به ترتيب زمان از روي شاهنامه ياد ميكنيم : [17]

بيوراسپ كه او را اژدهاك يا ضحاك ناميده‌اند شبي در خواب ديد كه سه جوان جنگجوي از شاخة دودمان شاهنشاهان بر او تاختند وانكه از همه كهتر بود سراپايش را دوال كشيد و دو دستش را با زه بست و بر گردنش پالهنگ نهاد و او را با خواري به كوه دماوند ، كشاند و دوان برد … چون بيدار شد فرمان داد تا موبدان و خردمندان به نزدش بيايند و آن خواب را بگزارند و او را آگاه سازند . از ميان موبدان يك تن برخاست و گفت كه تخت پادشاهي تو از اين پس به دست فريدون مي‌افتد و او تو را تباه ميكند … اژدهاك نشاني فريدون را در جهان گرفت و آشكار و نهان او را باز جست . روزي از هر كشوري مهتران را خواستار شد تا با او رايزني كنند . آنگاه به ايشان گفت كه در نهاني دشني دارم و از بد روزگار ميترسم ؛ اكنون بايد گواهي نامه‌اي بنويسيد كه بيوراسپ در جهان جز نيكي نكرده و جز راستي سخني نمي‌گويد . نامداران از بيم اژدهاك گواهي كردند وليكن در اين ميانه خروش دادخواه از بيرون بارگاه شنيده شد و آن ستمديده را پيش ضحاك آوردند .

بيور اسپ از او پرسيد كه از چه كسي به تو ستم رسيده است ؟ ستمديده خروشيد و گفت كه من كاوه هستم و بدادخواهي آمده‌ام و از تو روانم به رنج است . از هيجده پسري كه داشتم يكي مانده و آنها به فرمان تو همه تباه گشتند . چرا به اين اندازه درباره من ستم روا ميداري من مرد آهنگر بيزباني هستم و به فرمان تو برسرم آتش مي‌بارد چرا مغز فرزندم را به ماران ميدهي ؟  

اژدها كه از سخنان او به شگفت در آمد و فرمان داد كه پسرش را به او بازگردانند و سپس به كاوه گفت اكنون گواهي بنويس . كاوه چون آن گواهينامه را خواند خروشي سخت برآورد و به گواهي كنندگان دشنام داد و گفت كه شما ترس خداوند را از دل برده‌ايد . پس آن گواهينامه را از هم دريد و از كاخ با خروش بيرون جست و فرزند گراميش را با خود برد ؛ چون از ايوان ضحاك بيرون آمد مردم گردش را گرفتند و كاوه خروش بر آورد و همه را به سوي داد خواند . آنگاه آن چرمي را كه آهنگران هنگام كوبيدن پتك2 بر پشت پاي ميبندند برسرنيزه كرد و همانگاه از بازار گرد برخاست و او را نيزه به دست خروش برآورد و مردم را بسوي فريدون شاه خواند تا در زير سايه فرش بخسبند .

چو كاوه برون آمد از پيش شاه

                                               برو انجمن گشت بازار گاه

همين برخروشيد و فرياد خواند

                                               جهان را سراسر سوي داد خواند

از آن چرم كآهنگران پشت پاي

                                               بپوشند هنگام زخم در آي

همان كاوه آن برسر نيزه كرد

                                               همانگه ز بازار برخاست گرد

خروشان همي رفت نيزه به دست

                                               كه اي نامداران يزدان پرست

كسي كو هواي فريدون كند

                                               سر از بند ضحاك بيرون كند

يكايك بنزد فريدون شويم 

                                               بدان ساية فر او بغنويم

بپوئيد كاين مهتر آهرمن است

                                               جهان آفرين را به دل دشمن است

با شنيدن سخنان كاوه آهنگر دوست از دشمن باز شناخته شد و كاوه پيشاپيش ميراند و سپاهي بر او گرد مي‌آمد .

بدان بي بها ناسزاوار اوست

                                                 پديد آمد آواي دشمن زدوست

همي رفت پيش اندرون مردگرد

                                                 سپاهي برو انجمن شد نه خرد

كاوه ميدانست كه فريدون در كجاست و از اينروي راست به سوي او رفت و بدرگاه آن سالار نو رسيد و چون او را ديدم خروش و غوغا برخاست . چون فريدون آن پوست را بر نيزه ديد خوش شگون دانست و آنرا چون گرد ماه برسر خويش زد و آنرا با ديبا آراست و ضمينه‌اش زربفت كرد و بر آن گوهر جاي داد و از آن پارچه‌هاي سرخ و زرد و بنفش آويخت و نامش را درفش كاوياني نهاد.

چو آن پوست بر نيزه بر ديد كي

                                                 به نيكي يكي اختر افگند پي

بياراست آنرا بديباي روم

                                                 زگوهر برو پيكر و زرش بوم

بزد بر سر خويش چون گرد ماه 

                                                 يكي فال فرخ پي افگند شاه

فروهشت زو سرخ و زرد و بنفش

                                                 همي خواندش كاوياني درفش

پس از شاه فريدون هر پادشاهي كه بتخت مينشست و كلاه بر سر مينهاد بر آن چرم بي‌بها گوهرهاي تازه‌اي مي‌آويخت و ديباي پر مايه و پرنيان بر آن مي‌افزود . اگر در شب تيره آنرا مي‌ديدند چون خورشيد مي‌درخشيد و همه جهانيان به آن اميدواري داشتند .

از آن پس هر آن كس كه بگرفت گاه

                                                 به شاهي بسر بر نهادي كلاه

بر آن بي‌بها چرم آهنگران

                                                 بر آويختي نو به نو گوهران [18]

زديباي پر مايه و پرنيان

                                                 بر آن گونه گشت اختر كاويان

كه اندر شب تيره خورشيد بود

                                                 جهان را از و دل پر اميد بود

زماني كه فريدون آهنگ نبرد ضحاك را كرد كاوه درفش كاوياني را كه درفش همايون و خسرواني بود بر افراشت .

برافراشته كاوياني درفش

                                                 همايون همان خسرواني درفش

فريدون در پاسخ فرستاده سلم و تور گفت كه آنان منوچهر را جز با سپاه و گرز و درفش كاوياني نخواهند ديد .

نبينند رويش مگر با سپاه

                                                 ز پولاد بر سر نهاده كلاه

ابا گرز و با كاوياني درفش

                                                 زمين گشته از نعل اسبان بنفش

چون لشگر منوچهر بسوي جنگ با سلم و تور به راه افتاد و سراپرده شاهي به بيرون كشيده شد درفش همايون را برافراختند .

سراپردة شاه بيرون كشيد

                                                 درفش همايون به هامون كشيد

و چون به هامون رسيدند درفش كاوياني را پيشاپيش سپاه بردند .

به پيش اندرون كاوياني درفش

                                                 به چنگ اندرون تيغهاي بنفش

در ميدان جنگ تور به پاسدار ايراني (قباد ) از منوچهر بدگوئي كرد وليكن قباد در پاسخ گفت كه از بيشة نارون تا چين سواران ايراني هستند و تيغهاي بنفش را با درفش كاوياني مي‌بينند .

درخشيدن تيغهاي بنفش                              چو بينيد با كاوياني درفش

در شبيخوني كه تور به سپاه منوچهر زد ديد كه سپاه ايران آماده است و درفش كاوياني بر پاي ميباشد .

چو آمد سپه ديد بر جاي خويش

                                                 درفش فروزنده بر پاي پيش

هنگامي كه قارن سپهبد ايران ميخواست به دژ الانان برود و پناهگاه سلم به چنگ آورد به منوچهر گفت كه درفش كاوياني و انگشتر تور را بايد همراه ببرد تا بدان دژ دست يابد .

ببايد درفش همايون شاه                            هم انگشتر تور با من به راه

آنگاه گفت كه چون به دژ درآمد درفش همايون را بر مي‌افرازد و سپس بايد سپاه ايراني بتازد و دژ را بگيرد .

چو در دژ شوم بر فرازم درفش

                                                 در افشان كنم تيغهاي بنفش

قارون چون با نيرنگ به نزد دژبان رسيد به او گفت كه اگر درفش منوچهر شاه را ديديد ياري كنيد و سپاه او را از پاي در آوريد .

گر آيد درفش منوچهر شاه

                                                 سوي دژ فرستد همي با سپاه

شما يار باشيد و نيرو كنيد

                                                 مگر كان سپاه ورا بشكنيد

چون قارن به دژ در آمد هنگامي كه روز شد درفش كاوياني را بر افراشت .

چو شب روز شد قارن رزم خواه

                                                 درفشي بر افروخت چون گرد ماه

چو شير وي ديد آن درفش كيان

                                                 همي روي بنهاد زي پهلوان

در حصن بگرفت و اندر نهاد

                                                 سران را ز خون بر سر افسر نهاد

هنگامي كه زال دانست كه سام براي جنگ با محراب كابلي پيش مي‌آيد شتابان به جلو رفت و چون پدرش دانست كه دستان به ديدارش مي‌آيد فرمان داد تا لشكرش برخيزد و درفش را بيارايند و تبيره بزنند و سپهبد او را پيشتاز كند .

همه لشكر از جاي برخاستند

                                                 درفش فريدون بياراستند

پذيره شدن را تبيره زدند

                                                 سپاه و سپهبد پذيره شدند

همه پشت پيلان به رنگين درفش

                                                 بياراسته سرخ و زرد و بنفش

در رزمي كه ميان سپاه ايران و هاماوران رخ داد درفش هر دو سپاه را پيراستند .

دگر روز لشكر بياراستند

                                                 درفش از دو رويه بپيراستند

.     .     .

پس پشت گردان درفشان درفش

                                                 به گرد اندرون سرخ و زرد و بنفش

سهراب چون جامه رزم پوشيد بجاي بلندي رفت تا سپاه ايران را بنگرد آنگاه فرمان داد تا هجير سردار ايراني كه در بند او گرفتار بود نزدش بيايد سپس به او گفت كه آنچه تو را مي‌پرسم بايد راست بگوئي و در پاسخ ازدروغ بپرهيزي . هجير گفت هر چه بپرسي پاسخ مي‌يابي . سهراب گفت گردن كشان و مهتران ايراني را يكايك از تو مي‌پرسم و بايد آنان را به من نشان دهي ؛ آنگاه به سخنان خود افزود و گفت : آن سراپرده ديبة رنگارنگ خيمه‌هاي پلنگ در آن است و در پيش آن صد فيل ژنده بسته‌اند و تخت فيروزه‌اي به رنگ نيل در آن نهاده و درفشي زرد با پيكر خورشيد كه بر سرش ماه زرين نهاده و غلافش بنفش است از كيست و در ميان گردان ايران نامش چيست ؟ [19]

سراپردة ديبه  رنگ  رنگ

                                         بدو  اندرون  خيمه هاي  پلنگ

به پيش اندرون بسته صد ژنده پيل

                                         يكي  تخت پيروزه  برسان  نيل

يكي زرد خورشيد   پيكر   درفش  

                                        سرش ماه زرين غلامش بنفش

به قلب سپاه اندرون جاي كيست

                                        ز گردان ايران و را  نام چيست

هجيرپاسخداد كه آن سراپرده شاه ايرانست كه بر درگاهش فيل و شترانست . آنگاه گفت كه در دست راست سراپرده‌ايست سياه رنگ كه سواران بسيار و فيل و بنه در آنست و سپاه رده بسته و ايستاده‌اند و گرداگردش بيش از اندازه خيمه زده‌اند در پس پشت آنان فيلها و در پيش آن شيران هستند ؛ درفش فيل پيكرش پيش او زده و سواراني كه در آنجا هستند كفش زرين بپا دارند ؛ از كيست ؟

وزان پس بدو  گفت  كز  ميمنه

                                                  سواران بسيار  و  پيل  و      بنه

سراپردة   بر    كشيده      سياه

                                                  رده  گردنش  اندر   ستاره  سپاه

به گرد اندرش خيمه ز اندازه بيش

                                                 پس پشت پيلان شيران به پيش

زذه پيش او پيل پيكر     درفش

                                                  بنزدش سواران زرينه كفش

هجير پاسخدادكه آن طوس نو ذرست كه درفشش فيل پيكر ميباشد .

چنين گفت كان طوس نوذر بود

                                                  درفشش كجا پيل پيكر بود

آنگاه پرسيد آن سراپرده سرخ رنگ كه سواران بسيار گردش ايستاده و درفش شير پيكر به رنگ بنفش در پيشش بر افراشته و گوهرهاي درفشان در ميان آن به چشم ميخورد و پشتش سپاه گراني كه از نيزه داران و زره داران است از كيست و دروغ‌مگوي .

بپرسيد كان سرخ پرده سراي

                                                 سواران بسي گردش اندر بپاي

يكي شير پيكر درفش بنفش

                                                 درافشان گهر در ميان درفش

پس پشتش اندر سپاهي گران

                                                 همه نيزه داران و جوشن وران

كه باشد بمن نام بازگوي

                                                 ز كژي مياور تباهي به روي

هجير در پاسخ گفت كه فرآزادگان سپهبد گودرز كشوادگان است ؛ اوست كه سپاه مي‌كشد و هنگام كينه‌خواهي دلير است و هشتاد پسر به نيروي فيل بشير دارد ؛ فيل تاب جنگ او را ندارد و ببر و پلنگ از او مي‌گريزند.

سپس پرسيد كه آن سراپرده سبز رنگ كه لشكري فراوان و گران در پيشش به پاي ايستاده و تخت پر مايه‌اي در ميان پرده سراي نهاده و اختر كاويان در پيش او افراشته و پهلواني بر آن نشسته و از آن كه در پهلويش ايستاده و اندازه يك سر بلند تر است و اسبي در پيش اوست كه به بالاي او ميباشد تا پاي آن فرو هشته و هر زمان آن پهلوان ميخروشد و مانند دريا بجوش مي‌آيد و بسيار فيل و بر گستوان دار در پيش او ديده ميشوند و در ميان ايرانيان كسي به بلند بالايي او نيست و اسبي مانند اسپش بچشم نمي‌خورد و درفش اژدها پيكر دارد و شير زريني بر بالاي نيزه آن زده شده است از كيست ؟

دگر گفت كان سبز پرده سراي

                                                 يكي لشكري گشن پيشش به پاي

يكي تخت پر مايه اندر ميان

                                                 زده پيش او اختر كاويان

بر وبر نشسته يكي پهلوان

                                                 ابافَّر و با سفت و يال گوان

از آن كس كه بر پاي پيشش براست

                                                 نشسته به يك سر از او برتر است

يكي باره پيشش به بالاي اوی

                                                 كمندي فروهشته تا پاي او

به خود هر زمان بر خروشد همي

                                                 تو گوئي كه دريا بجوشد همي

بسي پيل و بر گستوان دارپيش

                                                 همي جوشد آن مرد بر جاي خويش

به ايران نه مردي به بالاي اوي

                                                 نبينم همي اسپ همتاي اوي

درفشش ببين اژدها پيكر است

                                                 بر آن نيزه بر شير زرين سر است

هجير با خود گفت كه اگر نشان رستم را به او بدهم ناگاه او را تباه ميكند و بهتر آنست نام تهمتن را از ميان گردنكشان بيافكنم و پنهان كنم . آنگاه به او گفت كه از چين مردي به تازگي نزد شاهنشاه آمده است .

سهراب نامش را از هجير پرسيد وليكن در پاسخ گفت كه نام او از يادش رفته است و آن زماني كه در دژ بوده او به پيشگاه شهرياري آمده بود . سهراب غمگين شد كه نامي از پدرش نشنيد . مادرش نشاني پدر را به او داده بود و با چشم او را مي‌ديد ولي باور نمي‌كرد …

سهراب سپس پرسيد كه سراپرده‌اي در آن كران كشيده‌اند كه سواران بسيار و فيلان در آنجا به پاي هستند و ناله كرناي از آنجا بر مي خيزد و درفشي گرگ پيكر كه سرش زرين است [20] بر آن افراشته شده است و در ميان سراپرده تختي زده و غلامان رده بسته‌اند ، آن از كيست ؟

وزان پس بپرسيد كه از مهتران

                                                 كشيده سراپرده‌ي بر كران

سواران بسيار و پيلان به جاي

                                                 برآيد همي ناله كرَّ ناي

يكي گرگ پيكر درفش از برش

                                                 به ابر اندر آورده زرين سرش

ميان سراپرده تختي زده

                                                 ستاده غلامان به پيشش رده

هجير گفت كه او گيو پسر گودرزست كه مهتر گودرزيان است و دليران از دو بهره سر مي‌باشد يكي آنكه داماد رستم است و ديگر آنكه پسر گودرز مي‌باشد .

آنگاه پرسيد كه آن سراپرده سفيد ديبا كه در خاور است و بيش از هزار سوار در پيشش رده بسته‌اند و سپرداران و ژوبين وران پياده ايستاده و لشكر بيكراني گردش انجمن كرده و سپهداري بر تخت عاج نشسته و بر آن كرسي ساج نهاده و پرده ديبا فروهشته و غلامان دسته دسته رده بسته از   كيست ؟

بدو گفت از آن سو كه تابنده شيد

                                                 بر آيد يكي پرده بينم سپيد

ز ديباي رومي به پشتش سوار

                                                 رده بركشيده فزون از هزار

پياده سپردار و ژوبين وران

                                                 شده انجمن لشكر بيكران

نشسته سپهدار بر تخت عاج

                                                 نهاده بر آن عاج كرسي ساج

ز پرده فروهشته ديبا جليل

                                                 غلام ايستاده رده خيل خيل

هجير گفت كه او فريبرز كاوس است كه فرزند شاه و تاج گوانست . سهراب گفت كه او فرزند شاه و در خور افسر مي‌باشد .

آنگاه سهراب پرسيد كه آن سراپرده زرد كه درفشي درخشان به پيشش افراشته و درفشهاي گوناگوني به رنگ زرد و سرخ و بنفش گرداگردش زده‌اند و بر روي آن درفش پيكر گراز دارد و بر سرش ماه سيمين است از كيست ؟

بپرسيد از آن زرد پرده سراي

                                                 درفشي درخشان به پيشش به پاي

به گرداندرش زرد و سرخ بنفش

                                                 ز هر گونه‌أي بركشيده درفش

درفشي پس پشت پيكر گراز

                                                 سرش ماه سيمين و بالا دراز

چه خوانند او را زگردن كشان

                                                 بگو تا چه داري ازو هم نشان

هجير گفت كه او نامش گراز و از تخمه گيوگان است .

هنگامي كه رستم به ميدان جنگ به سوي سهراب تاخت درفشش را همراهش بردند .

درفشش ببردند با او به هم

                                                 همي رفت پرخاشجوي و دژم

چون سپاهي كه در زير فرماندهي سياوش بود به راه افتاد اختر كاوياني بر افراخته شد .

همان پنج موبد از ايرانيان

                                                 بر افراخته اختر كاويان

بفرمود تا جمله بيرون شدند

                                                 ز پهلو سوي دشت و هامون شدند

تو گفتي كه اندر زمين جاي نيست

                                                 كه بر خاك او نعل را پاي نيست

سراندر سپهر اختر كاويان

                                                 چو ماه درخشنده اندر ميان

چون سپاه ايران آماده جنگ با تورانيان گشتند اختر كاويان را برافراشتند .

ببستند گردان ايران ميان

                                                 به پيش اندرون اختر كاويان

چون فرامرز پسر رستم سرخ فرزند افراسياب را در ميدان جنگ از زين گرفت و او را پياده به سوي لشكرگاه خويش آورد همانگاه درفش رستم پديدار شد .

درفش تهمتن همان گه  ز راه

                                                 پديد آمد و بانگ و پيل و سپاه

چون رستم آگاهي يافت كه سپهدار توران به جنگ روي آورده است درفش كاوياني را برافراشت .

برفتند با كاوياني درفش

                                                 ز تيغ دليران هوا شد بنفش

هنگامي كه افراسياب از آوردگاه چشمش به درفش كاوياني افتاد دانست كه رستم در آنجاست .

چو افراسياب آن درفش بنفش

                                                 نگه كرد با كاوياني درفش

بدانست كان پيلتن رستم است

                                                 سر افراز و از تخم نيرم است

گودرز سپاه گودرزي را آماده كرد و براي نبرد با سپهدار توس به راه افتاد و از سوي ديگر توس فرمان داد تا كوس بر كوهه فيل ببندند و اختر كاويان را برافرازند .

و زان سو بيامد سپهدار توس

                                                 ببستند بر كوهه پيل كوس

ببستند گردان فراوان ميان

                                                 به پيش اندرون اختر كاويان

گودرز به توس گفت كه كاوة آهنگر نياي من بود و هم [21] او بود كه درفش كاوياني را برافراخت همان درفشي كه تو امروز نگهبانش هستي و به آن مينازي .

نياي من آهنگر كاوه بود

                                                 كه با فَّر و برز و ابا ياره بود

بر افروخت آن كاوياني درفش

                                                 كه نازد بدو توس زرينه كفش

فريبرز پسر كاوس شاه بر آن شد كه به دژ بهمن لشكر كشي كند و آن را بدست بياورد پس با توس نزد پدر رفت و توس به شاه گفت كه درفش كاوياني را به سوي بهمن دژ مي‌كشانم و خون دشمن را ميريزم .

همان من كشم كاوياني درفش

                                                 كنم لعل رخسار دشمن بنفش 

پس درفش كاوياني را بر پاي كرد و به راه افتاد .

بشد توس با كاوياني درفش

                                                 به پاي اندرون كرده زرينه كفش

زماني كه كيخسرو به سوي بهمن دژ تاخت درفش بنفش را برافراختند .

به گرد اندرون با درفش بنفش

                                                 به پاي اندرون كرده زرينه كفش

چون كيخسرو در بهمن دژ دست يافت همه جهان در شگفت ماند كه او او چگونه اين فر و بالايي را به دست آورد . پس همه مهتران با شادي به پيشگاهش آمدند و نثار آوردند و فريبرز با گروه ايرانيان پيش او آمد و از پشت اسب به زير آمد و كيخسرو نيز پياده شد و رويش را بوسيد و تختي زرين نهادند و او را بر آن نشاندند و به شاهي بروي آفرين خواندند و توس درفش كاويان را به پيش آورد و زمين را بوسيد و درفش را به كيخسرو سپرد .

فريبرز پيشآمدش با گروه

                                                 از ايران سپاهي به کردار كوه

چو ديدش در آمد ز گلرنگ زير

                                                 هم از پشت شبرنگ شاه دلير

ببوسيد رويش برادر پدر 

                                                 هم آنجا بيفكند تختي ز زر

بر آن تخت پيروزه بنشاندش

                                                 به شاهي برو آفرين خواندش

نشست از بر تخت زر شهريار

                                                 بسر بر يكي تاج گوهر نگار

همان توس با كاوياني درفش

                                                 همي رفت با كوس و زرينه كفش

بياورد و پيش جهانجوي برد

                                                 زمين را ببوسيد و او را سپرد

بدو گفت كاين كوس و زرينه كفش

                                                 خجسته همي كاوياني درفش

ز لشكر ببين تا سزاوار كيست

                                                 يكي پهلوان از در كار كيست

توس از رفتار گذشته خود پوزش خواست و شاه به او فرمود كه درفش و كوس و كفش زرين را جز تو كسي سزاوار نيست و اين دستگاه زيبنده توست .

جهاندار پيروز بنواختش

                                                 بخنديد و بر تخت بنشاختش

ورا گفت كاين كاوياني درفش

                                                 همين پهلواني و زرينه كفش

نبينم سزاي كسي در سپاه

                                                 تو را زيبد اين نام اين دستگاه

جز از تو كسي را سزاوار نيست

                                                 به دل در مرا از تو آزار نيست

زماني كه سپاه توس به راه افتاد درفش كاوياني برافراشته شد و رنگ هوا سرخ و زرد و كبود و بنفش گشت و سواران گودرزي اختر كاويان را در ميان گرفتند .

هوا سرخ و زرد و كبود و بنفش

                                                 ز تابيدن كاوياني درفش

به گردش سواران گودرزيان

                                                 ميان اندرون اختر كاويان

بشد توس با كاوياني درفش

                                                 به پاي اندرون كرده زرينه كفش

هنگامي كه سپاه توس به مرز توران تاخت و خواست كه از راه كلات و چرم بگذرد فرود برادركيخسرو همراه تخوار از بالاي كوه سپاه ايران را نگريست . فرود از تخوار خواست تا بزرگان و كنارنگان را با رنگ و پيكر درفشان بشناسد .

جوان با تخوار سراينده گفت

                                                 ز هر چت بپرسم نبايد نهفت

كنارنگ با آن كه دارد درفش

                                                 خداوند كوپال و زرينه كفش

چو بيني به من نام ايشان بگوي

                                                 كسي را كه داني از ايران بروي

چون سپاه ايران به ميان دو كوه رسيد از بانك تبيره كركسها به ستوه مي‌آمدند . تخوار كه وزير فرود بود به شاهزاده گفت اكنون آنچه بر تو نهان است آشكار ميكنم . بدان كه آن درفش فيل پيكر و سواران كه شمشيرهاي بنفش دارند از سپهبد توس است و در پشت سرش درفشي است كه پيكر خورشيد دارد و آن از فريبرز كاوس عموي توست ؛ در پشت سر او درفشي است كه پيكر ماه دارد و آن از گستهم پهلوان بزرگ است ؛ در پس آن درفشي است كه پيكر كور دارد و آن از زنگ شاوران است ؛ [22] پس از آن درفشي است كه پيكر ماه دارد كه تنش لعل رنگ و جعدش (زلفش) سياه رنگ است ، اين درفش بيژن گيو مي‌باشد ؛ درفش ديگري كه پيكرش ببراست از گرد شيدوش است و آن درفش ديگر كه پيكر گراز دارد از گرازه پهلوان دلير است ؛ درفش ديگري مي‌بينيم كه پيكر گاوميش دارد و آن پيكر فرهاد است . درفشي كه پيكرش گرگ است نشان گيو است ، آن درفشي كه پيكرش شير زرين است بر بالاي سر گودرز افراشته شده ؛ آن درفشي كه پيكر پلنگ دارد از ريونيزست ؛ آن درفشي كه پيكر آهو دارد از نسوته گودرز است و آن درفشي كه نشانش عزم (ميش كوهي ) است از بهرام گودرز كشوادگان است .

چنان دادن كه آن پيل پيكر درفش

                                                 سواران و شمشيرهاي بنفش

سرافراز توس سپهبد بود

                                                 كه در كينه پرخاش او بد بود

درفشي از پشت او ديگر است

                                                 چو خورشيد تابان برو پيكر است

برادر پدر توست با فَّر و كام

                                                 سپهبد فريبرز كاوس نام

پسش ماه پيكر درفشي بزرگ

                                                 دليران بسيار و گرد سترك

ورا نام گستهم كژ دهم خان

                                                 نترسد ز ژوبين و از استخوان

پسش گورپيكر درفشي دراز

                                                 به گرد اندرش لشكر رزم ساز

به زير اندرش زنگه شاوران

                                                 دليرانش گردان كنند آوران

درفشي پس اوست پيكر چو ماه

                                                 تنش لعل و جعدش چو مشك سياه

ورا بيژن گيو خواند همي

                                                 كه خون به آسمان برفشاند همي

درفشي كجا پيكرش هست قبر

                                                 همي بشكند زوميان هز بر

ورا گرد شيدوش دارد بپاي

                                                 كه گويي همي اندر آيد ز جاي

درفشي پسش پيكر او گراز

                                                 كه گويي سپهر اندر آرد به گاز

گرازه بود نام گرد دلير

                                                 كه بازي شمارد همي رزم شير

درفشي پسش پيكر گاوميش

                                                 سواران پس و نامداران ز پيش

كزين گوان شهره فرهاد راست

                                                 كه گويي مگر با سپهر است راست

درفشي كجا پيكرش هست گرگ

                                                 نشان سپهدار گيو سترگ

درفشي كجا شير پيكر به زر

                                                 كه گودرز كشواد آرد به سر

درفشي پلنگ است پيكر دراز

                                                 پسش ريونيزست با كام و ناز

درفشي كجا آهوش پيكر است

                                                 كه نستوه گودرز با لشكر است

درفشي كجا عزم دارد نشان

                                                 ز بهرام گودرز كشوادگان

درفشي عقاب است با تيز چنگ

                                                 كه ژوبين كشد در قفا روز جنگ 3

چو يكايك نشان گوان را به فرود داد آن شاهزاده شاد گشت .

چو يك‌يك بگفت آن نشان گوان

                                                 به پيش فرود آن شه خسروان

مهان و كهان را همه بنگريد

                                                 دلش شادمان گشت و رخ شنبليد

زماني كه فرود از بهرام گودرز درباره فرمانده سپاه ايران پرسيد او در پاسخ گفت كه سالار طوس با اختر كاوياني است .

بدو گفت بهرام سالار طوس

                                                 كه با اختر كاويانست و كوس

تژاو توراني به كبوده گفت كه چون شب شد روي منماي و ببين كه سپاه ايران چه اندازه است و كساني كه درفش و كلاه دارند كيستند .

نگه كن كه چندست از ايران سپاه

                                                 ببين تا كه دارد درفش و كلاه

در نامة كيخسرو به فريبرز ياد گرديد كه طوس نوذر با درفش كاوياني به جنگ تورانيان رفت .

بشد طوس با كاوياني درفش

                                                 ز لشكر چهل مرد زرينه كفش

اكنون كه او بركنار گرديده سپهدار توئي و درفش كاوياني به دست توست .

سپهدار و سالار زرينه كفش

                                                 تو باشي بر كاوياني درفش

سپهبد طوس چون از فرمان شاهنشاه آگاه شد درفش شهرياري را به فريبرز سپرد .

سپهدار طوس آن كياني درفش

                                                 ابا كوس و پيلان و زرينه كفش

به دست فريبرز بسپرد و گفت

                                                 كه آمد سزا را سزاوار جفت [23]

در ميدان جنگ ، يلان ايراني همراه با فريبرز بودند و درفش كاوياني در قلبگاه لشكر جاي داشت .

يلان با فريبرز كاوس شاه

                                                 درفش از پس پشت در قلبگاه

چون فريبرز به سوي كوه پناه برد درفشش را همراهش بردند .

چو گودرز كشواد بر قلبگاه

                                                 درفش فريبرز كاوس شاه

نديد و يلان سپه را نديد

                                                 به كردار آتش دلش بردميد

گودرز به بيژن گفت كه نزد فريبرز فرمانده سپاه كه در كوه پناهنده شده است برو و درفش كاوياني را بيار تا جنگ را دنبال كنيم يا آنكه خود با درفش بيايد .

به سوي فريبرز بركش عنان

                                                 به پيش من آر اختر كاويان

و گر خود فريبرز با آن درفش

                                                 بيايد كند روي گيتي بنفش

بيژن نزد فريبرز رفت و به او گفت يا خود به ميدان بيا يا آنكه درفش را بسپار .

و گر تو نيائي به من ده درفش

                                                 سواران و اين تيغهاي بنفش

وليكن فريبرز پاسخ داد كه چنين كاري نشدنيست .

مرا شاه داد اين درفش و سپاه

                                                 همين پهلواني و تخت و كلاه

درفش از در بيژن گيو نيست

                                                 نه اندر جهان سر بسر نيو نيست

اما بيژن با شمشير بر ميان درفش زد و اختر كاويان را به دو نيمه كرد و نيمي از آن را با خود به ميدان جنگ برد .

يكي تيغ بگرفت بيژن بنفش             

                                                 بزد ناگهان بر ميان درفش

به دو نيمه كرد اختر كاويان

                                                 يكي نيمه بگرفت و رفت از ميان

چون تورانيان درفش را ديدند به سوي بيژن تاختند .

بيامد كه آرد به نزد سپاه

                                                 چو تركان بديدند اختر به راه

كشيدند كوپال و تيغ بنفش

                                                 به پيكار آن كاوياني درفش

چنين‌‌‌‌گفت‌‌هومان‌‌كه‌‌‌آن‌‌‌اختراست

                                                 كه نيروي ايران بدو اندرست

درفش بنفش ار به چنگ آوريم

                                                 جهان بر دل شاه تنگ آوريم

پس از كشتاري كه بيژن و همراهان كردند بيژن اختر كاويان را به دست گرفت و سپاه گرد آن در آمد .

همي رفت بيژن چو شير ژيان

                                                 به دست اندرون اختر كاويان

سپاه اندر آمد به گرد درفش

                                                 هوا شد زگرد سواران بنفش

پيش از آنكه سپاه ايران به راه بيفتد سپهدار طوس به پيشگاه آمد و شاه اختر كاويان و فيل و كوس را به او سپرد .

بيامد سپهبد سپهدار طوس

                                                 بدو داد شاه اختر و پيل و كوس 4

و چون سپاه به راه افتاد :

يكي ابر بست از پي گرد سم

                                                 بر آمد خروشيدن گاو دم

ز بس جوشن و كاوياني درفش

                                                 شده روي گيتي سراسر بنفش

چون طوس با سپاه روبروي لشكر توران ايستاد درفش همايون را برافراشت .

وزين روي لشكر بياورد طوس

                                                 درفش همايون و پيلان و كوس

هومان به سپهبد طوس گفت كه نبايد خود به جنگ بيايد و همانا بهتر آنست كه او درفش كاوياني را نگهباني كند .

تو شو اختر كاويان را بدار

                                                 سپهبد نيايد سوي كارزار

طوس پيش از آغاز جنگ با هومان به گودرز گفت كه نامداران زرينه كفش ما اكنون با درفش كاوياني هستند .

كنون نامداران زرينه كفش

                                                 بباشند با كاوياني درفش

طوس به گودرز گفت كه در جنگ پيشدستي مكن و در قلب سپاه با درفش كاوياني بمان .

تو در قلب با كادياني درفش

                                                 همي باش در چنگ تيغ  بنفش

هومان به سپهبد پيران گفت كه بهتر همانست كه جنگ را دنبال كنيم و گودرز و طوس و درفش كاوياني را به چنگ آوريم . . .

چو گودرز را با سپهدار طوس

                                                 درفش همايون و پيلان و كوس

همه بيگماني به چنگ آوريم

                                                 از آن به كه ايدر درنگ آوريم

پيران به هومان گفت كه هر چه زودتر بشتاب و آنچه لشكر بايست همراه ببر : [24]

كه ايرانيان با درفش و سپاه

                                                 گرفتند كوه هماون پناه

هومان چون سپاه ايران را ديد كه به موه هماون پناه جسته و اختر كاويان را در ميان گرفته‌اند به طوس گفت كه مانند نخچير به كوه گريخته‌اند .

. . . خروشان و جوشان چو شير ژيان

                                                 ميان   سپه   اختر   كاويان

(چنين گفت هومان به گودرز وطوس 

                                                 كز ايران برفتيد با پيل و كوس

سوي شهر توران به كين خواستن

                                                 بدان مرز لشكر برون تاختن

كنون همچو نخچير رفته به كوه

                                                 پريشان و از جنگ گشته ستوه)

پيران به هومان فرمان داد كه سپاهش از جاي نجنبد تا به سالار ايرانيان كه به كوه هماون پناهنده شده بگويد كه چرا درفش كاوياني را برپاي داشته‌اند .

بگويم   به   سالار   ايرانيان

                                                 چه داري به پاي اختر كاويان

سپهدار طوس چون آهنگ كرد كه شبانگاه بر دشمن بتازد و شبيخون بزند درفش همايون را به گستهم سپرد .

درفش خجسته به گستهم داد

                                                 بسي پند و اندرزها كرد ياد

چون طوس در كوه هماون سياوش را در خواب ديد كه به او آگهي از فيروزي ميدهد فرمود تا درناي دميدند و اختر كاوياني را برافروختند .

بفرمود تا در دميدند ناي

                                                 بجنبيد در كوه لشكر زجاي

ببستند گردان ايران ميان

                                                 برافروختند اختر كاويان

ديده‌بان لشكر ايران در كوه هماون به گودرز گفت كه از راه ايران تيره گردي برخاسته كه روز را سياه كرده و درفشهاي فراواني بكردار ماه تابنده از ميان سپاه برآمده است . .

در پيشاپيش درفش گرگ‌پيكر و دورتر از آن درفشي ماه‌پيكر نمايانست ؛ درفش ديگري بچشم مي‌‌‌خورد كه اژدها پيكرست و شيرزريني بر سر آن زده‌اند .

كه از راه ايران يكي تيره‌گرد

                                                 برآمد كزو روز شد لاجورد

فراوان درفش از ميان سپاه

                                                 برآمد به كردار تابنده ماه

به پيش اندرون گرگ‌‌‌‌‌‌پيكر يكي

                                                 يكي ماه پيكر زدور اندكي

درفش دگر اژدها پيكرش

                                                 پديد آمد و شير زرين سرش

چون سپاه خاقان چين به سوي كوه هماون ، پناهگاه ايرانيان تاخت سپهبد طوس فرمان داد كه سپاه رده بكشد و آنگاه گيو درفش كاوياني را آورد .

ببستند گردان ايران ميان

                                                 بياورد گيو اختر كاويان

فريبرز با سپاه خود كه به ياري طوس آمده بود به او پيوست و لشكر آرائي كردند و درفش خجسته را برافراشتند .

بر كوه لشكر بياراستند                                درفش خجسته بپيراستند

چون گودرز در كوه هماون شنيد كه رستم به ياري ايرانيان آمده است و درفش اژدهافش او پيدا شد نزدش شتافت .

چو بشنيد گودرز كشواد تفت

                                                 شب تيره از كوه خارا برفت

پديد آمد آن اژدهافش درفش

                                                 شب تيره و روي گيتي بنفش

همين كه رستم به كوه هماون رسيد درفش سپهبد را برافراشتند .

بكوه اندرون خيمه‌‌‌ها ساختند

                                                 درفش سپهبد برافراختند

چون هومان دانست كه از ايران به ياري طوس لشكري رسيده است نگاه كرد تا ببيند كه فرمانده آن كيست . سراپرده‌اي به رنگ فيروزه ازديبا ديد كه درفش و نيزه سپهبد در پيش آن بود ؛ سراپردة ديگري سياه رنگ ديد كه درفشي به كردار ماه داشت .

سپهدار هومان به پيش سپاه

                                                 بيامد همي كرد هر سو نگاه

كه ايرانيان را كه يار آمدست

                                                 كه خرگاه و خيمه بكار آمدست

ز پيروزه ديبا سراپرده ديد

                                                 فراوان به گرد اندرون پرده ديد

درفش و سنان سپهبد به پيش

                                                 همان گردش اختر آمد به پيش

سراپرده‌اي ديد ديگر سياه

                                                 درفش درفشان به كردار ماه

فريبرز كاوس با پيل و كوس

                                                 فراوان زده خيمه نزديك طوس

چون نهاني از سپاه ايران آگاهي يافت نزد پيران رفت و گزارش داد و گفت :

از ايران فراوان سپاه آمدست

                                                 به ياري برين رزمگاه آمدست [25]

زديبا يكي سبز پرده‌سراي

                                                 يكي اژدهافش درفشي بپاي

سپاهي به گرد اندرش زابلي

                                                 سپهدار و با خنجر كابلي

گمانم كه رستم زنزديك شاه

                                                 بياري بيامد برين رزمگاه

رستم در حالي كه گهار گهاني را در ميدان جنگ پي كرد درفشش مانند درختي كه بر كوه باشد نمايان بود .

درفش تهمتن ميان گروه

                                                 بسان درخت از بر تيغ كوه

چون بزرگان  ديدند كه چگونه رستم فيروز شد كوس با درفش همايون را بيرون آوردند و خروش بوق سپاهيان ايران برخاست .

درفش همايون ببردند و كوس

                                                 بيامد سر فراز گودرز و طوس

خروش آمداز بوق ايران سپاه

                                                 چو پيروز شد گرد لشكر سپاه

شيده پسر افراسياب به پدر گفت كه لشكرگاه ايران را نگريستم و سراپرده‌اي سبز رنگ ديدم كه سواري مانند گرگ در آن بود و درفش اژدها پيكري در پيشش به پاي بود .

سراپرده‌اي سبز ديدم بزرگ

                                                 سواري به كردار درنده گرگ

يكي اژدهافش درفشي به پاي

                                                 تو گفتي همي اندر آيد ز جاي

پولادوند كه به ياري افراسياب آمده بود به سپاه ايران تاخت و خود را به اختر كاويان رسانيد و آن را به خنجر به دو نيمه كرد .

بيامد بر اختر كاويان

                                                 به خنجر به دو نيمه كردش ميان

چون كيخسرو دانست كه رستم اكوان ديو را از ميان برداشته و بر افراسياب دستبرد زده است و به سوی ايران مي‌شتابد فرمود تا او را پذيره شوند . آنگاه گردان كلاه بر سر نهادند و درفش شاهنشاه را با كرناي و دراي و فيل بيرون بردند …

درفش شهنشاه با كَّرناي

                                                 ببردند با ژنده پيل و دراي

پذيره شدندش دمادم سپاه

                                                 بدان شادماني جهاندار شاه

چون رستم درفش شاهنشاه را ديد و دانست كه كيخسرو به پيشبازش آمده و از اسب فرود آمد و خاك را بوسيد .

چو رستم درفش سرافراز شاه

                                                 نگه كرد كامد پذيره راه

فرود آمد و خاك را داد بوس

                                                 خروش سپاه آمد و بوق و كوس

چون گيو و دودة گودرز همراهش به سوي هيرمند شتافتند ديده‌بان خروش برداشت كه سواري با سواران ديگر مي‌آيند و درفشي درفشان در پشت سر دارند .

درفشي درفشان پس پشت اوي

                                                 يكي كابلي تيغ در مشت اوي

در جنگي كه ميان رستم با افراسياب در توران رخ داد درفش اژدهافش رستم بر آسمان افراشته و خورشيد را برنگ بنفش در آورده بود .

وزان رستمي اژدهافش درفش

                                                 شده روي خورشيد تابان بنفش

چون گودرز و گيو آگهي يافتند كه رستم بيژن را از بند رهائي داده بنزد شاه رفتند و خروش سپاه و آواي تبيره برخاست . بوق و كوس به پيش سپاه و درفش از پس گودرز و طوس بردند .

برآمد خروش و بيامد سپاه

                                                 تبيره زنان برگرفتند راه

به پيش سپاه اندرون بوق و كوس

                                                 درفش از پس پشت گودرز و طوس

چون سپاه گودرز آرايش يافته به راه افتاد درفش خجسته گوهر نشان به كردار ماه در ميان سپاه افراشته شد …

درفش خجسته ميان سپاه

                                                 ز گوهر درفشان به كردار ماه

درخشيدن تيغهاي بنفش

                                                 از آن سايه كاوياني درفش

آنگاه گودرز هر دسته را با درفشي به سوئي فرستاد .

درفشي فرستاد و سيصد سوار

                                                 نگهبان كشور سوي رودبار

هميدون فرستاد بر سوي كوه

                                                 درفشي و سيصد ز گردان گروه

سپس به سراپرده فرماندهي رفت و درفش دلفروز را بر پا كرد .

وزان پس بيامد به سالار گاه

                                                 كه دارد سپه را به دشمن نگاه

درفش دلفروز بر پاي كرد

                                                 يلان را به قلب اندرون جاي كرد

سران را همه خواند نزديك خويش

                                                 پس پشت شيدوش و فرهاد پيش

سپهدار گودرزشان در ميان

                                                 درفش از برش ساية كاويان

هومان به سوي سراپردة فريبرز آمد و گفت كه تو نگهبان درفش كاوياني بودي و شكست خوردي تو سزاوار كين خواستن هستي … [26]

يكي برخروشيد كاي بدنشان

                                                 فرو برده گردن ز گردن كشان

سواران و پيلان و زرينه كفش

                                                 تو را بود با كاوياني درفش

فريبرز به او پاسخ داد كه اگر شاه درفش كاوياني را از من برگرفت روا بود كه به هر كس كه بخواهد بسپارد .

درفش ار زمن شاه بستد رواست

                                                 بدو داد پيلان و لشكر كه خواست

چون بيژن گودرز ، هومان را كشت جامه او را پوشيد و درفشش را بر پا كرد تا سپاه توراني يكباره بر او نتازند . آنگاه كه پاسدار تورانيان او را با درفش ديد انگاشت كه هومان است و آگهي به پيران دادند كه درفش بيژن سرنگون گرديده است و بشادي پرداختند .

چو آن ديده بانان تركان زدور

                                                 درفش و سنان سپهدار تور

بديدند از ديده برخاستند

                                                 به شادي خروشيدن آراستند

كه هومان به پيروزي شهريار

                                                 دوان آمد از مركز كار زار

درفش سرافراز ايران نگون

                                                 تنش خوار و در خاك غرقه بخون

چون سپاه توران به لشكر ايران نزديك شد به فرمان سپهدار ايران كرناي زدند و درفش كاوياني را در پيش سپاه برافراشتند .

سپهدار ايران بزد كَّر ناي

                                                 سپاه اندر آورد و بگرفت جاي

ميان سپه كاوياني درفش

                                                 به پيش اندرون تيغهاي بنفش

گيو به فرمان پدرش دسته سپاهيان را گزيد و دستة گردان را به فرماندهي با درفش سپرد .

زگردان دوصد با درفشي چو باد

                                                 هميدون به گرگين ميلاد داد

گودرز چون سخنان سپاهيانش را شنيد در دلش روشنائي پيدا شد و بر آن نامداران آفرين كرد و سپس لشكر آرائي نمود و به پسرش شيدوش گفت كه تو در پشت سپاه باش و درفش كاوياني را نگهبان شو .

تو با كاوياني درفش و سپاه

                                                      به پشت سپه باش لشكر پناه

پيش از آنكه جنگ يازده رخ روي بدهد گودز به سرداران ايراني گفت هر كس كه بر دشمن خود چيره گشت درفش خويش را برافرازد .

چنين گفت گودرز با سركشان

                                                       كه هر كو ز گردان و مردم  كشان

به زير آورد دشمني را ز تور

                                                        درفشش به بالا بر آرد ز دور

چون گيو گروي زره را گرفتار كرد به بالاي كوه بر آمد و درفشي به دست گرفت خورش بر آورد :

به بالا بر آمد درفشي به دست

                                                        به نعره همي كوه را كرد پست

چون گرازه با سيامك نبرد كرد او را كشت و كشته او را بر اسب بست و درفش خجسته به دست گرفت و به فيروزي شاه از اسب فرود آمد و آفرين كردگار را بر شاه خواند .

گرازه همان دم ببستش بر اسپ

                                                 نشست از بر زين چو آذر گشسپ

گرفت آنكه اسپ سيامك بدست

                                                 ببالا برآمد به كردار مست

درفش خجسته به دست اندرون

                                                 گرازان و شادان و دشمن نگون

در رزم فروهل با زنگله فروهل فيروز شد و سر او را بريد و آنگاه درفش را برافراشت .

درفش خجسته بر آورد راست

                                                 شده شاد دل يافته آنچه خواست

چون بيژن در جنگ بر رويين چيره گشت سرش را از تن جدا كرد و به سوي بالا شتافت و درفش شير پيكر را برافراشت و شاه را نيايش كرد .

عنان هيون تگاور بتافت

                                                 و زان جايگه سوي بالا شتافت

به چنگ اندرون شير پيكر درفش

                                                 بر آن غيبة زنگ خورده بنفش

چون گرگين بر اندريمان چيره شد سرش را بريد و به فتراك بست آنگاه به نيروي يزدان و بخت شاه درفش را بر پاي كرد .

به نيروي يزدان كه او بُد پناه

                                                 به پيروز بخت جهاندار شاه

چو پيروز برگشت مرد از نبرد

                                                 درفش دلافروز بر پاي كرد

چون كرته با كهرم نبرد كرد او را كشت و كشته‌اش را بر اسب نهاد و به بالا آمد و خروش بر آورد و درفش همايون به چنگ گرفت و شاه را ستايش و نيايش كرد .

فرود آمد از اسپ و او را ببست

                                                 بر آن زين توژي و خود بر نشست

ببالا برآمد چو شرزه پلنگ

                                                 خروشان يكي تيغ هندي به چنگ [27]

درفش همايون به چنگ اندرون

                                                 فكنده بر آن اسپ كهرم نگون

همي گفت شاه است پيروزگر

                                                 هميشه كلاهش به خورشيد بر

چون زنگه شاوران با اخو است جنگيد بر او چيره گشت و كشته او را بر زين نهاد و درفش گرگ پيكر را بالاي كوه برافراشت و بر شاه و پهلوان آفرين كرد .

فرود آمد از اسپ و شد نزد اوي

                                                 بر آن خاك تيره كشيده بروي

مر او را به چاره ز روي زمين

                                                 نگونش بر افگند بر پشت زين

نشست از بر اسپ و بالا گرفت

                                                 به تركان چه آمد ز بخت اي شگفت

بر آن كوه فرخ بر آمد ز پست

                                                 يكي گرگ پيكر درفشي به دست

بزد پيش ياران و كرد آفرين

                                                 ابر شاه و بر پهلوان زمين

گودرز چون پيران را كشت كردگار را ستايش كرد و آنگاه درفشش را بر پاي نمود و سر پيران را در زير سايه آن نهاد و بسوي لشكرگاه باز گشت .

سرش را همي خواست از تن بريد

                                                 چنين بد كنش خويشتن را نديد

درفشش به بالين ابر پاي كرد

                                                 سرش را بدان سايه بر جاي كرد

چون پهلوانان ايران از جنگ يازده رخ فيروز بازگشتند گودرز را كه هماورد سپهبد پيران بود نديدند وانگاشتند كه او به دست سپهبد توراني كشته شده است و ليكن درفشي از دور ديدند و او را شناختند …

درفشي بديدند از تيره گرد

                                                 گرازان و شادان ز دشت نبرد

چون به فرمان سپهدار گودرز كشته پيران را با درفش از كوه بپايين آوردند گردان و گردنكشان بر پهلوان زمين ، گودرز آفرين خواندند .

به رهَّام فرمود تا بر نشست

                                                 به آوردن او ميان را ببست

بدو گفت کورا به زين بر ببند

                                                 فرود آرش از كوهسار بلند

درفش و سليحش چنان هم كه هست

                                                 ببند و ميانش مبر هيچ دست

بر اين گونه چون پهلوان كرد ياد

                                                 برون تاخت رهَّام چون تند باد

كشيد از بر زين تن روشنش

                                                 به خون اندرون غرقه بُد جوشنش

چنانهم ببستش به بند كمند

                                                 فرود آوريدش ز كوه بلند

درفشش چو از جايگاه نشان

                                                 بديدند گردان و گردنكشان

همي خواندند آفرين سر بسر

                                                 ابر پهلوان زمين در به در

پس از جنگ يازده رخ ديده بان ايراني سپاه كيخسرو را ديد كه به ياري گودرز مي‌آيد پس نزد فرمانده لشكر آمد و گفت خروش كوس و كرناي برخاسته و دشت و بيابان از گرد سپاه چون شب گشته و شاه بر پشت تخت فيروزه بر روي فيل نشسته و آسمان از رنگهاي درفش رنگارنگ شده است . درفشي به كردار سرو افراشته گشته و سواران زره دارگردش را گرفته‌اند ؛ از پس هر درفشي درفش ديگري به پاي و هر يك به پيكر چون اژدها و هماي زيور يافته است .

هم اندر زمان از لب ديده بان

                                                 به گوش آمد از كوه ريبد فغان

كه از گرد شد دشت چون تيره شب

                                                 شگفتي بر آمد فغان جلب

خروشيدن كوس با كَّرناي

                                                 بجنبد همي دشت گفتي ز جاي

همان تخت پيروزه بر پشت پيل

                                                 درخشان به كردار درياي نيل

هوا شد بسان پرند درفش

                                                 ز تابيدن سرخ و زرد و بنفش

درفشي به كردار سرو سهي

                                                 پديد آمد از دور با فرهي

به گردش سواران جوشن وران

                                                 زمين شد بنفش از كران تا كران

پس هر درفشي درفشي به پاي

                                                 چو از اژدها و چه پيكر هماي

ديده بان توراني به لهاك و فرشيد ورد گفت كه گرد و خاك سپاه ايراني از دور برخاسته و درفش كاوياني را لشكريان ايراني در ميان گرفته‌اند …

ميان سپه كاوياني درفش

                                                 به پيش اندرون تيغهاي بنفش

درفش شهنشاه با بوق و كوس

                                                 پديد آمد و شد زمين آبنوس

چون گستهم در پي لهاك و فرشيدورد تاخت تا آنان را گرفتار كند آنها از دور او را ديدند كه درفش به چنگ دارد و مي‌تازد .[28]

گرفتند با يكدگر گفتگوي

                                                 كه يك تن سوي ما نهادست روي

جز از گستهم نيست كامد به جنگ

                                                 درفش دليران گرفته به چنگ

كيخسرو از ميان نامداران ايران سه تن را برگزيد و هر يك را در لشكرگاه جايي داد .

… دگر پهلوان طوس زرينه كفش

                                                 كه او بود با كاوياني درفش

كيخسرو هنگامي كه به جنگ تن به تن با شيده رفت درفش شاهنشاهي را به رهَّام گودرز سپرد .

يكي ترك رومي به سر بر نهاد

                                                 درفشش به رهَّام گودرز داد

چون خورشيد برآمد آواي تبيره از پرده سراي برخاست و سپاه ايران با درفش نبرد به راه افتاد .

سوي جنگ گستهم نوذر چو گرد

                                                 بيامد دمان با درفش نبرد

سپهدار طوس در ميان جنگ در راست كيخسرو و با درفش كاوياني بود .

برآمد خروشيدن بوق و كوس

                                                 به يك دست خسرو سپهدار طوس

بياراست با كاوياني درفش

                                                 همه پهلوانان زرينه كفش

در جنگي كه نزديك گنگ دژ رخ داد پرده سراي شاهي را زدند و در دست راست آن رستم و در چپش سراپردة فريبرز و طوس و درفش كاوياني در آنجا بر پاي بود .

به چپ بر فريبرز كاوس و طوس

                                                 درفش دلافروز با بوق و كوس

در نبردي كه ميان سپاه كيخسرو با تورانيان در گرفت شاهنشاه با درفش كاوياني بود .

شهنشاه با كاوياني درفش

                                                 هوا شد ز تيغ سواران بنفش

افراسياب چون درفش كاوياني را ديد درفش سياه خويش را نهان كرد و گريخت .

بديد آن درفش درافشان بنفش

                                                 نهان كرد بر قلبگه بر درفش

در هنگام لشكركشي كيخسرو به كشور مكران سپهدار طوس با درفش كاوياني در پيش مي‌راند .

به پيش اندرون كاوياني درفش

                                                 پس پشت گردان زرينه كفش

هنگامي كه رستم از زابلستان به درخواست بزرگان به سوي پايتخت آمد تا با كيخسرو در بارة بار ندادنش سخن بگويد چون سران آگاهي يافتند او را پذيره شدند و درفش كاوياني را به پيش راندند .

هر آن كس كه بود از نژاد رزسپ

                                                 پذيره شدن را برانگيخت اسپ

همه نامداران زرينه كفش

                                                 برفتند با كاوياني درفش

كيخسرو پس از آنكه پوزش زال را پذيرفت به او مهرباني كرد و آنگاه فرمود تا همة نامداران سراپردة شاهي را با درفش همايون و هامون ببرند و همه بزرگان با درفش و خرگاه خود به آن جايگاه بروند و بزمگاهي بر پاي سازند .

چنين گفت پس شاه با زال زر

                                                 كه اكنون ببنديد يكسر كمر

تو و رستم و طوس و گودرز و گيو

                                                 دگر هركه او نام دارست و نيو

سراپرده از شهر بيرون بريد

                                                 درفش همايون به هامون بريد

ز خرگاه و زخيمه چندان كه هست

                                                 بسازيد بر دشت جاي نشست

درفش بزرگان و پيل و سپاه

                                                 بسازيد روشن يكي بزمگاه

چون فرمان شاه به جاي آورده شد درفش كاوياني در ميان بزمگاه جاي داشت .

ميان اندرون كاوياني درفش

                                                 جهان زو شده سرخ و زرد و بنفش

پس از آنكه كيخسرو به گيو منشور داد و گودرز بر جاي نشست طوس برخاست و زمين را بوسيد و شاه را نيايش كرد و دربارة آينده خود از شاهنشاه پرسش نمود . شاه در پاسخ فرمود كه نگهبان درفش كاوياني باش …

همي باش با كاوياني درفش

                                                 تو باشي سپهدار زرينه كفش

زرير به فرمان لهراسپ به دنبال برادرش گشتاسب رفت تا او را از راه بازگرداند . گشتاسب شيهة اسب زرير را شناخت و هنوز داشت دربارة برادرش با همراهان خود سخن مي گفت كه درفش پيل پيكر نمايان گشت .

هنوز اندرين بد كه گرد بنفش

                                                 پديد آمد و پيل پيكر درفش

چون لهراسب دانست كه گشتاسب داماد قيصر روم شده و به فرماندهي سپاه وي آهنگ جنگ ايران را دارد زرير برادر او را نزد وي با درفش كاوياني و تاج و تخت فرستاد و پيام داد كه او را جانشين خود كرده و به شاهي ايران شناخته است .

ببر تخت و بالاي و زرينه كفش

                                                 همان تاج با كاوياني درفش [29]

چون سپاه زرير هنگام رفتن به سوي گشتاسب به حلب رسيد درفش همايون را بر افراختند و سراپرده‌ها زدند .

درفش همايون بر افراختند

                                                 سراپرده و خيمه‌ها ساختند

چون گشتاسب سپاه را روزي داد آنگاه به راه افتادند و درفش همايون شاهنشاهي را پيشاپيش سپاه بردند :

چو روزي ببخشيد و جوشن بداد

                                                 بزد ناي و كوس و بنه بر نهاد

بفرمود بردن به پيش سپاه

                                                 درفش همايون فرخنده شاه

سوي رزم ار جاسپ لشكر كشيد

                                                 سپاهي كه هرگز چنان كس نديد

ز تاريكي گرد و اسپ و سپاه

                                                 كسي روز روشن نديد و نه ماه

درفشان بسيار افراشته

                                                 سر نيزه‌ها ز ابر بگذاشته

جاماسپ به گشتاسپ گفت در اين جنگ چرخها و گردونه‌ها شكسته مي‌شوند و درفشها به خون آلوده مي‌گردند .

شكسته شود چرخ و گردون ها

                                                 درفشان بيالايد از خونها

آنگاه بسياري از مردم بي پدر مي گردند و بسياري پدران بي پسر ميشوند ، شاهزادگان كشته مي‌گردند … سپس درفش فروزنده كاويان از دست ايرانيان افگنده ميشود و پسرم گرامي كه درفش همايون را پر خاك و خون ميبيند از اسپ به زير مي‌آيد و آن درفش را دليرانه از روي زمين بر ميدارد و به يك دست شمشير و به ديگر دست درفش ميگيرد و دشمنان و اهريمنان را تباه ميسازد كه ناگاه دشمن با شمشير تيز يك دست او را از تن جدا ميكند و گرامي ، درفش را بدندان ميگيرد و با يك دست به دشمن مي‌تازد و كاري به اين شگفتي كس نمي‌بيند ، آنگاه دشمن او را با تيري از پاي در مي‌آورد .

بيايد پس آن گاه فرزند من

                                                 ببسته ميان بر ميان بند من

ابر كين شيدسپ فرزند شاه

                                                 چو رستم بيايد ميان سپاه

بسي نامداران و گردان چين

                                                 كه آن شير گرد افگند بر زمين

بسي رنج بيند به رزم اندرون

                                                 شه خسروان را بگويند كه چون

درفش فروزندة كاويان

                                                 بيافگنده باشند ايرانيان

گرامي كه بيند ز اسپ اندرون

                                                 درفش همايون پر از خاك و خون

در آيد از آن پشت اسپش به زير

                                                 بگيرد درفش و بر آرد دلير

به يك دست شمشير و ديگر درفش

                                                 بگيرد بدان جا درفش بنفش

ازين سان همي افگند دشمنان

                                                 همي بركند جان آهرمنان

ز ناگاه دشمن به شمشير تيز

                                                 يكي دست او افگند از ستيز

گرامي به دندان بگيرد درفش

                                                 بدارد به دندان درفش بنفش

به يك دست دشمن كند ناپديد

                                                 شگفتي تر از كار او كس نديد

چون آگاهي رسيدن سپاه ارجاسپ را به گشتاسپ دادند وي فرمان داد تا زرير سپهبد با درفش به پيش براند .

درفشي بدو داد و گفتا بتاز

                                                 بياراي پيلان و لشكر بساز

هنگامي كه گرامي پسر جاماسپ در ميدان جنگ با چينيان بود درفش كاوياني از دست ايرانيان افتاد و گرامي آن را از خاك برداشت و خاكش را سترد و ديگر باره برافراشت .

بيافتاد از دست ايرانيان

                                                 درفش فروزندة كاويان

گرامي بديد آن درفش چو نيل

                                                 كه افگنده بودند از پشت پيل

فرود آمد و برگرفتش ز خاك

                                                 بيافشاند از و خاك و بسترد پاك

دشمن به او تاخت و دستش را با شمشير انداخت آنگاه درفش فريدون را با دندان گرفت و با يك دست بر دشمن تاخت .

درفش فريدون به دندان گرفت

                                                 همي زد به يك دست گرز اي شگفت

هنگامي كه بيدرفش افسر توراني زرير را كشت درفش و سليحش را با خود برد

سوي شاه برداشت اسپ و كمرش

                                                 درفش و نكو افسر پرگهرش

اسفنديار چون به خونخواهي زرير به ميدان شتافت درفش خود را به برادرش سپرد و درفش همايون را بدست گرفت .

درفش و پس لشكر و جاي خويش

                                                 برادرش را داد و خود رفت پيش

به قلب اندر آمد ميان را ببست

                                                 گرفت آن درفش همايون بدست

چون نستور بر اسب سياه خود سوار شد روي به ميدان جنگ آورد : [30]

منم گفت نستور پور زرير

                                                 پذيره نيايد مرا نَّره شير

كجا باشد آن جادوي بيدرفش

                                                 كه او دارد آن كاوياني درفش

چون كسي به او پاسخ نداد بسياري از دشمنان را از پاي درآورد آنگاه ارجاسپ بيدرفش را فرا خواند واو با درفش كاوياني به دست آمد …

بيامد هم اندر زمان بيدرفش

                                                 گرفته بدست آن درفش بنفش

همين كه اسفنديار بيدرفش را كشت سليح زرير را كه او پوشيده بود از تنش بيرون كشيد و آنگاه سرش را بريد و اسب و درفش زرير را با سر آن جادوگر به لشكرگاه آورد .

فرود آمد از باره اسفنديار

                                                 سليح زرير آن گو نامدار

از آن جادوي پير بيرون كشيد

                                                 سرش را ز تن نيمه اندر بريد

نكو رنگ اسپ زرير و درفش

                                                 ببرد و سر بي هنر بيدرفش

گشتاسپ درباره اسفنديار به موبدان و بزرگان گفت كه او را درفش و سپاه دادم و كشور را به دستش سپردم .

پسر را جهان و درفش و سپاه

                                                 پدر را يكي تاج زرين و گاه

چون اسفنديار آهنگ كينه خواهي كرد سراپرده‌اش را به هامون كشيدند و درفش هماي پيكري را بردند .

به هامون كشيدند پرده سراي

                                                 درفشي كجا پيكرش بُد هماي

اسفنديار به پشوتن گفت چون در دژ دشمن بروم تو پاسدار سپاه باش و چون از دور آتشي ديدي آنگاه سپاه را بياراي و درفش مرا بر پاي كن .

درفش مرا زود بر پاي كن

                                                 تو خود را به قلب اندرون جاي كن

هنگامي كه ارجاسپ دانست كه سپاهيان دشمن به دژ مي‌تازند فرمان داد تا بپرسند كه آنان كيستند .

طرخان چون از دژ بيرون شد سپاهي ديد كه درفش سياه پلنگ پيكر در پيش آنست .

سپه ديد با جوشن و ساز و جنگ

                                                 درفشي سيه پيكر او پلنگ

چون بهمن از نزد پدرش اسفنديار به راه افتاد تا نزد رستم برود درفشي پس او به پاي بود .

خرامان بيامد ز پرده سراي

                                                 درفشي درفشان پس او به پاي

رستم در ميانه سخناني كه با اسفنديار مي‌راند گفت هنگامي كه كاوس شاه در ها ماوران گرفتار بود افراسياب به ايران تاخت و چون درفش مرا ديد از ايران گريخت و به سوي چين بازگشت .

چو ديد آن درفشان درفش مرا

                                                 به گوش آمدش بانگ رخش مرا

بپرداخت ايران و شد سوي چين

                                                 جهان شد پر از داد و با آفريد

در جنگي كه ميان اردشير و اردوان رخ داد سپاه خروشان و درفش درفشان گشت و جنگ چهل روز به درازا كشيد .

خروشان سپاه و درفشان درفش

                                                 سر افشان شده تيغهاي بنفش

در جنگي كه ميان اردشير و هفتواد رخ داد هوا از رنگ درفش سران سپاه لعل فام گشت .

زمين جنب جنبان شد از ميخ نعل

                                                 هوا از درفش سران گشت لعل

چون به شاپور آگهي رسيد كه شاهان بيگانه آماده تاختن به مرز ايران هستند وي سپاه و درفش و كوس را آراست و راند .

چو آگاهي آمد به شاپور شاه

                                                 بيار است كوس و درفش و سپاه

هنگامي كه شاپور به دژ طائر غساني تاخت آورد زره در بر كرد و درفش سياه درخشان بر سر داشت .

سيه جوشن خسروي در برش

                                                 درفشان درفش سيه بر سرش

ز ديوار دژ مالكه بنگريد

                                                 درفش سر نامداران بديد

چون شاپور آهنگ تاختن بر سپاه رومي را كرد آنگاه درفش كاوياني درخشيد و تيغها از نيام درآورده شد .

درخشيدن كاوياني درفش

                                                 شب تيره و تيغهاي بنفش

هنگامي كه آفتاب زد سپاهيان ايران و هيتال درفش بزرگي را بر افروختند و به جنگ سختي پرداختند .

دو لشكر همي رزم را ساختند

                                                 درفش بزرگي بر افراختند

انوشيروان به موبدي به نام بابك ديوان عرض را داد . بابك فرمان داد تا همه نامداران سپاه به ديوان بيايند . چون خود به ديوان آمد و سپاه را نگريست درفش شاهنشاهي را نديد .

چو بابك سپه را همه بنگريد

                                                 درفش و سر تاج كسري نديد

روز ديگر شاه درفش بزرگي را بر افراشت و به ديوان رفت .

بخنديد و خفتان و مغفر بخواست

                                                 درفش بزرگي درافراشت راست

انوشيروان هنگامي كه براي گوشمالي دادن گيلانيهاي نافرمان بردار به سوي بومشان لشكر كشيد هوا پر از درفش گرديد . [31]

وزان جايگه سوي گيلان كشيد

                                                 چو رنج آمد از گيل و ديلم پديد

ز دريا سپه بود تا تيغ كوه

                                                 هوا پر درفش و زمين پر گروه

در لشكركشي انوشيروان به روم درفش كاوياني همراه شاهنشاه بود .

جهاندار با كاوياني درفش

                                                 همي رفت با تاج و زرينه كفش

در نامه‌اي كه خسرو انوشيروان به مرزبانان نوشت ياد كرد :

درفش مرا تا نبيند كسي

                                                 نبايد كه ايمن بخسپد بسي

چون سپاه انوشيران از شام راه افتاد :

تبيره برآمد زدرگاه شاه

                                                 سوي ارمن آمد درفش وسپاه

چون سپاه ايران آهنگ رفتن به سوي مرز هيتال را كرد درفش جهاندار را در قلب سپاه جاي دادند و افراشتند .

زمين كوه تا كوه يكسر سپاه

                                                 درفش جهاندار بر قلبگاه

چون انوشيروان سوگند خورد كه بر روميان بتازد فرمود از درگاه شاهي كرناي بدمند و از رنگ درفشها گيتي مانند نيل رنگين گرديد .

بفرمود تا بر درش كرَّ ناي

                                                 دميدند با سنج و هندي دراي

ز ناليدن بوق و رنگ درفش

                                                 ز جوشن سواران زرينه كفش

هنگام بازگشت سپاه انوشيروان به ايران سپاهيان از سيم و زر آباد بودند و درفش پرنياني سران لشكر آسمان را پرنياني كرده بود .

ز بس پرنياني درفش سران

                                                 تو گفتي هوا شد مگر پرنيان

چون بهرام چوبين به پايگاه سپهبدي رسيد هرمزدشاه درفش شهرياري را كه پيكرش اژدها و رنگش بنفش بود و رستم آنرا هنگام جنگ با خود ميبرد با دست خود ببسود و آنگاه آنرا به سپهبد داد و بر او آفرين خواند. سپس به بهرام گفت رستم همان كسي كه شاهان من او را سر انجمن مي‌خواندند اين درفش را به او سپرده بودند و اين همان درفش است كه او بدست گرفته بود . آنگاه بهرام چوبين درفش تهمتن را بدست گرفت و از ميدان بيرون آمد .

سپهبد بيامد به ميدان شاه

                                                 ابا جوشن و گرز و رومي كلاه

چو ديدش جهاندار كرد آفرين

                                                 سپهبد ببوسيد روي زمين

بياورد پس شهرياري درفش

                                                 كجا پيكري اژدها بد بنفش

كه در پيش رستم بُدي پيش جنگ

                                                 سبك شاه ايران گرفته به چنگ

چو ببسود خندان به بهرام داد

                                                 فراوان برو آفرين كرد ياد

به بهرام گفت آنكه شاهان من

                                                 همي خواندندش سر انجمن

كه بُد نام او رستم پهلوان

                                                 جهانگير و پيروز و روشن روان

درفش وي است آنكه داري به دست

                                                 كه پيروز بادي و خسرو پرست

گمانم كه تو رستم ديگري

                                                 به مردي و گردي و فرمانبري

برو آفرين كرد پس پهلوان

                                                 كه پيروز بادي و روشن روان

ز ميدان بيامد به جاي نشست

                                                 سپهبد درفش تهمتن بدست

بهرام چوبين هنگامي كه به جنگ ساوه شاه ميرفت درفش كاوياني را بر سراپردة خود بپاي كرده بود .

سپهبد بيامد ز پرده سراي

                                                 درفشي در افشان بسر بر بپاي

بهرام چوبين به ساوه شاه پيام داد كه مرا جز به روز نبرد با درفش لاجورد اژدها پيكر نخواهي ديد .

نبيني مرا جز به روز نبرد

                                                 درفشي پس پشت من لاژورد

كه ديدار آن اژدها مرگ تست

                                                 نيام سنانم سر و ترگ تست

بهرام چوبين پس از كشتن ساوه شاه فرمان داد تا سر افسران ترك را كه مهتر انجمن بودند از تن جدا كنند و در پس هر سري درفشي تابان گردد .

سپهبد بيامد فرستاد كس

                                                 بنزديك ياران فريادرس

كه تا هر كه شد كشته از مهتران 

                                                 بزرگان تركان و جنگي سران

سران شان ببرند يكسر ز تن

                                                 كسي را كه بُد مهتر انجمن

درفش درفشان از هر سري

                                                 كه بودند از آن جنگيان افسري

اسيران و سرها همه گرد كرد

                                                 ببردند از آوردگاه نبرد [32]

بهرام چوبينه چون شنيد كه چشم هرمزد شاه را دشمنانش داغ كرده‌اند فرمان داد تا كوس بزنند و سپاهش به سوي پايتخت به راه بيفتد و درفش بزرگي را به هامون بكشند .

بفرمود تا كوس بيرون بند

                                                 درفش بزرگي به هامون برند

خسرو پرويز به بهرام چوبين گفت كه مهران ستاد نشاني را به شاهنشاه داد و تو را از خاك سياه بر كشيد ؛ به تو گنج و سليح بر سپاه و درفش را داد …

ترا داد گنج و سليح و سپاه

                                                 درفش تهمتن درفشان چو ماه

هنگامي كه لشكر خسروپرويز از سپاه بهرام چوبين شكست خورد و گريخت ، از دور درفش اژدهافش پديدار شد و رنگ هوا را بنفش كرد و بهرام چوبين در پس آن ميراند .

همانگه يكي اژدهافش درفش

                                                 پديد آمد و گشت گيتي بنفش

پس اندر همي راند بهرام گرد

                                                 به جنگ از جهان روشنائي ببرد

هنگامي كه خسروپرويز با پدر دربارة ياري كردن قيصر سخن ميگفت ديده‌بان آواز داد كه گرد تيره‌اي برخاسته و درفشي درفشان ميان سپاه به چشم مي‌خورد .

بگفت اين واز ديده آواز خاست

                                                 كه اي شاه نيك اختر داد راست

يكي گرد تيره برآمد ز راه

                                                 درفشي درفشان ميان سپاه

خسرو چون سخنان ديده‌بان را شنيد از شهر به بيرون تاخت و درفش لاجورد با خود برد .

برون رفت تازان به مانند گرد

                                                 درفشي پس از پشت او لاژورد

درفشي كجا پيكرش اژدهاست

                                                 كه چوبينه بر نهروان كرد راست

زمانيكه خسرو پرويز با همراهانش بندوي و گستهم از پايتخت بيرون شدند تا به سوي كشور روم بروند خالوهاي شاه آرام پيش مي‌راندند . خسرو به آنان گفت مگر بهرام چوبين نزديك ما نيست ؟

بدو گفت بندوي كاي شهريار

                                                 دلت را به بهرام رنجه مدار

كه او گرد ما را نبيند به راه

                                                 كه دور است از ايدر درفش سپاه

هنگامي كه بندوي و گستهم هرمز را از پاي درآوردند همانگاه آواي كوسي برخاست و درفش سپهبد بهرام چوبين پديدار شد .

درفش سپهبد همانگه ز راه

                                                 پديد آمد اندر ميان سپاه

در جنگي كه ميان بهرام چوبين و خسرو پرويز رخ داد بهرام خروشان بسوي قلبگاه لشكر راند و آنرا بر هم دريد و درفش شاهنشاهي ناپديد گشت .

همه قلبگه پاي در هم دريد

                                                 درفش جهاندار شد ناپديد

خسرو پرويز روزي كه به شكار ميرفت برسان شاهنشاهان خود را آراست و بجز سپاهيان او سيصد سوار از شاهزادگان بودند با جامه‌هاي رنگين كه درفش كاوياني را با شاهنشاه مي بردند .

همه جامه‌ها زرد و سرخ و بنفش

                                                 شهنشاه با كاوياني درفش

باربد هنگامي كه شنيد خسروپرويز در زندان دشمنان گرفتار شده است برايش مويه كرد و در ميانه سخنان خويش گفت :

كجات افسر و كاوياني درفش

                                                 كجات آنهمه تيغ‌هاي بنفش

يزدگرد به رستم فرخ زاد گفت كه درفش بزرگي را به تو سپرده‌ام كه با سپاهت كشور را نگهداري :

درفش بزرگي و گنج و سپاه

                                                 تو را دادماي پهلو نيكخواه 5  

چون به ماهوي سوري مرزبان آگهي رسيد كه شاهنشاه يزدگرد به سوي طوس مي‌آيد با سپاهي گران به پيشباز آمد و چون فَّر و اورنگ شاه پيدا گشت و درفش بزرگي نمايان شد از اسب فرود آمد …

چو پيدا شد آن فر و اورنگ شاه

                                                 درفش بزرگي و چندين سپاه

هنگامي كه بيژن مهتر سمرقند به جنگ ماهوی سوري آمد درفش وي را ديد …

نگه كرد بيژن درفشش بديد

                                                 بدانست كوجست خواهد گزيد

آنگاه به برسام سركردة خود فرمان داد كه نگذارد ماهوي بگريزد . چون برسام درفشش را ديد سپاه را سراسر به يك سو كشيد …

چو بر سام چيني درفشش بديد

                                                 سپه را سراسر به يكسو كشيد

درفش در بخش پيوست (ملحقات ) شاهنامه

شيدسپ به فرزندش تيغ و گرز و درفشي پيل پيكر كه رنگ فيلش سياه بود و همايي به ياقوت سرخ بر سر آن زده بودند داد . [33]

درفشي ز پيل سيه پيكرش

                                                 همايي ز ياقوت سرخ از برش

زال هنگامي كه به ياري رستم آمد درفشي سيمرغ پيكر سفيد رنگ داشت .

درفشي چو سيمرغ و الا سفيد

                                                 كشيده سرش سوي تابنده شيد   

هنگامي كه كيخسرو سپاه ايران را به فرماندهي رستم به جنگ توران فرستاد در پيش سپاه درفش كاوياني را بر افراختند .

به پيش اندرون اختر كاويان

                                                 فريبز زيرش چو شير ژيان

در جنگي كه ميان سپاه ايران و توران در گرفت لشكر ايران شكست خورد و لشكر پراكنده گشت و درفش دريده شد .

پراكنده لشكر دريده درفش

                                                 ز خون يلان روي گيتي بنفش

رستم چو آهنگ ميدان جنگ كرد درفش و سپاه را به برادرش سپرد .

درفش و سپه با برادر سپرد

                                                 بجز گستهم نيز كس را نبرد

رستم درفش خود را به فرامرز داد و گفت به ميدان كين برو و او درفش تهمتن را به كف گرفت و به ميدان روي آورد .

درفشش بدو داد و خفتان جنگ

                                                 كمند و كمان تيغ و تير خدنگ

بدو گفت بر رخش من شو سوار

                                                 بميدان كين درگه كار زار

درفش تهمتن به كف درگرفت

                                                 بماندند گردان از و درشگفت

هنگامي كه برزو و مادرش با يك راهنما از ايران مي گريخت از دور گرد و خاك برخاست و درفش اژدها پيكر پديدار شد كه در پشتش هزار سوار مي‌تاختند . چون برزو آن درفش را ديد به مادر گفت كه روزگار ما دگرگونه شد …

نگه كرد برزو يكي بنگريد

                                                 سوي راه ايران زمين گردديد

يكي رايتي اژدها پيكرش

                                                 بخورشيد رخشان رسيده سرش

پس رايت اندر سواري هزار

                                                 سرافرازشان رستم نامدار

چو از دور برزوي آن بنگريد

                                                 كه آمد درفش سپهبد پديد

به مادر چنين گفت كاي هوشيار

                                                 بما بر دگرگونه شد روزگار

آنگاه هر سه خود را پنهان كردند و رستم چون آنان را ديد بدگمان شد و با خود گفت اينان توراني بودند و چون درفش مرا ديدند خود را به بيراهه انداختند …

درفشم بديدند و بگريختند

                                                 به دام بلا در نياويختند

گرگين در پي آنان تاخت و به برزو گفت :

چو ديدي درفش جهان پهلوان

                                                 چرا گشتي از چشم ايدر نهان

رستم هنگاميكه با سردارانش دربارة برزو سخن مي راند از دور گرد برخاست و فرامرز با درفش گرگ پيکر پديدار شد .

همه نيزه داران دستان نژاد

                                                 فرامرز در پيش برسان باد

يكي گرگ پيكر درفش از برش

                                                 به چرخ برين بر رسيده سرش

چون رستم به ميدان جنگ پيلسم شتافت درفشش را همراهش بردند .

درفشش ببردند با او بهم

                                                 نبودش بدل اندرون هيچ غم

افراسياب به پيران گفت كه امروز سپاه ايران را شكست مي دهم و درفش كاوياني را به دست مي‌آورم و كيخسرو را تباه ميكنم .

شوم پيش خسرو به آوردگاه

                                                 كنم روز رخشنده بر وي سياه

من امروز با كاوياني درفش

                                                 بگيرم كنم روز او را بنفش

هنگامي كه سپاه ايران بر لشكر توران زد كيخسرو بر پشت فيل نشست و درفش كاوياني برافراشته شد .

بر افراخته كاوياني درفش

                                                 جهاني شده زرد و سرخ و بنفش

هنگامي كه كيخسرو به آوردگاه روي آورد تا با افراسياب جنگ تن به تن كند درفش كاوياني بر فراز سرش بود .

فراز سرش كاوياني درفش

                                                 جهاني ازو سرخ و زرد و بنفش

كيخسرو چون برزو را پهلوان نو كرد درفش عقاب پيكر به او داد .

درفشي كه بد پيكر او عقاب

                                                 كه بود از نخست آن افراسياب

سپردش به برزوي شاه جهان

                                                 بنزديك فرزانگان و مهان [34]

پاورقي‌ها :

1 – در پيوست شاهنامه ياد شده كه اين درفش از افراسياب بوده است .

2 – مقصود از زخم دراي ، كوبيدن پتك است .

3 – اين بيت در نسخه كلكته افزوده شده است .

4 – در نسخه پاريس چنين آمده است :

بدو داد شاه اختر كاويان                 بدان سان كه بودي به رسم كيان

5 – در نسخه   P افزوده شده است .