همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش67و68 (ارديبهشت وخرداد47): 48-51.

خلاصه:  معرفي كتابخانه‌هاي ايران درقرن سيزده هجري (جمعأ شانزده كتابخانه ازرديف 346 تا361).

تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران

                      (19)

ركن‌الدين همايونفرخ 

346 – كتابخانه مظفر شاه كرماني – كرمانشاه : محمد تقي كرماني ملقب به حكيم ايماني نخست در كرمان طب فرا گرفت و از علوم ادبي نيز بهره وافي يافت سپس مجذوب مشتاق علي شاه شد1 و به مظفرعليشاه ملقب گشت . او مردي دانشمند و وارسته بود و تصنيفات و تأليفات بسيار دارد از جمله تصنيفات مظفرعليشاه مجمع‌البحار و بحرالاسرار .

مظفر عليشاه در كرمانشاه بارشاد و هدايت مجذوبان و وارستگان وادي عرفان مي پرداخت و محضرش مجمع طالب علمان بود . در خانقاهش كتابخانه جامعي براي استفاده شاگردان فراهم آورده بود . مظفر عليشاه در سال 1215 در كرمانشاه دعوت حق را لبيك گفت و كتابخانه خانقاه همچنان دائر بود .

347 – كتابخانه مدرسه ايلچي . اصفهان : كتابخانه مدرسه ايلچي واقع در محله احمد آباد اصفهان تا سال 1238 ه. دائر بوده . كتابهايي از كتابخانه مدرسه ايلچي در كتابخانه مجلس شوراي ملي موجود است از جمله برهان قاطع به شماره 847 و شاهنامه فتحعليخان صبا با 23 مجلس زيبا .

348 – كتابخانه صاحب ديوان . شيراز: ميراز فتحعلي فرزند حاج ميرزا علي اكبر قوام الملك شيرازي گذشته از اين كه در دستگاه دولت صاحب عنوان و مقام بوده خود تمكن بسيار داشته و به جمع‌آوري و استنساخ كتاب شوق و ذوق فراوان مي ورزيده و وسيله خطاطان زمان كتابهايي ممتاز براي كتابخانه‌اش در شيراز فراهم ميآورده و از اين نظر كتابخانه او يكي از كتابخانه‌هاي ممتاز دوران قاجار بشمار است . 2

349 – كتابخانه دولتشاه . كرمانشاه : محمد علي ميرزا دولتشاه مهين فرزند فتحعليشاه از شاهزادگان دانشمند و كاردان قاجار است او شعر ميسروده و اشعار او نيز شيرين و نمكين است . دولتشاه سالها والي غرب بود و در كرمانشاه كاخي زيبا بنا نهاد و در آنجا كتابخانه‌اي نفيس كه مجموعه‌اي از نسخ نادر و ناياب بود جمع‌آورد خوشبختانه از نسخ كتابخانه او تعدادي در تملك كتابخانه مجلس شوراي ملي و مجموعه نويسنده موجود است .

350 – كتابخانه طبري . تهران : عبدالله منشي طبري از دانشمندان دوره قاجار است كه مصحح شرح قاموس اوست و تا سال 1280 در تهران ميزيسته . كتابخانه او از كتابخانه‌هاي معروف تهران بوده و پس از تفرقه كتابهاي كتابخانه او تعدادي از آنها در تملك كتابخانه مجلس شوراي ملي درآمده است .

351 – كتابخانه صيف‌الدوله سلطانمحمد ميرزا . تهران : اين شاهزاده دانشمند مؤلف تذكره السلاطين و ملوك الكلام و مثنويهاي تحفه الحرمين و صيف الرسائل است . كتابخانه‌اي بسيار ممتاز داشته است كه مورد توجه محققان و دانشمندان دوران قاجار بوده است .كتابخانه صيف الدوله [48] به ثبت ناسخ التواريخ تا سال 1288 .ه. دائر بوده است . 3

352 – كتابخانه اعتضاد السلطنه . تهران : عليقلي ميرزا اعتضادالسلطنه از فرزندان فتحعليشاه قاجار و از شاهزادگان دانشمند بود . شرح آثارالباقيه از اوست مدتها رياست مدرسه دارالفنون ناصري را در عهده داشت و سپس به وزارت علوم منصوب گرديد . رويهمرفته 22 سال عمر او به مشاغل فرهنگي گذشت و از اين راه در دوران قاجار منشاء خدماتي شد كتابخانه اعتضادالسلطنه يكي از كتابخانه‌هاي غني و معتبر قرون ايران بود . پس از مرگش متأسفانه كتابهاي اين كتابخانه پراكنده شد و تعدادي از آن بتصرف و تملك كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار درآمد .

353 – كتابخانه بهمن ميرزا . تهران : بهمن ميرزا فرزند عباس ميرزا و برادر محمد شاه قاجار است مدتها حكومت اردبيل را داشته است . او نيز از شاهزادگان با ذوق و هنر دوست و دانشمند بود . تذكره محمد شاهي از تأليفات اوست و بخصوص قسمت معاصران اين تذكره شايان توجه است .

در تذكره محمد شاهي رويهمرفته نزديك به هيجده هزار بيت شعر از شعراي ايران را فراهم آورده است – كتابخانه بهمن ميرزا از كتابخانه‌هاي نامي دوران قاجار بود كه خوشبختانه نسخه‌هاي نفيسي از كتابخانه او به تملك مجلس شوراي ملي در آمده است .

354 – كتابخانه شاهزاده حسام‌السلطنه . تهران : محمد تقي ميرزا حسام السلطنه نيز از شاهزادگان كاردان و از فرزندان لايق فتحعليشاه بود . بسيار دوستدار اهل علم و فضل بود . به خواهش او آثاري چند تأليف و تصنيف يافت از جمله سيد كشفي ميزان‌الملوك و الطوايف را به نام او نوشت . كتابخانه حسام‌السلطنه از كتابخانه‌هاي ممتاز دوران قاجار بشمار است . نسخه‌هايي از كتابخانه اين شاهزاده در كتابخانه نويسنده محفوظ است .

355 – كتابخانه صدرالدين دزفولي : سيد صدرالدين دزفولي متخلص به كاشف متوفي 1258 در دزفول كتابخانه معتبري فراهم آورده بود و اين كتابخانه ساليان دراز در خاندان او باقي بود 4. نويسنده از سرنوشت اين كتابخانه بي اطلاع است .

356 – كتابخانه ميرزا باباي مستوفي : از مستوفيان زمان فتحعليشاه و از معتقدان سلسله نعمت‌الهي بوده است . كتابخانه نفيسي فراهم آورده بود كه از لحاظ دارا بودن نسخه‌هاي نادر و كمياب ممتاز بوده است كتابهايي متعلق به كتابخانه او در كتابخانه نويسنده موجود است كه ثبت كتابخانه او را بتاريخ 1271 دارد .

357 – كتابخانه مدرسه دارالشفا . تهران : در زمان فتحليشاه بمنظور ايجاد [49] بيمارستان ، ساختمان مدرسه دارالشفا انجام گرفت ليكن بعد به مدرسه واگذار شد و به همين علت نام آن همچنان دارالشفا باقي ماند . گروه كثيري از شخصيتهاي علمي قرن سيزدهم هجري ايران از شاگردان و محصلان اين مدرسه به نام بوده‌اند . از جمله مرحوم ميرزا ابوالحسن جلوه حكيم و دانشمند قرن اخير ايران كه پس از فراق از تحصيل در مدرسه دارالشفا سكونت كرد و درس ميگفت و تا پايان عمر هم تأهل اختيار نكرد كتابخانه مدرسه دارالشفا را او ترتيب داد و يكي ديگر از شاگردان شهير اين مدرسه ميرزا طاهر تنكابني فيلسوف اخير ايران بود .

358 – كتابخانه فرهاد ميرزا . تهران : حاجي معتمدالدوله فرهاد ميرزا فرزند عباس‌ميرزا از شاهزادگان قاجار است . اين مرد سخن شناس و ادب دوست تأليفات ارزنده نيز دارد . از جمله جام جم ، زنبيل ، قمقام زخار ، منشأت فرهاد ميرزا در جمع‌آوري نسخ خطي عشق و علاقه وافر و زائدالوصفي داشته و از اين راه به حفظ آثار مخلوط دوران قاجار خدمتي به سزا كرده است . كتابخانه فرهاد ميرزا شهرت و معروفيت فوق‌العاده كسب كرد كتابهايي كه متعلق به كتابخانه فرهاد ميرزا بوده است همگي امضاء و تاريخ خريد را در پشت برگ اول كتاب بخط فرهاد ميرزا دارند . از كتابهاي كتابخانه فرهاد ميرزا تعدادي در كتابخانه مجلس شوراي ملي و كتابخانه ملك و كتابخانه‌هاي خصوصي ايران موجود است . در كتابخانه‌هاي خارج از ايران نيز از نسخه‌هاي نفيس كتابخانه فرهاد ميرزا يافت ميشود از جمله ميتوان تاريخ گزيده مورخ 857 را ياد كرد كه مآخذ چاپ آن وسيله پرفسور ادوارد برون فقيد گرديده است .

359 – كتابخانه بزرگ صدر . اصفهان : حاج محمد حسين خان صدر اصفهاني از رجال و معاريف نامدار اصفهان بوده است كه در دوره فتحعليشاه به صدارت رسيد . صدر در نخستين سال تاجگذاري آقا محمد خان قاجار (1210 ) به حكومت اصفهان منصوب شد و در دوران سلطنت فتحعليشاه به سمت بيگلربيگي اصفهان و قم و كاشان برگزيده شد و بسال 1234 به صدارت رسيد . در اصفهان منشاء و موجد آثار خير بسيار گشت از جمله احداث چهار باغ صدر و ساختن سه مدرسه بدين شرح :

1 – مدرسه بزرگ صدر 2 – مدرسه پاي قلعه 3 – مدرسه خيابان چهار باغ5  .

مدرسه بزرگ صدر از مدارس نامدار قرن اخير ايران است زيرا مدرسان آن پيوسته از علماي عاليمقام بوده‌اند و حجرات آن در ميان طلاب علوم دست به دست ميگشته است . كتابخانه مدرسه صدر به شرحي كه خواهد آمد بنيان يافت و هم اكنون نيز از كتابخانه‌هاي بزرگ و قابل توجه اصفهان است6  . در سر در مدرسه صدر اشعاري بخط نستعليق سفيد بر ضمينه مشكي كاشي معرق است كه اثر طبع استاد جلال‌الدين همايي است كه بسال 1341 . ه. به مناسبت تعمير و تكميل كتابخانه در زمان توليت مرحوم حاج شيخ محمد حسين صدر سروده‌اند چون حاج محمد حسين صدر خود توفيق اتمام  مدرسه را نيافت بنابراين تكميل بناي كتابخانه را بعدها آيت‌اله آقا حاج سيد محمد رضا [50] خراساني مدرس مدرسه مذكور به انجام و اتمام رسانيد .

در كتيبه سر در كتابخانه چنين آمده است ((فقد اقدم السيد السند الفقيه و آيت‌الله الملك الجليل السيد محمد رضا الخراساني التاسيس هذا البنا و تكميله احيا العلوم والمعارف الدينيه و حفظ الكتب العلميه )) و در لوحي كوچك درقسمت فوقاني سر در كتابخانه كه مورخ 1364 است اشعاري از اثر طبع استاد همائي مدظله‌العالي كه در توصيف و ارزش و اهميت كتاب و كتابخانه سروده‌اند كه نقل آن در اين تاريخچه بسيار به جا و به مورد است .

دانش طلب كه دانش و دين در كمال نفس          مسح وجود را مثل كيميا بود

بر رهروان زمنزل شك تا در يقين                    دانش چراغ روشن و دين رهنما بود

با پر و بال علم هيولاي نفس را                      تا عقل مستفاد همي از بقا بود

افشان آستين به جهان آنكه با ادب                   بر آستان علم و ادب جبهه سا بود

آنرا كه دست علم و ادب دستگاه داد                در پايه آسمان و زمين زير پا بود

هر مجلسي ز علم بود باغي از بهشت               اين گفته نكته‌اي ز شه اوليا بود

باشد كتابخانه يكي گنج و پرگهر                    كاز هر گوهرش مخزن دل پر بها بود

يا منبعي ز نور كه هر زره‌ايش را                    افزون از آفتاب و فروغ و ضيا بود

يا گلشني ز علم كه اوراق گلشنش                 اندر دماغ ناطقه دانش فزا بود

پاينده باد حجت اسلام و دين رضا                كاز وي اساس و شالوده‌اش اين بنا بود

سرمايه نجات بكار دو عالم است                   كاري كه از براي رضاي خدا بود

بشنو دو جمله از پي تاريخ اين بنا                 كان هر دو يادگار ز طبع ثنا بود

                             از اين كتابخانه بجو علم دين سپس

                             برگو بناي علم ز سعي رضا بود (1363)

360 – كتابخانه اعتمادالسلطنه . تهران : اعتمادالسلطنه وزير انطباعات و دارالترجمه ناصرالدين شاه بود . آثاري چند تأليف كرده كه معروفتر از همه الامآثر و الاثار و خاطرات اوست اعتمادالسلطنه كتابخانه بزرگي از كتابهاي خطي و چاپي ، فرانسه ، عربي ، فارسي ، تركي فراهم آورده بود كه پس از درگذشتش چون فرزند ذكور نداشت اين كتابخانه بنحو تأثر انگيزي متفرق شد و تعداد قابل توجهي از كتابهاي كتابخانه او را شادروان ذكاء الملك فروغي و مهندس بغايري و سردار اسعد بختياري خريداري كردند .

361 – كتابخانه ميرزا عبدالغفار نجم‌الدوله اصفهاني : نجم الدين اصفهاني از مفاخر معاصر ايران و از رياضيدانان به نام و شهير قرن اخير است . او كاشف بسياري از فنون رياضي است دستورهاي جبري و مباني لگاريتم در اعداد را او كشف كرده است و در رياضي و نجوم مصنفات بسيار دارد . نجم‌الدوله كتابهاي خطي و ناياب رياضي و هيأت را جمع‌آورده بود و اگر نتوانسته بود آنرا مالك شود از نسخه آن رونويس و استنساخ كرده بود و بهمين جهت كتابخانه او مجموعه نفيسي از كتابهاي علوم بشمار مي آيد . كتابخانه او تا اين اواخر نزد فرزندش محفوظ بود و بقرار اطلاع در سالهاي اخير آقاي فخرالدين نصيري اميني بيشتر كتابهاي اين كتابخانه را خريداري كرده‌اند . [51]

پاورقي‌ها :

1 – شهيد بسال 1206 .ه.

2 – فارس نامه ناصري ص 31 – 34 .

3 – ناسخ‌التواريخ ص 31 – 34 .

4 – بستان السياحه .

5 – شرح حال مفصل صدر اصفهاني در مجله يادگار شماره هشت سال دو ص 41 – 57 آمده است طالبان بدان مراجعه فرمايند .

6 – نويسنده تصور ميكند كتابخانه مدرسه صدر نيز براي كساني كه دليل و سند مي‌خواهند كه مدارس قديمه كتابخانه داشته‌اند دليل و سند زنده و ارزنده باشد .