همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش69 (تير47): 44-48.

خلاصه: معرفي باقي كتابخانه‌هاي ايران در قرن سيزده هجري (جمعأ سي‌ونه كتابخانه ازرديف 362تا400).

تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران

                       (20)

ركن‌الدين همايونفرخ

362- كتابخانه مدرسه فخريه (مروي) تهران : فخرالدوله حاكم مرو بسال 1240 ه . در تهران مدرسه اي ساخت و براي اداره آن موقوفات بسيار وقف كرد و چون بخان مروي معروف بود اين مدرسه نيز به مدرسه مروي شهرت يافت . كتابخانهاي براي اين مدرسه فراهم آورد كه هم اكنون برجاست و بيش از دو هزار جلد كتاب خطي دارد در ميان كتابهاي كتابخانه مروي نسخه‌هاي نفيس و نادر بسيار است از جمله نسخه‌ايست از خمسه نظامي كه مجالسي از نقاشي اثر قلم استاد كمال الدين بهزاد را دارد و از نفايس جهان بشمار است . همچنين نسخه‌هايي در علوم رياضي دارد كه بسيار قابل توجه و گرانقدر است .

363 – كتابخانه مدرسه سلطاني كاشان : اين مدرسه از بناهاي قرن سيزدهم هجري است و بنايي عظيم و مجلل دارد اين مدرسه كتابخانهاي بزرگ داشت و صباي كاشي ملك الشعراي فتحعلشاه در تاريخ بناي اين مدرسه قطعه اي سروده است .

364 – كتابخانه مدرسه آقا . كاشان : از باني اين مدرسه اطلاعي بدست نويسنده نرسيده ولي سال بناي مدرسه 1268 ه. است مدرسه اي بزرگ و قابل توجه است . كتابخانه اين مدرسه هم اكنون موجود است .

365 – كتابخانه مدرسه پاي قلعه . اصفهان: اين مدرسه هم از مستحدثات صدر اصفهاني است اطراف صحن مدرسه را با كاشيهاي هفت رنگ زينت داده‌اند كتيبه اين مدرسه به خط ثلث است .كه تاريخ بناي آن 1217 .ه. را دارد كتابخانه اين مدرسه نيز براي طلاب علوم ديني قابل توجه و مورد استفاده است .

366 – كتابخانه حاج ملا هادي سبزواري . سبزوار: حاج هادي فرزند ملامهدي متخلص باسرار ، از بزرگان و علماي كلامي و فلسفه اخير بشمار است . در حدود سي تأليف دارد . اين دانشمند عاليقدر در سبزوار مدرسه بزرگي بهمت خود ساخت و وجود او در سبزوار سبب گرديد كه سبزوار بصورت دارالعلم در آيد و از اطراف و اكناف ايران دانش پژوهان و طالب علمان به طرف سبزوار رهسپار شوند . حاجي هادي سبزواري كتابخانه بزرگي نيز براي مدرسه خود فراهم آورد كه هم اكنون نيز باقي است .

367 – كتابخانه ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني : او مردي دانشمند و نويسنده ای ارجمند و شاعري توانا بود و سنائي تخلص ميكرد . بطوري كه در مقدمه اين عصر ياد كرديم او وزير عباس ميرزا بود و سالها نيز وزارت و صدارت محمد شاه قاجار را بر عهده داشت و سرانجام به دست اسماعيل قرچه داغي در روز 30 صفر 1251 در باغ نگارستان شهيد شد .

كتابخانه قائم مقام از كتابخانه‌ای معروف بود كه پس از قتلش بدست تاراج رفت . هنوز نسخه‌هاي نفيس از كتابخانه او در كتابخانه‌هاي خصوصي موجود است . [44]

368 – كتابخانه مدرسه صدر . تهران : ميرزا شفيع صدر اعظم فتحعليشاه مردي ادب دوست بود و مدرسه صدر تهران را او ساخت و براي اين مدرسه كتابخانه معظمي بنيان نهاد هم اكنون نيز آثاري از آن باقي است . ميرزا شفيع مدتي كتابدار كتابخانه محمود ميرزا فرزند فتحعليشاه بوده است .

369 – كتابخانه محمود ميرزا قاجار . تهران : محمود ميرزا پسر فتحعليشاه از مردان دانش پژوه و شيفتگان شعر و ادب فارسي بود او بسال 1214 تولد يافته و تا سال 1280 در قيد حيات بوده است . او ساليان دراز حكومت نهاوند را داشته است . او شاعر بود و شعر مي سرود و محمود تخلص ميكرد . تذكرهاي نوشته كه به نام تذكره محمود معروف است . از تذكره محمود به خط مصنف نسخه اي در كتابخانه اين بنده نويسنده موجود است . دو اثر ديگر بنام بيان محمود و خرقه محمود داشته است . كتابخانه محمود ميرزا از كتابخانه‌هاي معروف دوران قاجار است . ميرزا ابوالحسن متخلص به اميد نهاوندي از شاعران دوران قاجار كه ديواني مدون دارد سالها كتابدار كتابخانه محمود بوده است . كتابهاي كتابخانه محمود بعدا در تملك عبدالصمد ميرزا در آمد و قسمتي نيز بكتابخانه‌هاي خصوصي ديگر منتقل شد از جمله نسخه‌هاي نفيس كتابخانه محمود ميتوان از ديوان صائب تبريزي به خط خود صائب ياد كرد كه اينك در تملك كتابخانه مجلس شورای ملی است و بشماره 10007 ثبت است .

370 – كتابخانه عبدالصمد ميرزا عزالدوله : عبدالصمد ميرزا عزالدوله از كتاب بازان به نام ايران بوده است چنان شيفته و عاشق كتاب بود كه به شهرهاي مختلف مسافرت ميكرد و نسخه‌هاي خطي را به بهاي گران خريداري ميكرد ابوالمعالي مير علي شيرازي ملقب به شمس الادبا سالها كتابدار عبدالصمد ميرزا بود . ابوالمعالي از خوشنويسان كم نظير نستعليق دوران قاجار بوده است . از كتابهاي كتابخانه او نسخ نفيسي نصيب كتابخانه مجلس شورای ملی گرديده است از جمله ديوان ابن يمين هم عصر شاعر كه پانزده هزار بيت شعر دارد و شاهنامه اي كه در زمان شاه طهماسب اول تحرير يافته و داراي 59 مجلس نقاشي از كارهاي مكتب هرات است . همچنين نويسنده نسخه‌هايي از كتابخانه او در تملك دارد كه بخط مشاهير خوشنويسان مانند ميراحمد تبريزي و مير علي تبريزي است .

371 – كتابخانه مدرسه ركن‌الملك . اصفهان: ركن‌الملك حاج ميرزا سليمان شيرازي در گذشته بسال 1331 ه. از مردان نيكنام و شاعران و سخنوران بوده كه مدتها در زمان ناصرالدين شاه حكومت فارس را داشته و سالها نيز سمت منشيگري ظل‌السلطان بر عهده او بوده است . مدت ، زماني نيز به نيابت حكومت اصفهان منسوب شد . او به دانشمند و ارباب ادب بسيار توجه ميكرد و خود او نيز مجله الاسلام را مينوشت او در شعر خلف تخلص مي كرد و اين به مناسبت نسبت او به جدش خلف بيك سفره‌چي بوده است او بسال 1341 در گذشت و در آرامگاهي كه نزديك مدرسه و مسجدش نزديك تخت پولاد ساخته بود به خاك سپرده شد . مدرسه ركن الملك از بناهاي بنام و شهير اوائل قرن چهاردهم هجري است . كتابخانه اين مدرسه نيز قابل توجه بوده است .

372 – كتابخانه امين خلوت : امين خلوت مردي صاحب ذوق بود و كتابخانه اي نفيس فراهم آورد و براي اينكه كتابهاي ارزنده اي براي كتابخانه‌اش فراهم آورد بطوري كه مشتري شاعر هم عصرش در قطعه شعري آورده چهارده نفر خوشنويس در اختيار گرفته بود كه از كتابهاي مورد علاقه‌اش بخط خوش رونويس ميكردند . براي نمونه ميتوان از نسخه ديبان امير موذي كه 13300 بيت شعر دارد و به شماره 13265 كتابخانه مجلس شورای ملی ثبت است ياد كرد .[45]

373 – كتابخانه حاج شيخ فضل‌الله نوري : آقا شيخ فضل‌الله نوري وارث كتابخانه اي بزرگ بود و پس از مرگش كتابها به وراثش تقسيم شد و قسمت مهمي از آن به تملك كتابخانه مجلس شوراي ملي در آمد و اين كتابها بيشتر نسخ نفيس است .

374 – كتابخانه نوري : نوري نويسنده كتاب مستدرك كتابخانه قابل توجهي داشت و كتابهاي گرانقدري براي كتابخانه او نوشته‌اند از جمله ميتوان كتاب كشف‌الحجه المحجه لثمر المحجه را يادكرد كه بسال 1280 نوشته‌اند .

375 – كتابخانه مدرسه سيد : باني اين مدرسه حجه‌الاسلام شفتي بود كه آنرا بسال 1311 .ه. ساخت و در سال 1355 بناي مدرسه را به پايان آورد . حجه‌الاسلام شفتي خود نيز كتابخانه اي داشت كه از آن ياد خواهيم كرد . براي مدرسه نيز كتابخانه قابل توجهي دائر كرد .

376 – كتابخانه ركن‌الدوله : محمد تقي ميرزا ركن‌الدوله كتابخانه قابل توجهي داشته است .

377 – كتابخانه حاج ملا علي كني . تهران : حاج ملا علي كني از اكابر دوره ناصري است در لغت و فقه و اصول و حديث و تفسير و علم رجال تبحر داشت تأليفات متعدد دارد كتابخانه حاج ملا علي كني از كتابخانه‌هاي معروف دوران ناصري است كه پس از او در خانواده‌اش بجا مانده است .

378 – كتابخانه حاج ميرزا محمد حسن آشتياني : آشتياني از فحول علما و مجتهدين دوره ناصري است . كتابخانه آشتياني در ميان علما و مشاهير دوران اخير شهرتي داشته است .

379 – كتابخانه مزار هفده تن . گلپايگان : در اين مزار مقدس كتابخانه اي وجود دارد كه داراي چهارهزار جلد كتاب خطي است و اين كتابها قبلاً وقف كتابخانه‌هاي مدارس بوده كه از ميان رفته‌اند و كتابها به اين مزار منتقل شد و هم اكنون موجود است .

380 – كتابخانه سيد علانور . گلپايگان: در اين بقعه مقدس نيز كتابخانه اي هست كه در حدود سه هزار جلد كتاب دارد اين مقدار كتاب خطي قابل توجه است .

381 – كتابخانه مدرسه ابراهيم خان زهيرالدوله در كرمان : زهيرالدوله در كرمان بسال 1232 ه. مدرسه اي بنا كرد و در اين مدرسه كتابخانه اي وجود دارد كه در آن 1500 جلد كتاب موجود است  .

382 – كتابخانه ميرزا تنكابني : ميرزا طاهر تنكابني فرزند ميرزا فرج‌الله از شاگردان نامي ميرزاي جلوه بود و در مدرسه عالي سهپسالار  تدريس ميكرد اين دانشمند عاليقدر كه از متكلمان مشهور دوران اخير است بسال 1320 درگذشت .

كتابهاي كتابخانه اين دانشمند بيشتر كتب حكمي و فلسفي بود كه ميرزا بر اغلب آنها حواشي نوشته است . كتابهاي كتابخانه او به كتابخانه مجلس شورای ملی فروخته شد .

383 – كتابخانه ناظم‌الاطباء : ميرزا علي اكبر كرماني ملقب به ناظم‌الاطبا نفيسي مؤلف فرهنگ نفيسي و فرهنگ فرنود سار . پدر دانشمند فقيد سعيد نفيسي كتابخانه قابل توجهي داشت كه پس از مرگش به فرزند عاليقدرش استاد سعيد نفيسي رسيد .

384 – كتابخانه ملا محمد صالح فرشته . قزوين : ملا محمد صالح از بزرگان علما و مؤلفان قرن سيزدهم است و از جمله تأليفات او بايد از كتاب بهرالعرفان في تفسيرالقرآن در پانزده مجلد ياد كرد كتابخانه بزرگي در قزوين فراهم آورد و قبل از مرگش آنرا وقف عام كرد و هم اكنون پابرجاست . [46]

385 – كتابخانه منجم باشي اصفهان : محمد حسين تفرشي معروف به منجم باشي كتابخانه اي از كتابهاي نفيس نجوم و رياضي و هيأت فراهم آورده بود . از جمله نسخه گرانبهائي از زيج‌الغبيگي داشت كه با بسياري از كتابهاي ديگرش نصيب كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري اميني گرديده  است .

386 – كتابخانه صدر اعظم نوري – تهران : صدر اعظم نوري نيز كتابخانه قابل توجهي داشته و در پشت كتابهاي متعلق به كتابخانه‌اش يادداشت و مهر كرده است از جمله نسخه نفيس مقالات خواجه عبدالله انصاري به خط مير عماد را ميتوان ياد كرد . اين نسخه اينك متعلق به كتابخانه آقاي اديب برومند است .

387 – كتابخانه مسجد جامع طبس : در مسجد جامع طبس كتابخانه معظمي از قرن هفتم وجود داشت كه متأسفانه در سال 1329 . ه هنگامي كه نائب حسين كاشي ياغي به طبس حمله كرد اين كتابها را غارت كرد و به آتش كشيد اين كتابخانه در حدود هشت هزار جلد كتاب مخلوط نفيس داشته است .

388 – كتابخانه خونساري اصفهان : سيد محمد خونساري مؤلف روضات الجنان كتابخانه معظمي فراهم آورده بود كه اينك در خاندان آن دانشمند فقيد باقي است . نسخه‌هاي متعددي از آثار سيد محمد باقر خونساري كه به خط او ميباشد و همچنين از آثار خاندان او در كتابخانه آقا فخرالدين نصيري اميري موجود است و نمونه اي از خط والد او را در صفحه 100 كتاب لمه النور والضياء آورده‌اند .

389 – كتابخانه سپهر . تهران : ميرزا تقي ملقب به لسان‌الملك و متخلص به سپهر مؤلف ناسخ‌التواريخ و براهين العجم في قوانين المعجم پس از در گذشتش كتابخانه نفيسي را كه فراهم آورده بود بنا بوصيت بفرزندش عباس قلي خان سپهر واگذاشتند وليكن اين كتابخانه پس از او ديري نپاييد و كتابهاي آن متفرق شد .

390 – كتابخانه بالا خياباني . مشهد : مرحوم شيخ عبدالحسين بالا خياباني در مشهد كتابخانه معظمي فراهم آورده بود كه از 2000 جلد كتاب مخلوط نفيس داشت كه اكثر آنها بخطوط مصنفان و مؤلفان آنها بودند . اين كتابخانه پس از درگذشت بالا خياباني به كتابخانه ملي ملك فروخته شد .

391 – كتابخانه مرحوم امام جمعه . كرمانشاه : اين كتابخانه را اولاد و افواد آقا باقر بهبهاني جمع‌آوري كرده‌اند و كتابهاي اين كتابخانه اكثراً ناياب و نادرند ليكن بيشتر آنها در علم فقه و حديث و اصول نگاشته شده‌اند از جمله كتابهاي نفيس اين كتابخانه جلدي از مجلدات الوافي صفدي به خط خودش بود كه اكنون در تصرف آقاي حكمت آل آقاست .

392 – كتابخانه ذوالراستين . شيراز: حاج محمد حسين ذوالراستين متخلص به حسيني مصنف مثنويهاي اشترنامه و الهي نامه حسيني . حسيني مردي عارف و فاضل بود . كتابخانه او در شيراز شهرتي داشت اين كتابخانه در خاندان ذوالراستين تا آنجا كه نويسنده آگهي دارد خوشبختانه به جاست .

393 – كتابخانه نشاط . تهران : ميرزا عبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهاني شاعر و منشي و خطاط دربار فتحعلشاه كتابخانه قابل ملاحظه اي فراهم آورده بود كه بعدها متفرق شد و از نسخه‌هاي كتابخانه او كه همه آنها خط و امضاي نشاط را در پشت برگ اول خود دارند در كتابخانه‌ه اي خصوصي بسيار ميتوان ديد . [47]

394 – كتابخانه ايل بكي . شيراز : محمد قلي خان قشقايي ايلبكي فارس در سال 1265 در شيراز كتابخانه بزرگي بوجود آورد . كتابخانه او نيز وسيله باز ماندگانش متفرق شد و نسخه‌هايي چند از آن در كتابخانه مجلس شورای ملی است از جمله خلاصه عباسي بشماره 4855 را كه نسخه اي نفيس است ميتوان ياد كرد .

395 – كتابخانه مهندس‌الممالك غفاري . تهران : مهندس‌الممالك فرزند ابراهيم غفاري در رياضيات تأليفات متعدد دارد او نخستين كسي است كه براي اصلاحات علمي و رياضي در زبان فارسي معادل وضع كرد و در حقيقت بنيانگذار اصلاحات علمي جديد زبان فارسي است . كتابخانه مهندس‌الممالك يكي از كتابخانه‌هاي معتبر علمي ايران بود كمتر كتابخانه اي مانند آن مجموعه كاملي از كتابهاي رياضي ايراني و نجوم و هيئت داشت تا آنجا كه نويسنده آگاه است تا سنوات اخير اين كتابخانه در خاندان آن فقيد باقي بود .

396 – كتابخانه سرداركبير جمشيد . تهران : سردار كبير از عاشقان و شيفتگان ادب و فرهنگ فارسي بود و بهمين نظر كتابخانه اي از آثار گويندگان و نويسندگان ادب فارسي فراهم آورده بود كه بيشتر آنها را نسخه‌هاي نفيس خطي و نادرالوجود تشكيل ميداد . پس از مرگش بيشتر كتابهاي كتابخانه او به مجلس شوراي ملي فروخته شد و به عنوان نمونه ميتوان از نسخه كتاب بيان محمود كه تذكره است و به شماره 895 ثبت گرديده ياد كرد .

397 – كتابخانه امير نظام گروسي : امير نظام گروسي از منشيان و خوشنويسان و رجال كاردان دوران قاجار است . مردي اديب و سخن سنج بود و در طي مدت عمر طولانيش به صاعقه ادب دوستي كتابخانه نفيسي فراهم آورد كه در اواخر عمرش آنرا به گروس منتقل ساخت ولي در گروس در وقايع الوار دستخوش غارت شد و آنچه از كتابخانه او در تهران و يا گروس باقي مانده بود بازماندگانش به كتابخانه مجلس شورای ملی فروختند .

398 – كتابخانه رضاقلي خان هدايت . تهران : رضا قلي خان هدايت معروف به لله باشي از نويسندگان و سخنوران پركار دوران قاجار است .

كتابخانه هدايت از بزرگترين كتابخانه‌هاي دوران قاجار بشمار است . نسخه‌هاي بسيار نفيس و نادر اين كتابخانه از ذخائر گرانقدر ادبي ايران بوده و هست . پس از درگذشت هدايت مدت زماني تا اواخر سلطنت احمد شاه اين كتابخانه در خاندان هدايت نگهداري ميشد سپس متفرق گرديد و تعدادي از آنها به كتابخانه‌‌هاي خارج از كشور انتقال يافت و تعدادي نيز به كتابخانه ملي ملك فروخته شد . از جمله اين نسخه‌هاي نفيس ميتوان از تذكره عرفات العاشقين ياد كرد كه به كتابخانه ملك فروخته شده است و در آن كتابخانه موجود است .

399 – كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار : ميرزا حسن خان مشيرالدوله سپهسالار باني مدرسه و مسجد سپهسالار كتابخانه معظمي براي مدرسه سپسالار فراهم آورد . در آغاز تأسيس چهار هزار جلد كتاب براي كتابخانه مدرسه خريداري  كرد كه قسمت مهمي از آن كتابهاي كتابخانه اعتزاد السلطنه بود . در اين كتابخانه نسخه‌هايي نفيس و گرانقدر بسيار است كه ضمن فهرست بچاپ رسيده آن معرفي شده است . اين كتابخانه با توجهاتي كه اكنون بدان مبذول ميگردد در حدود 11150 جلد كتاب دارد و از كتابخانه‌هاي مهم و معتبر شهر تهران بشمار است .

400 – كتابخانه ظهيرالدوله . تهران : ظهير الدوله كه از آزاد فكران و روشن بينان و پيروان صفي عليشاه بود در تهران كتابخانه بسيار نفيسي فراهم آورد كه در روز واقعه به توپ بستن مجلس شورای ملی بدست اوباش و ارازل غارت شد و كتابهاي آن متفرق گرديد . [48]