همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش70 (مرداد47): 32-37.  

خلاصه: معرفي كتابخانه‌هاي ايران در قرن سيزده هجري، دراين جااز كتابخانه‌هايي اسم برده شده كه تاشماره رديف 393 آن تكراري است ولي از رديف 394 اسامي تا 400 باوجود آنكه شماره رديف را ذكر كرده است، (جمعأ ده كتابخانه از رديف 401تا410).

تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران

                       (21)

 ركن‌الدين همايونفرخ

362 – كتابخانه مدرسه فخريه (مروي) تهران : فخر الدوله حاكم مرو بسال 1240 در تهران مدرسه‌اي ساخت و براي اداره آن موقوفات بسياري وقف كرد و چون بخان مروي معروف بود اين مدرسه نيز بمدرسه مروي شهرت يافت . كتابخانه‌اي براي اين مدرسه فراهم آورده كه هم اكنون نيز برجاست و بيش از دو هزار جلد كتاب خطي دارد و در ميان كتابهاي كتابخانه مدرسه نسخه‌هاي نفيس و نادر بسيار است از جمله نسخه‌ايست از خمسه نظامي كه مجالسي از نقاشي اثر قلم استاد كمال الدين بهزاد را دارد و از نفايس جهان بشمار است . همچنين نسخه‌هايي در علوم رياضي كه بسيار قابل توجه و گرانقدر است .

363 – كتابخانه مدرسه سلطاني كاشان : اين مدرسه از بناهاي قرن سيزدهم هجري است و بناي عظيم و مجلل دارد . اين مدرسه كتابخانه‌اي بزرگ داشت و صباي كاشي ملك الشعراء در تاريخ بناي مدرسه قطعه‌اي سروده است .

364 – كتابخانه مدرسه آقا كاشان : از باني مدرسه اطلاعي بدست نويسنده نرسيده ولي سال بناي مدرسه 1268 . ه. است . مدرسه‌اي بزرگ و قابل توجه است . كتابخانه اين مدرسه  هنوز دائر است .

365 – كتابخانه مدرسه پاي قلعه . اصفهان : اين مدرسه هم از مستحدثات صدر اصفهاني است . اطراف صحن مدرسه را با كاشي‌كاريهاي هفت رنگ زينت داده‌اند . كتيبه‌ي اين مدرسه بخط ثلث است كه تاريخ بناي آن سال 1217 . ه. را در بر دارد . كتابخانه اين مدرسه نيز براي طلاب علوم ديني قابل توجه و مورد استفاده است .

366 – كتابخانه حاج ملا هادي سبزواري . سبزوار: حاج ملا هادي فرزند ملا مهدي متخلص باسرار از بزرگان علماي كتابي و فلسفه قرن اخير بشمار است . در حدود سي تأليف دارد . اين دانشمند عاليقدر در سبزوار مدرسه بزرگي به همت خود ساخت . و وجود او در سبزوار سبب گرديد كه سبزوار به صورت دارالعلم در آيد و از اطراف و اكناف ايران دانش پژوهان و طالبان به طرف سبزوار رهسپار شوند . حاجي هادي سبزواري كتابخانه بزرگي نيز براي مدرسه خود فراهم آورد كه هم اكنون نيز باقي است .

367 – كتابخانه ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني : او مردي دانشمند و نويسنده‌اي ارجمند و شاعري توانا بود و ثنائي تخلص ميكرد. به طوري كه در مقدمه اين عصر ياد كرديم او وزير عباس ميرزا بود و سالها نيز وزارت و صدارت محمد شاه قاجار را بر عهده داشت و سرانجام بدست اسمعيل قرچه داغي در روز 30 سفر سال 1251 در باغ نگارستان شهيد شد .

كتابخانه قائم مقام از كتابخانه‌هاي معروف بود كه پس از قتلش به دست تاراج رفت . هنوز نسخه‌هاي نفيسي از كتابهاي كتابخانه او در كتابخانه‌هاي خصوصي موجود است .

368 – كتابخانه مدرسه صدر . تهران : ميرزا شفيع صدر اعظم فتحعليشاه مردي [32] ادب دوست بود و مدرسه صدر تهران را او ساخت و براي اين مدرسه كتابخانه معظمي بنياد نهاد كه هم اكنون نيز آثار آن باقي است . ميرزا شفيع مدتي كتابدار كتابخانه محمود ميرزا فرزند فتحعلشاه بوده است .

369 – كتابخانه محمود ميرزا قاجار . تهران : محمود ميرزا پسر فتحعليشاه از مردان دانش پژوه و شيفتگان شعر و ادب فارسي بود . او بسال 1214 . ه. تولد يافته و تا 1280 در قيد حيات بوده است . او ساليان دراز حكومت نهاوند را داشته است . او شاعر بود و شعر مي سرود و محمود تخلص ميكرد تذكره خرقه محمود از اوست . كتابخانه محمود ميرزا از كتابخانه‌هاي معروف دوران قاجار بشمار است .

ميرزا ابوالحسن متخلص به اميد نهاوندي از شاعران دوران قاجار كه ديواني مدون دارد سالها كتابدار كتابخانه محمود بوده است . كتابهاي كتابخانه محمود بعدأ در تملك عبدالصمد ميرزا در آمد و قسمتي نيز به كتابخانه‌هاي خصوصي ديگر منتقل شد . از جمله نسخه‌هاي نفيس كتابخانه محمود ميتوان از ديوان صائب تبريزي بخط خود صائب ياد كرد كه اينك در تملك مجلس شوراي ملي است و بشماره 10007 ثبت است .

370 – كتابخانه عبدالصمد ميرزا . عزل الدوله : عبدالصمد ميرزا عزل الدوله از كتاب بازان بنام ايران بوده است . چنان شيفته و عاشق كتاب بود كه به شهرهاي مختلف مسافرت ميكرد و نسخه‌هاي خطي را به بهاي گران خريداري ميكرد . ابوالمعالي مير علي شيرازي ملقب به شمس‌الادباء سالها كتابدار عبدالصمد ميرزا بود . ابوالمعالي از خوشنويسان كم نظير نستعليق دوران قاجار بوده است . از كتابهاي كتابخانه او نسخ نفيسي نصيب كتابخانه مجلس شوراي ملي گرديده است از جمله ديوان ابن يمين هم عصر شاعر كه پانزده هزار بيت شعر دارد و شاهنامه‌اي كه در زمان شاه طهماسب اول تحرير يافته و داراي پانزده مجلس نقاشي از كارهاي مكتب هرات است . همچنين نويسنده نسخه‌هايي از كتابخانه او در تملك دارد كه به خط مشاهير خوشنويسان مانند مير احمد نيريزي و مير علي هروي و مير علي تبريزي است .

371 – كتابخانه مدرسه ركن الملك . اصفهان : ركن الملك حاج ميرزا سليمان شيرازي در گذشته بسال 1331 .ه. از مردان نيكنام و شاعران و سخنوران بود كه مدتها در زمان ناصرالدين شاه حكومت فارس را بر عهده داشته است . مدت زماني نيز به نيابت حكومت اصفهان منصوب شد . او به دانشمندان و ارباب ادب بسيار توجه ميكرد و خود او نيز مجله الاسلام را مينوشت . او در شعر خلف تخلص ميكرد و اين تخلص بمناسبت نسبت او به جدش كه خلف بيك سفره چي بود ، بوده است . او بسال 1341 .ه. درگذشت و در آرامگاهي كه نزديك مدرسه و مسجدش كه نزديك تخت پولاد ساخته بود به خاك سپرده شد . مدرسه ركن‌الملك از بناهاي بنام و شهير اوايل قرن چهاردهم هجري است . كتابخانه اين مدرسه نيز قابل توجه بوده است .

372 – كتابخانه امين خلوت : امين خلوت مردي صاحب ذوق بود و كتابخانه اي نفيس [33] فراهم آورد . براي اينكه كتابهاي ارزنده اي براي كتابخانه اش فراهم آورد بطوريكه مشتري شاعر هم عصرش در قطعه اي آورده 14 نفر خوشنويس را در اختيار گرفته بود كه از كتابهاي مورد علاقه اش بخط خوش رو نويس مي كردند . براي نمونه مي توان از نسخه ديوان امير معزي كه 13300 بيت شعر دارد و به شماره 13265 كتابخانه مجلس شورايملي ثبت است ياد كرد .

373 – كتابخانه حاج شيخ فضل الله نوري : آقا شيخ فضل الله نوري وارث كتابخانه‌اي بزرگ بود و پس از مرگش كتابها بوارثش تقسيم شد و قسمت مهمي از آن به تملك كتابخانه مجلس شورايملي در آمد و اين كتابها بيشتر نسخ نفيس است .

374 – كتابخانه نوري : نوري نويسنده كتاب مستدرك كتابخانه قابل توجه داشت و كتابهاي گرانقدري براي كتابخانه او نوشته‌اند از جمله ميتوان كتاب كشف‌الحجة المحجه لثمر المحجه را ياد كرد كه به سال 1280 .ه نوشته شده است .

375 – كتابخانه مدرسه سيد : باني اين مدرسه حجه‌الاسلام شفتي بود كه آن را بسال 1311 .ه. ساخت و در سال 1355 بناي مدرسه را به پايان آورد . حجه‌الاسلام شفتي خود نيز كتابخانه‌اي داشت كه از آن ياد خواهيم كرد . براي مدرسه نيز كتابخانه قابل توجهي دائر كرد .

376 – كتابخانه ركن الدوله : محمد تقي ميرزا ركن الدوله نيز كتابخانه قابل توجهي داشته است . از كتابهاي كتابخانه او نسخي در كتابخانه نويسنده موجود است .

377 – كتابخانه حاج ملا علي كني : حاج ملا علي كني از اكابر دوره ناصري است . در لغت و فقه و اصول و حديث و تفسير و علم رجال تبحر داشت . تأليفات متعدد دارد . كتابخانه حاج ملا علي كني از كتابخانه‌هاي مشهور دوران ناصري است كه پس از او در خاندانش به جا ماند .

378 – كتابخانه حاج ميرزا محمد حسن آشتياني : آشتياني از فحول علما و مجتهدين دوره ناصري است . كتابخانه آشتياني در ميان علما و مشاهير دوران اخير شهرتي داشته است .

379 – كتابخانه مزار هفده تن . گلپايگان : در اين مزار مقدس كتابخانه‌اي وجود دارد كه داراي چهار هزار جلد كتاب خطي است و اين كتابها قبلا وقف كتابخانه‌هاي مدارس بوده است كه اينك از ميان رفته‌اند و كتابها به اين مزار منتقل شده و هم اكنون موجود است .

380 – كتابخانه سيد علي نور . گلپايگان : در اين بقعه مقدس نيز كتابخانه‌اي هست كه در حدود 3200 جلد كتاب خطي دارد و اين مقدار كتاب خطي قابل توجه است .

381 – كتابخانه مدرسه ابراهيم خان ظهيرالدوله . كرمان : ظهير الدوله در كرمان نيز بسال 1232 .ه. مدرسه‌اي بنا كرد و در اين مدرسه كتابخانه‌اي وجود دارد كه 1500 جلد در آن كتاب موجود است.

382 – كتابخانه ميرزاي تنكابني : ميرزا طاهر تنكابني فرزند ميرزا فرج الله از شاگردان نامي ميرزاي جلوه بود و در مدرسه عالي سپهسالار تدريس ميكرد . اين دانشمند عاليقدر كه از متكلمان مشهور دوران اخير است بسال 1320 .ش در گذشت . كتابهاي كتابخانه او به كتابخانه مجلس شورايملي فروخته شد .

383 – كتابخانه ناظم‌الاطبا : ميرزا علي اكبر كرماني ملقب به ناظم الاطباي نفيسي ، مؤلف فرهنگ نفيسي و فرهنگ فرنوسال . پدر دانشمند فقيد سعيد نفيسي كتابخانه قابل توجهي داشت كه پس از مرگش به فرزند عاليقدرش استاد سعيد نفيسي رسيد .

384 – كتابخانه ملا محمد صالح فرشته . قزوين : ملا محمد صالح از بزرگان علما و مؤلفان قرن سيزدهم است و از جمله تأليفات او بايد از كتاب بحرالعرفان في تفسيرالقران در پانزده مجلد ياد كرد . كتابخانه بزرگي در قزوين فراهم آورد و قبل از مرگش فرشته برقاني [34] آن را وقف عام كرد و هم اكنون پابرجاست .

385 – كتابخانه منجم باشي . اصفهان : محمد حسين تفرشي معروف به منجم باشي كتابخانه‌اي از كتابهاي نفيس نجوم و رياضي و هيات فراهم آورده بود . از جمله نسخه گرانبهايي از زبيج الغ بيگي داشت كه با بسياري از كتابهاي ديگرش نصيب كتابخانه آقا فخر الدين نصيري اميني گرديده است .

386 – كتابخانه صدر اعظم نوري . تهران : صدر اعظم نوري نيز كتابخانه قابل توجهي داشته و در پشت كتابهاي متعلق به كتابخانه‌اش يادداشت و مهر كرده است . از جمله نسخه نفيس مقالات خواجه عبدالله انصاري بخط مير عماد الحسني را مي توان ياد كرد . اين نسخه اينك متعلق به كتابخانه آقاي اديب بورومند است .

387 – كتابخانه مسجد جامع طبس :  در مسجد جامع طبس كتابخانه معظمي از قرن هفتم وجود داشت كه متأسفانه در سال 1329 .ه. هنگامي كه نائب حسين كاشي ياغي به طبس حمله كرد اين كتابخانه را غارت كرد و به آتش كشيد . اين كتابخانه در حدود هشت هزار جلد كتاب مخطوط نفيس داشته است .

388 – كتابخانه خونساري . اصفهان : سيد محمد باقر خونساري مؤلف روضات الجنات كتابخانه معظمي فراهم آورده بود كه اينك در خاندان آن دانشمند فقيد باقي است . نسخه‌هاي متعددي از آثار سيد محمد باقر خونساري كه به خط او ميباشد و همچنين از آثار خاندان او در كتابخانه آقا فخرالدين نصيري اميني موجود است و نمونه‌اي از خط والد او را در صفحه 100 كتاب لمة النور و الضياء آورده‌اند .

389 – كتابخانه سپهر . تهران : ميرزا تقي ملقب به لسان الملك متخلص به سپر مؤلف ناسخ التواريخ و برهاني العجم في قوانين المعجم پس از در گذشتش كتابخانه نفيسي را كه فراهم آورده بود بنا بوصيت بفرزندش عباسقلي خان سپهر واگذاشتند وليكن اين كتابخانه پس از او ديري نپائيد و كتابهاي آن متفرق شد .

390 – كتابخانه بالا خياباني . مشهد : مرحوم شيخ عبدالحسين بالا خياباني در مشهد كتابخانه معظمي فراهم آورده بود كه بيش از دو هزار جلد كتاب مخلوط داشت كه اكثر آنها به خطوط مصنفان و مؤلفان آنها بودند . اين كتابخانه پس از درگذشت بالا خياباني به كتابخانه ملي ملك فروخته شد .

391 – كتابخانه مرحوم امام جمعه كرمانشاه : اين كتابخانه را اولاد واحفاد آقا باقر بهبهاني جمع‌آوري كردند و كتابهاي اين كتابخانه اكثرأ از كتابهاي ناياب و نادرند وليكن بيشتر آنها در علم فقه و حديث و اصول نوشته شده‌اند . از جمله كتابهاي نفيس اين كتابخانه جلدي است از مجلدات الوافي صفدي بخط خودش بود كه اكنون در تملك آقاي حكمت آل آقا است .

392 – كتابخانه ذوالرياستين . شيراز : حاج محمد حسين ذوالرياستين متخلص به حسيني مصنف مثنويهاي اشترنامه و الهي نامه حسيني مردي عارف و فاضل بود . كتابخانه او در شيراز شهرتي داشت . اين كتابخانه در خاندان ذوالرياستين تا آنجا كه نويسنده آگهي دارد خوشبختانه بجاست .

393 – كتابخانه نشاط . تهران : ميرزا عبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهاني شاعر و منشي و خطاط دربار فتحعليشاه كتابخانه قابل ملاحظه‌اي فراهم آورده بود كه بعدها متفرق شد و از نسخه‌هاي كتابخانه او كه همه آنها خط و امضاي نشاط را در پشت برگ اول خود دارند در كتابخانه‌هاي خصوصي بسيار ميتوان ديد .

394 – كتابخانه مهندس الممالك غفاري . تهران : مهندس الممالك فرزند ابراهيم غفاري در رياضيات تأليفات متعدد دارد . او نخستين كسي است كه براي اصطلاحات علم رياضي [35] در زبان فارسي معادل وضع كرد و در حقيقت بنيان گذار اصطلاحات علمي جديد بزبان فارسي است . كتابخانه مهندس الممالك يكي از كتابخانه‌هاي معتبر علمي ايران بود و كمتر كتابخانه‌اي مانند او مجموعه كاملي از كتابهاي رياضي ايراني و نجوم و هيأت داشت . تا آنجا كه نويسنده آگاه است تا سنوات اخير اين كتابخانه در خاندان آن فقيد باقي بود .

395 – كتابخانه سردار كبير جمشيد . تهران : سردار كبير از عاشقان و شيفتگان ادب و فرهنگ فارسي بود و به همين نظر كتابخانه اي از آثار گويندگان و نويسندگان ادب فارسي فراهم آورده بود كه بيشتر آنها را نسخه‌هاي نفيس خطي و نادرالوجود تشكيل ميداد . پس از مرگش بيشتر كتابهاي كتابخانه او بكتابخانه مجلس شوراي ملي فروخته شد و بعنوان نمونه ميتوان از نسخه كتاب بيان محمود كه تذكره است و بشماره 895 ثبت گرديده ياد كرد .

396 – كتابخانه امير نظام گروسي : امير نظام گروسي از منشيان و خوشنويسان و رجال كاردان دوران قاجار است . مردي اديب و سخن سنج بود و در طي مدت عمر طولاني اش بسائقه ادب دوستي كتابخانه نفيسي فراهم آورد كه در اواخر عمرش آنرا به گروس منتقل ساخت ولي در گروس در وقايع لرها دستخوش غارت شد و آنچه از كتابخانه او در تهران و يا گروس باقي مانده بود بازماندگانش به كتابخانه مجلس شوراي ملي فروختند .

397 – كتابخانه رضاقليخان هدايت تهران : رضا قلي خان هدايت معروف به لله باشي از نويسندگان و سخنوران پركار دوران قاجار است . كتابخانه هدايت از بزگترين كتابخانه‌هاي دوران قاجار بشمار است . نسخه‌هاي بسيار نفيس و نادر اين كتابخانه از ذخائر گرانقدر ادبي بوده و هست . پس از درگذشت هدايت مدت زماني تا اواخر سلطنت احمد شاه قاجار اين كتابخانه در خاندان هدايت نگاهداري ميشد سپس متفرق گرديد و تعدادي از آنها به كتابخانه‌هاي خارج از كشور انتقال يافت و معدودي نيز به كتابخانه ملي ملك فروخته شد . از جمله اين نسخه‌ها ميتوان از نسخه نفيس تذكره عرفات العاشقين ياد كرد كه به كتابخانه ملك فروخته شده است و اينك در كتابخانه مذكور موجود است .

398 – كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار : ميرزا حسن خان مشيرالدوله سپهسالار باني مدرسه و مسجد سپهسالار كتابخانه معظمي براي مدرسه سپهسالار فراهم آورد . در آغاز تاسيس چهار هزار جلد كتاب براي كتابخانه مدرسه خريداري كرد كه قسمت مهمي از آن كتابهاي كتابخانه اعتضاد السلطنه بود .

در اين كتابخانه نسخه‌هاي نفيس و گرانقدر بسيار است كه ضمن فهرست به چاپ رسيده آن معرفي شده است . اين كتابخانه با توجهاتي كه اكنون بدان مبذول ميگردد در حدود 11150 جلد كتاب دارد و از كتابخانه‌هاي مهم و معتبر شهر تهران بشمار است .

399 – كتابخانه مدرسه شاهزاده خانم : مادر عبدالحسين ميرزا نصرت‌الدوله همت بساختن مدرسه‌اي كرد كه كتابخانه آن از كتابخانه‌هاي ممتاز بشمار ميرفت . اين مدرسه بنام مدرسه شاهزاده خانم شهرت يافت و بناي آن بسال 1301 .ه. پايان يافته بود .

400 – كتابخانه مدرسه فرخ خان : فرخ خان امين الدوله در محله چالميدان بسال 1285 .ه. مدرسه‌اي ساخت كه كتابخانه آن در ميان مدارس قديمه تهران شهرتي بهم رسانيد .

401 – كتابخانه مدرسه دانگي : حاج سيد جعفر لاريجاني نيز بسال 1192 .ه. مدرسه باشكوهي در تهران ساخت كه بنام مدرسه دانگي معروف شد . اين مدرسه كتابخانه آبرومندي داشت .

402 – كتابخانه مدرسه كاظميه . تهران : آقا ميرزا سيد كاظم مستوفي اصطبل همايوني در سال 1299 .ه. مدرسه مجللي ساخت كه تدريس و نظارت آنرا بر عهده دانشمند شهير آقا ميرزا سيد علي اكبر تفرشي مجتهد عاليمقام واگذاشت . كتابخانه اين مدرسه نيز از كتابخانه دوره ناصري است . [36]

403 – كتابخانه مدرسه سعديه . تهران : حاج قنبر علي خان كرد مافي ملقب به سعد الدوله مدرسه‌اي بسال 1303 ه. ساخت كه بنام او سعديه نام گرفت . كتابخانه مدرسه سعديه براي طلاب علوم ديني بسيار مورد توجه و مغتنم بود .

404 – كتابخانه مدرسه ناصري : شاهزاده كامران ميرزا نائب السلطنه مدرسه‌اي ساخت كه بنام مدرسه نظامي نيز شهرت داشت و براي اداره آن نيز قانوني خاص بسال 1312 .ه. نوشت . دركتابخانه اين مدرسه گذشته از كتابهاي علوم قديمه از كتابهاي علوم جديد و زبانهاي فرانسه و انگليسي جمع‌آوري شده بود .

405 – كتابخانه مدرسه جديد شاهزاده عبدالعظيم . ري : در قسمت غربي صحن شمالي شاهزاده عبدالعظيم مرحوم امين السلطنه پس از اينكه سالياني مدرسه شاهزاده عبدالعظيم بصورت تعطيل در آمده و كتابخانه آن نيز به علت انتقال كتابها به كتابخانه آستان قدس رضوي عملا از ميان رفته بود در سال 1312 .ه. همت به تأسيس و ساختمان مدرسه و كتابخانه كرد . اين كتابخانه هنوز نيز پابرجاست .

406 – كتابخانه ظهيرالدوله . تهران : ظهيرالدوله كه از آزاد مردان و روشن بينان و پيروان صفي عليشاه بود . درتهران كتابخانه بسيار نفيسي فراهم آورد كه در روز واقعه به توپ بستن مجلس شوراي ملي به دست اوباش و ارازل غارت شد و كتابهاي آن متفرق گرديد .

407 – كتابخانه معيرالممالك . تهران : دوست محمد خان معير الممالك كه از صاحب ذوقان و هنر دوستان دوران قاجار بود كتابخانه بزرگي از آثار نفيس و هنري گرد آورد كه تا اين اواخر مقدار قابل توجهي در خاندان معير باقي بود .

408 – كتابخانه قاضي . تبريز : خاندان قاضي از سادات جليل‌القدر تبريزند كه قضاوت و شيخ الاسلامي تبريز از زمان صفويه تا آغاز مشروطيت بخاندان ايشان محول بوده است . در زمان شاه سلطان حسين صفوي عثمانيها ميرزا محمد علي قاضي را كه از آزاد مردان ايران بود دستگير و شهيد كردند . نوه‌اش محمد تقي (متولد 1220 .ه؛) شاگرد وحيد بهبهاني بود . آقاي محمد علي قاضي كتاب خاندان عبدالوهاب را در احوال اين دودمان نوشته است و شرح كامل از چگونگي كتابخانه خاندان قاضي بدست ميدهد . ميرزا محمد باقر قاضي متوفي 1336 .ه. كتابهاي كتابخانه را افزايش داد ليكن سيل مهيب سال 1353 .ه. تبريز باين كتابخانه صدمات و لطمات فراوان زد . هم اكنون كتابهاي اين كتابخانه در تملك آقاي ميرزا محمد علي قاضي است و بيش از هزار جلد كتاب مخطوط نفيس دارد .

409 – كتابخانه خاندان قزويني . اصفهان : خاندان قزويني در اصفهان صاحب كتابخانه‌اي بسيار مهم و گرانقدر بودند . از جمله مجلدات تفسير ائمه كه مشخصاتش در الذريعه آمده است . سردودمان خاندان قزويني در اواخر قرن سيزدهم هجري حاج ابراهيم قزويني بوده است كه شرح حالش در تاريخ اصفهان به تفصيل آمده است . پس از درگذشت او كتابخانه به فرزندش حاج آقا محمد قزويني امام جماعت مسجد آقا نور رسيد كه شرح حال او نيز در تذكره العلوم و رجال اصفهان آمده است . از بقاياي اين كتابخانه هم اكنون تعدادي نزد حاج آقا كمال الدين قزويني موجود است .

410 – كتابخانه مدرسه آستانه سيد جلال‌الدين اشرف . گيلان : شيخ حسين آستانه‌اي كه از علماي بنام گيلان و ذهبي مسلك بود مدرسه و كتابخانه‌اي در آستانه تأسيس كرد كه هم اكنون نيز موجود است .

تذكر : در شماره 66 مجله هنر و مردم صحيفه 35 سطر 3 و 4 – سالهاي 1277 .ه. اشتباه و سالهاي 1227 .ه. صحيح است . [37]