|
ابزار و اسباب هنري و فرهنگي كه در
دوره جنگهاي صليبي از كشورهاي اسلامي به
كشورهاي اروپا انتقال يافته منحصر به آنچه
گفته شد نيست و بعضي از مستشرقان عقيده
دارند كه تمام آلات ضربي از خاورميانه به
اروپائيان معرفي شده است از جمله ((ناكر))10
كه همان نقاره است و ((آتابال))11 يا ((اتامبال))12
كه همان الطبل است و ((كس))13 به معناي طبل
بزرگ يا دهل كه محتملا از قصعه عربي بمعناي
ظرف و كاسه اقتباس شده و شايد هم از كوس
فارسي گرفته شده باشد . از جمله سازهاي
ديگري كه از طريق جنگهاي صليبي باروپائيان
معرفي شده ميتوان بالابان كه نوعي طبل است
و ((ربك))14 كه همان رباب فارسي است نام برد .
كلمه رباب ممكن است از دو طريق وارد
كشورهاي اروپا شده باشد يكي از جنوب و به
اين دليل كلمه ((ريبك))15 در زبانهاي اروپائي
داخل شده و يكي هم از طريق مشرق اروپا و
روسيه16 .
غرض از بيان اين مطالب رفع اين شبه
است كه همانطور كه آلات موسيقي متعددي از
خاورميانه از طريق يونان و روم ، يا از
طريق تركيه و يا از طريق اسپانيا و شمال
آفريقا در دوره تسلط اعراب اموي بر آن
اراضي ، به كشورهاي اروپا راه يافته زياد
است بربط نيز يكي از آنهاست و از اين رو نام
اين ساز و توضيحي كه در مورد وجه تسمية آن
در كتابهاي قديم نقل شده نميتوان بي اساس
دانست .
[6]
اينك برگرديم به موضوع اصلي كه
تقسيم بندي سازها بود . در روزگاران قديم
ارغنون (ارگ ) را كه ساز بسيار مهم و مستقلي
بوده و انواع مختلفي داشته آلت الزمر
ميناميدند .
اما گروه ديگر به نام آلات ايقاع
خوانده ميشد امروزه ما آلات ضربي ميناميم
و بكليه آلاتي كه با وارد آوردن ضربه با
دست يا با قطعات چوب بآن بصدا در ميآيد ،
اطلاق ميشود وتعداد آن خيلي زياد است از
اينقرار ، كوس، نقاره، و دبداب يا طبل
المركب ، و نقيره (بر وزن زبيده يعني كوس
كوچك) و طبل طويل و كوبه (يا طبل المحنث كه
دنبكي است قيف مانند )، و دف، و تبيره ، و
غربال ، و قدوم، و فنجان ساز يا كاست ، و
مزهر (بفتح اول ) ، و شقف، و بالابان، و دهل
، و دايره، و قضيب، و چغانه ، و قاشقك، و
دمبك و غيره .
آلات ضربي نيز مثل آلات ديگر موسيقي
از لحاظ شكل و موارد استعمال به دو دسته
مهم تقسيم ميشد: 1 –
رزمي مثل كوس و طبل 2 – بزمي
مثل دف و قاشقك و دمبك .
در بين آلات بزمي دمبك مخصوصا در
اين اواخر بيش از سازهاي ديگر مورد توجه و
استعمال بوده و از اينرو بنظر بعضي لازم
آمد كه براي تعليم آن الفباي جديد وضع شود
كه با راه و رسم تعليم و تربيت و فن
نوازندگي امروز متناسب باشد والا براي
ايقاع در علم موسيقي از قديم قواعدي تنظيم
و تدوين شده كه در كتابهاي علماي قرون
گذشته ، مثل حكيم ابونصر فارابي ، و ابن
سينا در مقاله پنجم الشفاء و صفويالدين
ارموي در مبحث سيزدهم كتاب الادوار و فصل
پنجم رساله شرقيه ، و قطبالدين شيرازي در
مقاله پنجم از فن چهارم كتاب درة التاج ،
و عبدالقادر مراغي در باب نهم
مقاصدالالحان و ديگران به تفصيل بيان شده
و در بين متأخران نيز مهديقلي هدايت در
كتاب مجمعالادوار و روحالله خالقي در
كتاب نظري بموسيقي تتبعات و تحقيقات علماي
متقدم را با بياني ساده و امروزي توضيح
دادهاند .
اعراب نيز در سالهاي اخير الفباي
بخصوصي براي دمبك وضع كردهاند كه شرح
آنرا مرحوم شمسالعلما حاج محمد حسين
قريب در كتاب خود تحت عنوان ساز و آهنگ
باستاني بيان ميكند و ميگويد كه در كتابي
به نام ((نزهه العاشق الحيران)) كه در زمان
سلطان عبدالحميد چاپ شده علامات ايقاع و
حفظ مسافات را با علائمي از جمله (م) علامت تم –
(ت) علامت تك و (0) علامت سكوت بقدر يك تم يا
يك تك تعيين ميكند .
اما علماي قديم وزن را ايقاع
ميگفتند و كلمه وزن را بيشتر در مورد تعادل
اجزاء كلام منظموم بكار ميبردند ولي اين
كلمه عليالاصول به تعادل اصوات و تساوي و
تناسب مقادير آن از لحاظ كشش زمان نيز
اطلاق ميشده است .
وزن در وجود آدمي امري است طبيعي كه
بعضي اشخاص باقتضاي طبيعت بسهولت آنرا
احساس ميكنند و بعضي نميكنند . موسيقي سنتي
ما بجهاتي كه در اينجا مقام و موقع بحث آن
نيست به حفظ زماني كه از حيث مقدار محدود و
در ادواري كه از لحاظ كميت متساوي باشد
نيازي ندارد ولي در آهنگهاي ضربي ، وزن
وظيفه مشخصي دارد و رعايت آن حتمي است و
شايد بتوان گفت كه در اين موارد ركن اصلي
آهنگ را تشكيل ميدهد و بناي الحان بر آن
استوار است . در اين مورد وزن يعني رعايت
نظم و آن كيفيتي است در موسيقي كه شخص
بوسيله آن در اجزاءمتعدد آهنگ وحدت ايجاد
ميكند . قدما تناسب در محل را قرينه ، و
تناسب در زمان را وزن يا ايقاع ميناميدند .
رعايت وزن در تنظيم نغمهها اهميت
و تاثير زياد دارد و اگر موسيقي با كلام
توأم بود اهميت و توجه به آن بي اندازه
بيشتر خواهد شد و از اينجاست كه احساس وزن
نه تنها براي عامل يا مباشر ضرب بلكه براي
نوازنده ساز يا خواننده و حتي شاعر و تنظيم
كننده كلام نيز كمال ضرورت را دارد . در
قديم هم شناختن و رعايت وزن در موسيقي به
اندازه علم نظري و نواختن ساز اهميت داشته
است و هر وقت درباره اطلاعات علمي و عملي
دانشمندان اظهار نظر ميكردند نواختن عود و
خواندن آواز و نواختن ناي و گرفتن ضرب همه
را از لحاظ اهميت در يك رديف ميدانستند .
از اينجا به اهميت رعايت وزن بمعناي
اعم در موسيقي پي ميبريم .[7]
پاورقيها :
1
–
Barbiton رجوع شود به دايرهالمعارف
بريتانيكا ، به كلمه باربيتون و نيز
بمقاله هنري جرج فارمر
H.G.
Farmer مستشرق
و موسيقي شناس معروف انگليسي در مجلة
روزگار نو جلد دوم ، شماره دوم، صفحه 40 .
2
– Barbitus
3
– Theorbo
4
– Bass- lute
5
– Harp – lute
6
–
(به كتاب الموسيقي فارابي تحت عنوان
شاهرود مراجعه شود ) .
7
– Tambour
8
– Tabor – Tabour
9
–
براي اطلاع بيشتر رجوع شود به
فرهنگ لاروس فرانسه و فرهنگ وبستر انگليسي
تحت عنوان تابور
tabour
و كتاب هنري جرج فارمرH.G.Farmer
بنام ((حقايق تاريخي درباره
نفوذ موسيقي عرب))
(Historical
facts for the Arabian Musical influence )
10
– Naker – Nacaire
11
– Atabal
12
– Atambal
13
– Caisse
14
– Rebec
15
– Rebec
16
–
تلفظ كلمه غيژك در روسيه
Guiga
و در نروژ
Gigja
و در آلمان شرقي
gige
و
در فرانسه قديم
Ghige
است
|
)