مشكوتي، نصرت‌الله. “نگاهي به گنجينه‌هاي باستاني و هنري ايران“. دوره 6،‌ ش 71 (شهريور47): 21-26،‌ تصوير.

خلاصه:نقش فرهنگ و تمدن ايران از ماقبل تاريخ تا دوران صفويه، بررسي تاريخ صنايع درايران، شرحي درباره حفاري‌هاي باستان‌شناسي درنقاط مختلفه ايران مربوطه به دورانهاي قبل ازتاريخ و همچنين درتخت جمشيد،‌بيستون، شهر شاپور و فيروزآباد، كاوشهاي علمي دراراضي نزديك شهر نيشابور و ساوه و كاشان، ابنيه اوايل دوره اسلام تازمان صفويه.

نگاهي به گنجينه‌هاي باستاني و هنري ايران

نصرت‌الله مشكوتي  عضو شورايعالي باستانشناسي

شناختن تاريخ تمدن ايران در ادوار پيش از تاريخ و ترقيات صنعتي آن در قرون گذشته بر تمام علاقمندان به ميهن و هيأت اجتماع كنوني ايران لازم و واجب است .

آشنايي بر حدود وسيع ايران قديم و مرزهاي گذشته آن بهترين و قطعي ترين سند عظمت و وسعت ايران در اعصار گذشته است ، تا آنجا كه اطلاع داريم حدود ايران از زمان شاهنشاهي هخامنشي كه از 548 ق. از م . شروع ميشود روبه توسعه كامل رفته ، چنانكه وسعت ايران در زمان داريوش و خشايارشا از ماوراي تركستان تا بلاد يونان و از هند تا حبشه بوده است (بغير از شهادت تورات بني اسرائيل و مورخين يونان الواح طلاي دره عباس آباد همدان و الواح زرين و سيمين تاريخي كه در گوشه جنوب غربي ايوان تالار كاخ آپدانه تخت جمشيد كشف شده و در موزه ايران باستان است حدود قطعي ايران آن روز را به همين طريق تعيين ميكند ) پيوسته در طول اين مدت شاهنشاهي ايران براي حفظ مقام و اولويت سياسي و وسعت آب و خاك خود بركشورهاي مقتدر و همسايگان قوي دست و پنجه نرم نموده و با آنكه اغلب درمعرض هجوم و تاخت و تاز و جولانگاه ارتش اسكندر و اعراب و چنگيز و هلاكو و تيمور واقع گرديده ريشه مليت خود را حفظ نموده و عاقبت باتكا خصايل نژادي و نيروي روحي از اين ميدان خطرناك مظفر و منصور درآمده است . شاهنشاهان كشورگشا ، موقعيت جغرافيايي ايران ، خصوصيات تجاري آن ، ارتباط با ملل عالم آنروزي و استعداد و نبوغ ذاتي مردمان اين كشور موجب شده است كه ايران باستان به پايه تمدن بسيار درخشاني نائل گردد كه نمونه بعضي از آثار آن تمدن باستاني كه امروز در مراكز گذشته و پايتختهاي قديم باستاني ايران مانند تخت جمشيد ، شوش و همكتانه پابرچاست و قسمت اعظم آن در اعماق زمين و دل خاك نهفته و مخفي مانده است ، حاكي بر عظمت ايران قديم و علو مقام صنعتي و سپس ترقي مراحل مختلفه تمدن درخشنده ايران باستاني است .

در كتاب صنايع ايران مقاله‌اي به قلم دو نفر از دانشمندان ايران شناس كه تتبعات ذيقيمتي در تاريخ تمدن باستاني ايران نموده‌اند سرزمين ايران را مركز ما قبل تاريخ دانسته و فلات ايران را سرچشمه تمدن صنعتي عالم قديم ميدانند كه بتدريج در اثر ارتباط ايران با اقوام ديگر تمدن باستاني آن به كشورهاي ديگر راه يافته است .

بنابراين ايران از جنبه پيدايش صنايع خدمت بزرگي به دنيا نموده و نفوذ كاملي در عالم هنر و صنايع جهاني دارد .

(اين نكته در ضمن كاوشهاي علمي و تجاري در كشور ايران و كشورهاي مجاور ايران معلوم و صورت حقيقت يافته است . )

حفريات متمادي چندين ساله در خرابه‌هاي شوش و اراضي هفت تپه خدمات بزرگي به عالم تمدن و تاريخ نموده است ، پيدايش آثار مختلفه ساختمانها ، اشياء و آلات سفالي رنگين و منقش، مجسمه‌هاي استخواني و گلي ، ظروف گلي پخته . امهار گلي ، الواح نوشته شده و هزاران نوع اشياء ديگر با بزرگي در تاريخ صنايع قبل از ميلاد مفتوح و به طور كلي دامنه تاريخ صنعتي ايران را تا شش هزار سال قبل ثابت و محقق ساخته است .

حفريات تپه‌ها سيالك (سه كيلومتري جنوب غربي كاشان ) شامل كشف قديميترين آثار دوره حجر و ادوار بعد ميباشد .

قبور قديمي آن ( تا كنون متجاوز از سيصد قبر در پاي تپه بزرگ كشف شده ) حاوي گنجينه‌اي از آثار سفالي خام و پخته و منقش است و در بعضي طبقات اين اراضي قديمي ترين آثار دوره حجر مانند تبرهاي سنگي تراشيده و صيقلي بدست آمده ، بطوريكه در نتيجه اين حفريات معلوم شده است ناحيه سيالك جزء قديمي‌ترين اراضي فلات ايران محسوب ميشود و از نظر آثار ماقبل تاريخ خدمت بزرگي به شناسايي تمدن آن دوره مينمايد .

همچنين اراضي تپه حصار دامغان كه مورد كاوش علمي واقع شده كاشف تمدن ممتازي است كه متعلق به دو الي سه هزار سال قبل از ميلاد است .

حفريات علمي تپه گيان يا ژيان نهاوند خدمتي ديگر [21] به تاريخ تمدن عصر حجر صيقلي نموده كه تا حدي براي روشن نمودن مطالب صنعتي شوش مورد استفاده است .

ظروف گلي از تپه حصار دامغان 3000 تا 3500 سال قبل از ميلاد

از كاوشهاي ديگري كه در اراضي ماهيدشت كرمنشاهان شده است آثار زيادي به دست آمده كه قدمت آن اراضي را ثابت ميكند .

حفريات علمي كه در اراضي لرستان و دلفان به عمل آمده شامل كشف بهترين آثار برنز و مفرغ ميباشد كه اغلب داراي خطوط ميخي بوده شامل راهنماي بسيار دقيقي براي كشف تاريخ آن اراضي و تمدن كهنسال آن ناحيه (متعلق به قرن پنجم يا ششم قبل از ميلاد ) نيز هست .

اشياء تصادفي كه از حدود مال امير (ايذه كنوني) به دست آمده دال بر عظمت و تمدن بزرگ اين ناحيه است ، در اينجا علاوه بر آثار زير خاكي مجسمه‌هاي بزرگ برنزي كه نمونه منحصر بفرد آن در زمان ايران باستان است ، آثار فراوان ديگري نيز بدست آمده .

حفريات علمي در تورنگ تپه گرگان و تپه مرتضي گرد نزديك تهران و خرابه‌هاي شهر ري ، و كاوشهاي علمي در چراغعلي تپه رودبار گيلان و تخت سليمان آذربايجان غربي خدمات شاياني بروشن ساختن تاريخ باستاني ايران قبل از اسلام نموده‌اند .

از دوره امپراطوري مادي در ايران اطلاعات كافي بدست نيامده جز آثار زير خاكي و چند بنا و كتيبه در اطراف  اكناف كشور ايران . مانند دخمه دكان داود در نزديكي سر پل ذهاب كرمان كه در آنجا صورت برجسته مردي در سنگ كنده شده در حال عبادت با لباس مادي كه برسومي در دست دارد ( به رسم يا به رسوم دسته‌اي از تركه‌هاي درختي بوده كه با برگ درخت خرما به هم بسته و موقع عبادت به دست ميگرفتند ). و همچنين دخمه نزديك سر پل (بنام اطاق فرهاد) كه ناتمام مانده است ، دخمه نزديك صحنه كرمانشاه و آثار ده نواسحق وند نزديك كرمانشاه و بعضي آثار ديگر . ليكن دانشمندان باستانشناسي در نسبت اين آثار به دوره ماد موافقت كامل با يكديگر ندارند .

از روي اشياء ديگري كه در حدود موصل و غيره بدست آمده نميتوان قضاوت صحيح درباره تمدن دوره مادي نمود ولي از همينقدر آثار كشف شده اين نكته معلوم ميشود كه ماديها داراي تمدني عالي بوده‌اند كه در دوره‌هاي بعد مورد تقليد واقع شده است .

حفريات علمي و خاك برداري در تخت جمشيد (پايتخت شاهان هخامنشي كه در مشرق جلگه زيباي مرودشت كنوني واقع شده ) موجب پيدايش آثار ذيقيمتي گرديده كه در نتيجه انقلاب بزرگي در عالم صنايع ايجاد نموده است .

اسناد تاريخي و اثار باقيمانده اشكانيان معرف تمدن و صنايع اين سلسله ميباشد ، از نمونه آثار و نقوشي كه در آشور و بيستون و كنار رودخانه فرات و معبد كنگاور (سر راه كرمانشاه بهمدان) و قصر كوه خواجه سيستان و اطلال ري بدست [22] آمده ، درك پايه معماري و نقاشي و زينت كاري اين دوره معلوم و ثابت ميگردد . به اضافه آثار زيادي از همين دوره در اراضي ايذه كشف شده است كه دال بر پايه صنعتي دوره اشكاني نيز ميباشد (مجسمه برنزي بزرگ كه در موزه ايران باستان است از همين دوره است ).  

شوش 3000 پيش از ميلاد

از حفريات تل ياكون 3500 قبل از ميلاد

حفريات خرابه‌هاي شهر شاپور ساساني مايه اميدواري زيادي درباره شناسايي تمدن و معماري اوايل عهد ساساني نيز ميباشد و بعلاوه اين نقطه از لحاظ طبيعي و نظامي اهميت زيادي را دارا است . تا كنون آثار زيبايي مانند قصر شاپور آتشكده و دو ستون سنگي با كتيبه از زير خاك بيرون آورده شده كه از نظر معماري دوره ساساني بسيار مهم و مورد توجه علاقمندان به صنعت معماري اين عهد است .

عمارت سلطنتي اردشير در فيروزآباد ، بناي طاق بستان در كرمانشاهان ، طاق كسري در تيسفون و آتشكده‌هاي زيبا و متعدد و حجاري نقش رستم كه مظفريت شاپور اول را بر امپراطور رم نشان ميدهد ، بهترين معرف مكتب صنعتي و معماري [23] و روح جوانمردي و سلحشوري اين سلسله كه از بزرگترين سلسله‌هاي تاريخي ايران است ، ميباشد .  

همچنين كاوشهاي علمي و تجارتي ديگري كه در اراضي نزديك شهر نيشابور خراسان و داخل شهر ساوه و كاشان شده است پرده‌هاي زيادي از تاريخ صنعتي ايران (مخصوصا كاشيسازي) در دوره‌هاي اسلامي برداشته است .

ظرف طلائي از شمال شرق ايران 12 يا 11 قرن پيش از ميلاد

ظرف طلائي از مارليك قرن 12 يا 11 قبل از ميلاد

گذشته از اين اطلال و مواقع قديمي كه بنام اماكن تاريخي ناميده ميشوند و هر كدام سهم بزرگي را در مقام صنعتي و تاريخي ايران دارا هستند و مختصري از اهميت آنها گفتگو شد ، آثار ديگري بنام ابنيه تاريخي و قديمي در تمام اطراف و اكناف كشور در قراء و قصبات ، مرزها ، كوهها ، كنار رودخانه‌ها و در دل سنگها نقش بسته و به يادگار از قديميترين ادوار تاريخي باقيمانده‌اند كه هر كدام به زبان حال بر عظمت ايران و تاريخ پر افتخار صنعت آن گفتگو و شهادت ميدهند .

آثار تاريخي در حكم درر شاهوار گرانبهايي است كه از مفاخر ملي و سرمايه‌هاي جاوداني ايران بشمار رفته ، بايد در حفظ اين مآثر كه اسناد موثق تاريخ تمدن و صنعت و نماينده ترقي و افكار مردمان گذشته اين اب و خاك است از صميم قلب كوشيد ، ميراثي است كه از نياكان و اجدادمان به ما رسيده و لازم است آنطور كه بايد و شايد در حفاظت و صيانت [24]اين مواريث گرانبها همت گمارده شود .

قسمتي از جام طلاي حسنلو قرن 12يا 11 پيش از ميلاد

آثار با عظمت تخت جمشيد – ستونهاي سنگي زيبا – كتيبه‌هاي ميخي ، مجسمه‌هاي سنگي و نقوش برجسته ديگر آن مفاخر گويا و مشهوري هستند كه سزاوار است مورد پرستش نسل كنوني واقع شود و بدارا بودن آنها مباهات و افتخار نمايد .

تخته سنگ تاريخي تخت جمشيد كه مزين به نقوش برجسته داريوش و خشايارشا و وزير و خدمتگذار و پاسداران سلطنتي است از افتخارات جاوداني عالم صنعتي و فضيلت ذاتي ايرانيان است ، اين تخته سنگ بزرگترين درس شاه پرستي و تجليل مقام پادشاهي را به ما ميدهد .

در تمام نقوش برجسته تخت جمشيد و ساير آثار اين دوره عظمت ايران دوره هخامنشي (خداپرستي – شاه دوستي – عشق و علاقه به مفاخر ملي ) ديده ميشود كه از راه تراش سنگ خاراي كوه رحمت ، گوشه‌اي از مناظر ايران قديم و ملل تابعه و مراتب اطاعت و عبوديت و شاه پرستي خود را براي هميشه نقش في الحجر ساخته‌اند از اين رو است كه افراد ايراني خدا، شاه ، و ميهن را شعار و مورد پرستش خود قرار داده‌اند و اين خصلت روحي نسلا بعد نسل به فرزندان كنوني رسيده است .

هنوز پس از گذشتن هزاران سال آرامگاه كوروش در پازارگاد مورد ستايش ايرانيان و بالاخص ساكنين مجاور آن آبادي است همانطور كه شاهنامه فردوسي – ديوان غزليات حافظ – بوستان و گلستان سعدي و غيره مجموعه گرانبهايي از مفاخر ملي و ادبي ما را تشكيل ميدهند و در متون آنها نغمه و ترانه‌هاي ملي و رزمي و درر اخلاقي ثبت است ، همين طور ابنيه تاريخي و آثار قديمي ايران هم مفاخر بس ذيقيمت و مشهوري هستند كه در راه تكميل خدمات صنعتي قوم ايراني [25] و نفوذ تمدن ايران در خارج شاهد و دليل كافي نيز ميباشد .

ابنيه اويل دوره اسلام و زمان ساسانيان و غزنويان و سلجوقيان كه قسمت مهمي از ابنيه تاريخي ايران را تشكيل ميدهند حاوي نكات معماري و شاهكارهاي فني و تزئينات و گچبري و نقوش و كاشيكاريهاي ذيقيمتي ميباشند كه از نظر صنايع قديمي منزلت بزرگي را دارند و در خلال اين ابنيه شيوه و سبك خالص معماري ايراني و روش پسنديده صنعتي آن نمايان و آشكار است .

آثار دوره مغول و تيموريان و صفويه كه در سرتاسر اين كشور پهناور بيادگار مانده بهترين شاهد پيشرفت و عظمت فكري و نيروي صنعتي ايرانيان در دوران اسلامي است كه دنياي صنعت و هنر بوجود همين آثار ايراني و هنرهاي زيبا و صنايع ظريفه آن افتخار و مباهات مينمايد .

بدين جهات كشور عزيز و ميهن ما ايران سرزميني است كه بسي از رشته‌هاي فروزنده هنرهاي زيبا و فنون مختلفه از خاطر مردمان دانشمند و عارف اين آب و خاك سرچشمه گرفته و به كشورهاي ديگر جاري و ساري شده است .

نقش نيم برجسته نقش رستم

از اين رو است كه عشاق صنعت و ايرانشناسان بيگانه عاشق اين آب و خاك و صنايع آن بوده و هستند ، و پيوسته در ابراز حس ايران پرستي بر يكديگر غلبه جسته و با ديده احترام به اين كشور جاويدان نگريسته و چراغي كه هرگز نمي‌ميرد در دل آنها روشن شده و در تكريم ميهن و اهل آن فروگذار نمي‌نمايند .

سرزمين ايران از قديم الايام به دارا بودن آثار زيبا شهرت داشته بطوري كه ايران و آثار ايران با معني زيبايي مطلق مرادف شده است از اين رو است كه بايد به هر وسيله و زبان و بيان شده منزلت و مقام آثار تاريخي و عظمت ايران باستاني و مجد و جلال ديرين آن را گوشزد نمايند تا از اين راه حس احترام به آثار گذشته در نهادها جاي گرفته و در حفاظت آنان قدم موثري برداشته شود . با توجهات و اوامري كه شاهنشاه محبوب و معظم درباب صيانت و حراصت و تعمير ابنيه تاريخي صادر و مبذول ميفرمايند اميد است كه بزودي تعمير ابنيه تاريخي كشور كه يادگار نياكان و سرمايه فخر و مباهات و غرور ملي است به بهترين صورتي انجام پذيرد – تا در پرتو هزاران هزار اصلاحات اساسي ديگر افتخار اين خدمت بزرگ نصيب دوره درخشنده كنوني گردد . [26]