سمسار، محمدحسن. "جمال، نقاش اصفهاني". دوره6، ش71 (شهريور47): 7-13.

خلاصه:معرفي شاعر و زرگر اصفهاني قرن ششم هجري، نمونه‌هايي از اشعار و قصايدي كه وي سروده.

جمال نقاش اصفهاني

محمد حسن سمسار   موزه دار موزه هنرهاي تزئيني

تا  زنده‌ايم  بر  من  و   تو   گفتگو   كنند         از بعد ما  حديث  من  و تو نكو كنند

چون روزگار، كش همه كس ذم همي كنم         وانگه چو در گذشت همه ياد او كنند

در تاريخ هنر ايران ، بنام هنرمنداني كه بگفته حافظ آسماني ((به چندين هنر آراسته‌اند )) بسيار بر ميخوريم يكي از پر ارجترين آنها ، جمال الدين محمد عبدالرزاق اصفهاني مشهور ((بجمال نقاش)) است . جمال الدين محمد شاعري توانا ، نقاشي بسزا، و زرگري چيره‌دست بود .

زندگي سراپا اندوه و رنج جمال‌الدين محمد را ، حاله‌اي از ابهام در بر گرفته است . از آغاز و وانجام زندگي او ، جز آنچه از اشعارش ميتوان درك كرد اطلاعي نداريم . جاي شگفتي هم نيست . چه ارج و ارزش او را نيز چون ديگر هنرمندان بزرگ جهان ، تا زنده بود كسي نشناخت . اين اندوه گراني بود و شيوه ناپسنديده مردمان را ، جمال الدين در اين دو بيت به خوبي بيان كرده است .

تا زنده‌ايم بر من و تو گفتگو كنند

                                                 از بعد ما حديث من و تو نكو كنند

چون روزگار، كش همه كس ذم همي كند

                                                 وانكه چو درگذشت همه ياد او كنند

محل تولدش اصفهان است . در گمنامي ديده به جهان گشود ، با رنج و اندوه از نامردمي‌هاي مردم روزگار خويش به سختي زندگي كرد ، و سرانجام نيز با بار گران اندوه و درد خويش در اصفهان درگذشت . شگفتا كه از اين هنرمند گرانقدر ، سنگ گوري نيز به جاي نمانده است ، تا بدانيم كه دستها و دهان گوهر بار او را ، خاك كدام گوشه اصفهان در كام خود اسير كرده است .

اما چنانكه شيوه روزگار است ، مرگ هنرمند هميشه آغاز شهرت اوست . چه بسا ، قرنها از مرگ هنرمندي سپري شده تا هنر او شكوفا گشته و ارزش واقعي او ظاهر گرديده است .

جمال الدين نيز از اين دسته هنرمندان بود . اگرچه در زمان حيات ، در سراسر ايران شهرت داشت ، ولي چنانكه بايد و شايد قدر وي شناخته نبود .

چنانكه گفتيم جمال الدين محمد شاعري بزرگ ، نقاشي چيره دست ، و زرگري به سزا بود . اما شهرت شاعري او هنرهاي ديگر وي را تحت‌الشعاع قرار داده است . تا جايي كه كمتر كسي است كه جمال الدين محمد را به عنوان يك نقاش ، يا يك زرگر توانا و مشهور دوره سلجوقي بشناسد .

اهميت وي از نظر تاريخ هنر نقاشي اين است كه ، وي نخستين نقاش بنام ايران پس از اسلام است كه ، از زندگي او دانستنيهاي كوتاه و مختصري در دست داريم .

در متون تاريخي ايران پس از اسلام ، تنها به نام يك نقاش بر ميخوريم كه از نظر زمان مقدم بر جمال نقاش اصفهاني است . وي حكيم ابونصر عراق است . ابونصر معاصر سلطان محمود غزنوي بوده است .

نوشته‌اند كه سلطان محمود ابن سينا و ابوسهل مسيحي و ابوريحان و ابوالخير را از خوارزمشاه خواست . دو نفر اول از رفتن به نزد سلطان اجتناب كرده و گريخته‌اند .

چون هدف سلطان محمود از اين دعوت بيشتر آوردن ابوعلي سينا نزد خود بود ، به ابونصر عراق نقاش دستور داد ، تا صورت ابوعلي را بر كاغذ كشيده و نقاشان ديگر را بفرمود تا چهل صورت از روي آن ساختند ، و با منشور و فرمان به اطراف فرستاد ، و به عاملين خود دستور داد تا هر جا صاحب تصوير را كه ابوعلي سينا نامدارد يافتند او را نزد وي فرستند1 .

ابونصر عراق بنا بنوشته چهار مقاله ((در علم رياضي و انواع آن بطلميوس بود2 )).

جمال الدين محمد از راه شعرهاي پر مغز خود در زمان حيات به اوج شهرت رسيد . شعراي بنامي چون خاقاني شيرواني ، ظهيرالدين فاريابي، مجيرالدين بيلقاني ، رشيدو طواط و ديگر شعراي معاصر او در وصفش قصايد شيوا سروده‌‌اند . [7]

تذكره نويسان پس از او نيز، همگي در بلندي مقام وي داد سخن داده‌اند . عوفي مينويسد : ((در لطف طبع يگانه و در فضل و هنر نشانه ، زرگري كه آفتاب در صنعت صياغت شاگرد خردكاري او بودي و ماه فلك نور از پرتو ضمير او ربودي ، چمن فضايل بزهرات مكارم اخلاق آراسته و از خاشاك رذايل پيراسته3 .

آذر در آتشكده جمال الدين محمد را (( از افاضل مشهور اصفهان ، بلكه افضل فصحاي جهان ميداند ))4 .

هدايت در رياض العارفين مينويسد :

((در فضايل و كمالات يگانه آفاق ، جام علوم معقول و منقول . والد كمال الدين اسماعيل اصفهاني است . از تصوف و حكمت بهره‌اي وافي و حاصل وافر دريافته ، و ايام آن را بعزلت و مجاهدت ميگذرانيده . فاضلي است نحرير و اديبي است بي نظير ، فرزانه‌ايست هوشيار و سخنوري است بزرگوار . در اغلب فنون اهل حرفت نهايت قدرت داشته ، و ديوانش غريب به بيست هزار بيت )) 5

در اينجا گفتگوي ما پيرامون زندگي ادبي جمال الدين محمد نيست . بلكه كوشاييم تا وي را در چهره يك نقاش و يك زرگر بشناسيم .

اما مقام ادبي وي آنچنان است كه بدين سادگي نيز نميتوان از آن گذشت . زيرا جمال الدين محمد از نام‌آورترين شعراي تاريخ ادب ايران است .

مقام وي بسبب سادگي اشعار ، تنوع كلام ، و مهارت در ايجاد مضامين تازه بسيار بالاست . ((خاصه در غزل كه در اين نوع به مرحله بلندي از كمال نزديك شده ، و مقدمه ظهور غزلسرايان بزرگ قرن هفتم ، خاصه سعدي قرار گرفته است .)) 6

قطعه زير شاهدي است گويا بررواني كمال جمال الدين محمد .

يا زچشمت وفا بياموزم

                                                 يا دلت را وفا بياموزم

پرده بردار تا خلايق را

                                                 معني والضحي بياموزم

تو زمن شرم و من ز تو شوخي

                                                 يا بياموز يا بياموزم

نشوي هيچگونه دست آموز

                                                 چه كنم تا تو را بياموزم ؟

به كدامين دعات خواهم يافت؟

                                                 تا روم آن دعا بياموزم .

شايد براي نشان دادن مقام ادبي جمال‌الدين محمد همين مختصر كافي باشد .

اما شهرت جمال الدين محمد به عنوان يك نقاش كمتر از شهرت وي در شاعري نبود . معاصرينش وي را به نام ((جمال نقاش اصفهاني)) ميشناختند .

در كار زرگري نيز چنين بود تا جايي كه جمال الدين محمد خود را (( شاعر زرگر )) مي‌ناميده است .

چنانكه گفتيم در اصفهان ديده به دنيا گشود . از تاريخ تولد وي اطلاعي در دست نيست ، و آنچه درباره كودكي و جواني او ميدانيم نيز بسيار ناچيز است .

آنچه مسلم است در آغاز جواني و قبل از آنكه به كسب علم متداول زمان خود چون ادبيات ، عربي ، حكمت و فقه بپردازد ، فنون نقاشي و زرگري آموخته و به اين دو هنر اشتغال داشته است .

پسرش كمال الدين در قصيده زير كه در مدح يكي از صدور زمان خود سروده است ميگويد :

اي بزرگي كه چو من را مديحت سپرم

                                                 همه بر شارع اقبال بود رهگذرم

نيست پوشيده كه در عهد صدور ماضي

                                                 رخت زي مدرسه آورد ز دكان پدرم

از كرم عذر چه گويي كه در ايام تو من

                                                 از ميان علما رخت ببازار برم

چه عاملي جمال الدين محمد را از دكان به مدرسه كشاند ، روشن نيست . اما زمان آن را بايد در آغاز جواني وي دانست .

جمال الدين محمد بزودي در كار و كسب علوم بكمال رسيد ، و از آن پس بكار شاعري پرداخت خود وي در اين باره گويد :

حرص ثناي تو كرد شاعرم ار ني

                                                 شرع بدي پيشتر ز شعر شعارم 7

در كار شعر و شاعري نيز ، به سرعت بمرحله عالي رسيد . بدينسان هنوز بسيار جوان بود كه توشه‌اي گران از علوم و هنرهاي گوناگون چون ، شاعري و نقاشي و زرگري اندوخته داشت .

خود وي گويد :

نارسيده ز هنر گشته تمام

                                                 راست همچون مه در منتصفم 8

با اين همه هنر وي بسيار فروتن بود .

علوم شرعي معلوم هر كس است كه من

                                                 ز هيچ چيز در اين شيوه كم قدم نزنم

حديث فضل رها كن كه من نميگويم

                                                 وگر چه ميرسدم لاف فخر هم نزنم [8]

شايد نتوان با واژه‌ها و جمله‌ها ، فروتني و بزرگي روح هنرمندي ، چون جمال الدين محمد را توصيف كرد . اما عزت نفس ، و بلند طبعي وي را از اشعارش به خوبي ميتوان دريافت .

در ميان آثار او قصايدي چند در مدح معاصرينش وجود دارد . اما اين مدايح ، هرگز صورت تملق و چاپلوسي به خود نگرفته است .

وي از درخواست جاه و مال ، و خم كردن گردن در برابر صاحبان زور و زر گريزان بود .

بآفتاب سر من اگر فرود آيد

                                                 بر آن سرم كه ز گردنش در ربايم زود

جمال الدين محمد ، بنا بنوشته صاحب رياض‌العارفين بيشتر عمر را در عزلت و گوشه ‌نشيني گذراند . عوامل گوناگوني را ميتوان در گوشه‌گيري وي مؤثر دانست .

از همه مهمتر بلند نظري او بود ، كه به خلاف ديگر معاصرينش تن به مدح و ثناي بيجان صاحبان زر و زور نميداد . سبب ديگر بي نيازي جمال الدين محمد از اين گروه بود . زيرا وي از هنر نقاشي و زرگري خود امرار معاش ميكرد نه از راه مديحه سرايي . وضع نابسامان اجتماعي روزگار وي نيز ، در گوشه نشيني و انزواي وي بسيار موثر بود . اگر چه در اشعار وي اين نابساماني ، و آشوب به خوبي هويداست ، اما بد نيست جمله‌اي چند در اين باب از كتاب راحه الصدور ، نوشته محمد بن علي بن سليمان راوندي ، كه معاصر جمال الدين محمد است نقل كنيم .

وي مينويسد :

((علما را چندان افتاد از اين بنياد ، كه هيچ را زبان گفتار نماند ، و چون علما را حرمت نماند ، كس به علم خواندن رغبت نمينمايد . و در شهور سنه ثمان و تسعين خمسمائه ، در جمله عراق كتب علمي و اخبار و قرآن بتراز وي ميكشيدند و يك من و نيم دانگ ميفروختند ، و قلم ظلم و مصادرات بر علما و مساجد و مدارس نهادند ، و همچون از جهودان سرگزيت ستانند ، در مدارس از علما زر ميخواستند .9))

وضع اجتماعي اصفهان در زمان جمال الدين به شدت نابسامان بود .

تزوير و دروغ ، جور و فساد رواج داشت ، و از همه دردناكتر آنكه اختلاف بين حنفيان و شافعيان ، اصفهان را بصورت صحنه جدالي دائمي درآورده بود . و هر روز كار به قتل و غارت ميكشيد .

روح حساس هنرمندي چون جمال الدين به شدت از اين نابساماني آزرده بود ، و قصيده مشهور زير نماينده اين آزردگي است .

الحذر اي عاقلان ، زين وحشت آباد الحذر

                                                 الفرار اي غافلان زين ديو مردم الفرار

اي عجب دلتان بنگرفت و ، نشد جانتان ملول

                                                 زين هواهاي عفن، زين آبهاي ناگوار

عرصه‌اي نادلگشا و ، بقعه‌اي نادلپسند

                                                 قرضه‌يي ناسودمند و ، شربتي ناسازگار

مرگ در وي حاكم و ، آفات در وي پادشا

                                                 ظلم در وي قهرمان و ، فتنه در وي پيشكار

امن در وي مستحيل و ، عدل در وي ناپديد

                                                 كام در وي نادر و ، صحت در او ناپايدار

روز را خفاش دشمن ، شمع را پروانه خصم

                                                 جعر را در دست تيغ و ، عقل را در پاي خار

شير را از مور، صد زخم ، اينت انصاف اي جهان

                                                 پيل را از پيشه صد رنج ، اينت عدل اي روزگار

آخر اندر عهد تو اين قاعدت شد مستمر

                                                 در مساجد زخم چوب و ، در مدارس گير ودار

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

                                                 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

اگر لكنت زبان جمال الدين محمد را بر عوامل گفته شده بيافزاييم ، و توجه داشته باشيم كه اين نقص عضو وسيله ناجوانمردانه‌اي در دست حسودان ، و كوتاه نظران روزگار وي بوده است . علل گوشه نشيني و آزرده خاطري او روشن تر ميشود .

                    جمال الدين محمد درباره لكنت زبان خود گويد :

كناره گيرم زين رهزنان معني دزد

                                                 كه تعبيه ‌ايست مرا عقد در زبان سخن

گويند كج زبانم، كج باش گو زبان

                                                 چون هست در معاني و در لفظ استوار

طرف كلاه خوبان خود كج نكوتر است

                                                 ابروي و زلف دلبر كج بهتر و دو تا

نه ماه ز قوت شمس است اعوجاج ؟

                                                 نه شاخ را ز امر ثما راست انحنا

درباره مذهب جمال الدين قضاوت قاطع نميتوان كرد .

وي بسبب ضرورت زمان، گاهي به مدح حكام حنفي مذهب اصفهان بر حاشيه ، (خاندان صاعديان) و گاهي در وصف حكام شافعي مذهب ،(خاندان خجند ) داد سخن داده است .

اما در همان حال به مدح خاندان رسول نيز پرداخته است .

اگر توجه داشته باشيم كه مدايح اول بيشتر به سبب ضرورت ، و مدح خاندان پيغمبر ، به ميل و خواسته خود شاعر بوده ، و در برابر آن چشم اجر معنوي داشته ، شايد بتوان گفت كه وي شيعي مذهب بوده است . [9]

در قصيده‌اي بمطلع زير :

رسول مرگ پياپي همي رساند بمن

                                                 كه ميخ خيمه دل زين سراي گل بركن

در مدح خاندان رسول چنين گويد:

ببين چه كرد او ، با اهل بيت مصطفوي

                                                 حديث رستم بگذار و قصه بهمن

چه تيره عذر كه رخنه نكردشان سينه

                                                 چه تيغ ظلم كه خونين نكردشان گردن

نه بهر ايشان بود آفرينش عالم

                                                 نه بهر ايشان بود ازدواج روح و بدن

خداي عز و جل بر زمين دو شاخ نشاند

                                                 ز يك نهال برون آخته حسين و حسن

يكي ز بيخ بكندد آب ناداده

                                                 يكي به تيغ بزهر آبداده اينت عضو

اگر زمانه كسي را به طبل كشتي راند

                                                 اگر نبودي مر اهل بيت را توسن

چو با صلاله پيغمبر اين رود تو كه ؟

                                                 كه از سلامت خواهي كه با شدت روشن

جمال الدين محمد به شهر خود اصفهان سخت عشق ميورزيد ، و به جز دو سفري كه به آذربايجان و مازندران كرد هرگز از اصفهان دور نشد .

داستان مناظرات او با مجيرالدين بيلقاني و خاقاني شيرواني ، كه سبب سرودن قصايد بسيار بديع وسيله آنها شد ، بسبب همين علاقه شديد به اصفهان بوده . چون مجيرالدين بهجو مردم اصفهان پرداخت وي نيز به جواب گوئي برخاست ، كه داستان آن بسيار شيوا و دلچسب است .

خود وي درباره اين علاقه ميگويد :

هست بر پاي من دو بند گران

                                                 علقت چار طفل و حب وطن

جمال الدين محمد هنرمندي بكمال بود، و چنانكه شيوه هنرمندان است زندگي او از رنج و ملال تهي نبود .

قطعه زير گوياي رنج و اندوه شديد جمال الدين است .

درين مقرنس زرنگار خورد دوداندود

                                                 مرا به كام بد انديش چند بايد بود

به آه از اين قفس آبگون برآرم گرد

                                                 باشك ازين كره آتشين برآرم دود

بمنجنيق بلا پشت عيش من بشكست

                                                 بدا سغاله غم گشت عمر من بدرود

نماند تيري در تركش قضا كه فلك

                                                 سوي دلم به سر انگشت امتحان نگشود

رسيد عمر به پايان طرفه‌العيني

                                                 نه بخت شد بيدار و نه چشم فتنه غنود

بر غم حاسد و بدخواه پيش دشمن و دوست

                                                 چو صبح چند زنم خنده‌هاي خون آلود

چو نام وننگ فزايد عنا ، نه نام و نه ننگ

                                                 چو زاد و بود نمايد جفا ، نه زاد و نه بود

بآفتاب سر من اگر فرود آيد

                                                 بدين سرم كه زگردنش در ربايند زود

همي گريزم از اين قوم چون پري ز آهن

                                                 كه ميگريزند از من چو ديو از قل اعوذ

محمد اي سر مرد آبها و دست بشوي

                                                 كه روي فضل سيه گشت و كار جود ببود

در اواخر عمر ، روح جمال الدين از نامردميها چنان آزرده شده بود كه ، با همه عشق و علاقه شديدي كه به شهر و ديار خود داشت ، زبان به بدگويي از مردم آن گشود .

نفاق و بخل در شهر سپاهان

                                                 چنان چون تشنگي در ريگ ديدم

بزرگ و خردشان ديدم وز ايشان

                                                 وفا در سگ كرم در ديگ ديدم 10

بس دريغ آيدم چنين شهري

                                                 بگروهي همه چو دردي خم

مردمي اندر آن مجوي از آنك

                                                 همه چيزي در اوست جز مردم

اندوه و غم جمال الدين ، از اينكه در ميان مردمي بسر ميبرد كه ارج هنر و فضيلت را نميشناسند ، بقدري است كه مرگ را آرزو ميكند ، و بر رنجي كه در پي كسب علم و هنر برده افسوس ميخورد .

مكن اي چرخ بر ما هم نظر كن

                                                 كه هركس از تو در كاريست الا

اگر بر جاهلان وقف است خيرت

                                                 نيم من هم بدين حد نيز دانا

مرادي برگذشت از عمر و امروز

                                                 زدي بدتر گذشت اي واي فردا

نه اندر رسم اين ايام انصاف

                                                 نه اندر طبع اين مردم مواسا

چنان سيرم ز جان گز قصه هر روز

                                                 كنم صد ره گذر بر مرگ عمدا

چرا از بهر دانش رنج بردم

                                                 چرا بيهوده ميپختيم سودا

قلم را با قلمزن خاك بر سر

                                                 چرا نه چنگ زن بودم دريغا

چنانكه گذشت جمال الدين محمد را در زمان حيات [10] ((جمال نقاش )) نيز ميخواندند شهرت او در هنر نقاشي كمتر از شهرتش در شعر نبود . عنوان جمال نقاش براي جمال الدين محمد در دو جا ذكر شده است . اول در كتاب ((راحه الصدور و آيه السرور )) ابن راوندي است .

ابن راوندي در سبب تاليف كتاب خود مينوسد :

((و سبب تأليف اين كتاب آن بود كه در شهور سنه ثماني و خمسمائه خداوند عالم ، ركن الدنيا والدين طغرل بن ارسلان را هواي مجموعه بود از اشعار ، خالد دعا گوي زين الدين مينوشت و جمال نقاش اصفهاني آنرا صورت ميكرد . صورت هر شاعري ميكردند و در عقبش شعر ميآوردند و مضاحكي چند ، و آن حكايت را صورت رقم ميزدند و خداوند عالم مجلس بدان ميآراست 11))

از نوشته ابن راوندي پيداست ، كه جمال الدين محمد در دربار طغرل بن ارسلان طغرل سوم رفت و آمدي داشته است . طغرل سوم (571 - 590 ) پادشاهي جنگ آور ، دلير، هنردوست و شاعر بود . جمال الدين محمد در دربار طغرل سوم تنها از هنر نقاشي خود استفاده ميكرد .

به چه سبب وي از هنر شاعري خود در دربار طغرل سوم سود نميبرد ، امري روشن است . جمال الدين به سبب بلند منشي كمتر به مديحه‌سرايي تن ميداد . از آن گذشته در صورتي كه قصيده‌اي در مدح سلطان سلجوقي ميگفت ، لازم بود بشيوه شعراي زمان ، با بياني رسا در مجلس سلطان بخواند ، و جمال الدين چنان كه گذشت متأسفانه از اين نعمت محروم بود .

مرحوم محمد اقبال در حاشيه كتاب ((راحه الصدور)) درباره ((جمال نقاش)) مينويسد وي از دوستان جمال الدين محمد عبدالرزاق اصفهاني بوده است اين نظر متأسفانه اشتباه است ، و دليل آنرا ذكر خواهيم كرد .

مورد دومي كه عنوان ((جمال نقاش )) براي جمال الدين بكار رفته است قطعه زير است .

اي نقشبند عالم جان اندر اين جهان

                                                 ني‌ني كه نيست هيچ پذيراي نقش جهان

تو صورت جمالي لابل كه گشته

                                                 معني آن كه خود نبود صورتي روان

نقش لقاي خوب تو ببينم منم جمال

                                                 نامت ((جمال نقاش)) آمد ز بهر آن

با تن بساخت جان چو شود گر لطافتت

                                                 با طبع با كثافت من ساخت همچنان

خاك ارچه هست سست و كثيف و گران و زشت

                                                 آب لطيف خوب سبك شد روان در آن

ورطبع تو نباشد با هم به طبع من

                                                 بس سازگار هست طبيبي در اين ميان

ناهيد چرخ خورد طرف مه و آسمان لطيف

                                                 يادآور اي عزيز كه گفتي نميتوان

از بهر اتفاق تبايع بماند ياد 

                                                 ترياق اربعه ز حكيمان باستان

اي يار غار حب كن از اين حب يار غار

                                                 با جنتيان12 احمر و با مر13 و زعفران

باشد كه طبع تر تو با طبع خشك من

                                                 زين نوشد اروئي كه بسازم كند قرآن

قطعه ياد شده ، چون در وصف جمال الدين محمد سروده شده ، در ديوان وي ضبط گرديده است . و در نتيجه اين شبهه پيش آمده ، كه اين قطعه نيز از جمال الدين محمد است ، و در وصف شخصي بنام ((جمال نقاش )) سروده شده است .

در حالي كه قطعه مورد نظر شعري است سست و ناپخته و نميتواند از جمال الدين محمد عبدالرزاق شاعر توانا باشد 14.

چنانكه وحيد دستگردي ، در مقدمه ديوان جمال الدين محمد عبدالرزاق اصفهاني نوشته است ، اين قطعه به احتمال زياد از جمال الدين خجندي است ، كه صاحب تذكره هفت اقليم او را از شعراي معاصر جمال الدين محمد بشمار آورده است . جمال الدين خجندي از روساي مذهب شافعي ، و ممدوح جمال الدين محمد بود 15 ، و بين آنها شعر مبادله ميشده است . جمال الدين محمد در اشعار خود ، از خط خوش و اشعار جمال الدين بسيار ياد ميكند ، و از آن جمله است اشعار زير :

شعر مخدوم من جمال الدين

                                                 كه چو گل بر دم سحرگه بود

لفظ و معنيش چون گل و در وي

                                                 عقل و ادراك و وهم گمره بود

معني روشنش ز خط سياه

                                                 صورت يوسف و دل چه بود

ابيات زير نيز بخشي است از قصيده حزن انگيز جمال الدين محمد در سوگ او .

دريغ عالم معني خراب ميبينم

                                                 دريغ ماه كرم در سحاب ميبينم

دريغ بحر هنرها جمال دين محمود

                                                 كش از سموم عجل چون سراب ميبينم [11]

نه خانداني از مرگ تو خراب شده است

                                                 كه عالمي ز غم تو خراب ميبينم

بدنبال قطعه مورد گفتگو ، قصيده‌اي به همان وزن و قافيه ، در ديوان جمال الدين محمد ضبط است . مقايسه بين ابيات اين قطعه و قصيده ، نشان ميدهد كه ابيات قصيده پاسخي است به قطعه نام برده . جاي بحث نيست كه اين قصيده از جمال الدين عبدالرزاق است و اين است قصيده :

اي كلك نقش بند تو آرايش جهان

                                                 اي لفظ دلگشاي تو آسايش جنان

اي نكته بديع تو خوشتر ز آرزو

                                                 وي گفته رفيع تو برتر ز آسمان

چون روح پاك عرضي و چون علم نيكنام

                                                 چون وهم دوربيني و چون عقل نيكدان

نظارگي خط تو نرگس بهر دو چشم

                                                 مدحت سراي فضل تو سوسن بده زبان

هم نثر زير پاي تو افتاده چون ركاب

                                                 هم نظم زير دست تو گشتست چون عنان

اندر سواد خط شريف تو لفظ عذب

                                                 آب حيات در ظلمات است بي گمان

بي مجلس رفيع تو بودست پيش ازين

                                                 كارم بجان و كارد رسيده باستخوان

زان نوشدارويي كه بر آميخته‌اي بلطف

                                                 دارم همي كنون طمع عمر جاويدان

از جنتيان تو شده‌ام سرخ روي ليك

                                                 از بيم لفظ مر رخ من شد چو زعفران

بخت من ار مساعد بودي بهيچ حال

                                                 يك لحظه برنداشتمي سر زآستان

ليكن به خدمت تو اگر كمترك رسم

                                                 آنرا تو هم ز خدمتهاي بزرگ دان

در حضرتي كه مشك نيارد زدن نفس

                                                 من سوخته16 جگر چه نهم اندر اين ميان

جايي كه آفتاب فلك شعله زد سها 17

                                                 معذور باشد ار شود از ديده‌ها نهان

گيرم كه خود عطارد گشتم به نظم و نثر

                                                 بآفتاب فضل چگونه كنم قرآن

بر من ز عرض پاك گماني همي بري

                                                 ترسم كه چون ببيني باشد خلاف آن

نزديك من چه گويي اين خام نيك خوي

                                                 خوشتر از آن كه گويي اين لنگر گران

پس گر بدين گراني مقبول خدمتم

                                                 از بخت اين مراد همي يافتن توان

رنجه مكن قلم كه رهي خود قلم صفت

                                                 آمد ميان ببسته و بر سر شده روان

اول خطاي بنده تو اين بيتها شناس

                                                 اندر برابر سختي پاكتر ز جان

صد بار عقل گفت بتحديد كاين سخن

                                                 كرمان و زيره ، بصره و خرماست هان و هان

تا اختران بتابد چون اختران بتاب

                                                 تا آسمان بماند چون آسمان بمان

قدر تو از سعادت افلاك در علو

                                                 جاه تو از حوادث ايام در امان

بنابراين آنچه سبب اشتباه مرحوم محمد اقبال شده ، همين قطعه مورد بحث است ، بعضي ديگر از محققان نيز به پيروي از نظر مرحوم اقبال گرفتار اين اشتباه شده‌اند .

بدين سان جمال نقاش كسي جز جمال الدين محمد نمي تواند باشد .

گذشته از اين ، خود جمال الدين چندين جا در اشعارش بنقاش بودن خود اشاره كرده است .

در قصيده‌اي كه در وصف بهار ، و مدح نظام الدين ابوالعلاي صاعدي ، برادر ركن الدين صاعدي بمطلع زير سروده .

اينك اينك نوبهار آورد بيرون لشگري

                                                 هر يكي چون نوعروسي در دگرگون زيوري

        ميگويد :

تا چو من باشند ابر و باد دايم در دو فصل

                                                 در ربيع اين نقشبندي در خزان آن زرگري

بادي اندر سايه خورشيد عالم ركن دين

                                                 ساخته در مدح هر دو بنده هر دم دفتري

ابيات زير نيز نقاش بودن او را مسلم ميسازد .

شد كلك نقش بند تو صورت نگار عقل

                                                 گشته مرصع از سخنت گوشوار عقل

اي بلبلي كه وقت ترنم ز نغمه‌ات

                                                 سطح محيط گنبد پيروزه پر صداست

لفظت شكر فروش و ضميرت گهرفشان

                                                 كلك تو نقشبند و بيان تو دلگشاست

گاهي در اشعار وي ، اصلاحات مربوط به نقاشي نيز به چشم ميخورد ، كه دليل ديگري بر نقاش بودن اوست .

جزء از براي وجودت كه عالم معني است

                                                 فلك صحيفه ابداع را نزد بيرنگ 18 [12]

جمال الدين محمد در حاليكه در اوج شهرت شاعري خود بود ، از هنر نقاشي دست نكشيد ، حتي از راه نقاشي امرار معاش ميكرده است .

در قصيده‌اي كه با اين مطلع شروع ميشود :

منم آنكس كه عقل را جانم                               منم انكس كه روح را مانم

ميگويد :

با چنين معطيان و ممدوحان

                                                 شكر حق را كه صنعتي دارم

اي بسا عطلت ارزبان بودي

                                                 عامل آسياي دندانم

بعد از ايزد كه واجب الرزق است

                                                 اين سر(سه) انگشت ميدهد نانم 19

مدح انگشت خويش خواهم گفت

                                                 زانكه من جيره خوار ايشانم

از اين اشعار پيداست كه جمال الدين محمد ، بكمك هنر نقاشي و زرگري خود امرار معاش ميكرده است ، و ممدوحان كوتاه همت او در تأمين معاش وي كمكي نميكرده‌اند .

جمال الدين محمد زرگري بسزا نيز بود وي در اشعارش چند جا بهنر زرگري خود اشاره ميكند .

           در قصيده مشهور وي بمطلع زير :

كيست كه پيغام من به شهر شروان برد

                                                 يك سخن از من بدان مرد سخندان برد

كه قصيده‌اي است در جواب خاقاني شرواني ميگويد :

شاعر زرگر منم ، ساحر درگر تويي

                                                 كيست كه باد و برودت ز ما دو كشخوان برد

و نيز در قطعه‌اي بدين مطلع :

من ز جمع شاعران باري كيم

                                                 من ز لاف دانش و دعوي كيم ؟

گويد :

ميتوان دانست قدر زرگري                          اين تكبر چيست پس يعني كيم ؟

باز در قصيده‌اي در توصيف خزان ، و مدح ركن الدين مسعود ، با بكار بردن اصطلاحات زرگري ، بزرگر بودن خود اشاره ميكند :

بگشت گونه باغ از نهيب باد خزان

                                                 ببرد باد خزان برگ شاخ رنگ رزان

مگر كه باد خزاني بباغ ضرا بست

                                                 كه آفتابش كوره است و آبدان سندان

كه چون درست 20مكلس21شدست برگ درخت

                                                 كه چون سبيكه 22 نقره ببسته آب روان

و گرنه سيمگري داند ابر از چه سبب

                                                 همي فشاند نقره ز سونش 23 سوهان

و نيز در اين بيت بابزار زرگري اشاره ميكند :

زخم ار پي زر همي خورد سندان

                                                 پس زر بدهان كاز ميبينم

از حوادث زندگي او يكي مبتلا شدن او بآبله است ، كه سبب چشم درد شديد او گرديد ، و شرح آنرا در شعري به مطلع زير سروده است .

محروم مانده اي ز فوايد بدرد چشم

                                                 خود الحريص محروم در حق ما است راست

چنان كه گفته شد متاسفانه از چگونگي زندگي جمال الدين اطلاع چنداني نداريم .

بسبب آنكه تاريخ تولد او معلوم نيست ، نميتوان گفت كه وي چند سال زيسته است . اما آنچه مسلم است عمر وي كمتر از پنجاه و پنج سال نبوده است . زيرا وي در اشعارش گاهي به سن خويش اشاره ميكند .

با آنكه نيست هيچ به فردا اميد من

                                                 باشد ذخيره محنت پنجاه ساله‌ام

چو ماند عمر چو پنجاه و پنج سال گذشت

                                                 كه گشت سرو تو چون خيزران بنفشه سمن

از اين ادبيات نيك پيداست كه وي سالهاي آخر عمر را با اندوه و رنج بسيار بسر برده است .

قطعه  گوياي زير را وي در وصف پيري خود سروده است :

در آئينه تا نگاه كردم                                 يك موي سفيد خويش ديدم

زنديشه ضعيف و بيم پيري                         در آئينه نيز ننگريدم

امروز بشانه چند از آن موي                        ديدم دو سه تار و بر تپيدم

شايد كه خورم غم جواني                         كز پيري خود خبر رسيدم

ز آئينه معاينه بديدم                                 وز شانه بصد زبان شنيدم

جمال الدين محمد بسال 588 در اصفهان ، شهري كه از وي نامهربانيها ديده بود ، ديده از جهان فرو بست .

شايد اين رباعي غم آلود جز آخرين اشعار وي باشد .

زين گونه كه شد خار و فرومايه هنر

                                                 از جهل پس افتاد بصد مايه هنر

يارب تو بفرياد رس آن مسكين را

                                                 كشخوانه سپاهان بود و مايع هنر

از وي چهار فرزند به جاي ماند ، كه بزرگترين آنها كمال الدين اسماعيل شاعر نامدار است . [13]

پاورقي‌ها :

1 – در اينجا بايستي از دوست دانشمندم آقاي يحيي ذكاء كه يادداشتهاي خود را درباره ابونصر عراق در اختيار بنده گذاشتند سپاسگزاري كنم .

2 – نگاه كنيد به چهار مقاله و لغت نامه دهخدا .

3 – لباب الالباب ص 539 .

4 – آتشكده آذر ص 929 .

5 – رياض العارفين ص 292 .

6 – تاريخ ادبيات ايران ، دكتر صفا – ص 733 .

7 – ص 264 ديوان جمال الدين .

8 – ص 246 ديوان جمال الدين .

9 – راحه الصدور ص 33 .

10 – ص 418 ديوان جمال الدين .

11 – ص 57 راحه الصدور .

12 – جنتيان – دارويي است مشهور و بيخي باشد سرخ رنگ آنند دراج .

13 – مُر: به معني تلخ و دارويي ، و آن آب منجمد درختي است بسيار تلخ . آنندراج .

14 – نگاه كنيد به مقدمه ديوان جمال الدين عبدالرزاق نوشته وحيد دستگردي .

15 – نگاه كنيد به لباب الالباب به هفت اقليم ديگر تواريخ شعرا .

16 – جگرسوخته در قديم به جاي مشك به تقلب فروخته ميشد – آنندراج .

17 – سها : ستاره‌اي است كوچك در بنات النعش .

18 – بيرنگ به معني طرح نقاشي است .

19 – اشاره‌ايست به گرفتن قلم نقاشي در دست با سه انگشت يا با سر انگشتها .

20 – درست : زر مسكوك مشكوك باشرفي بوزن مخصوص، كه اگر نقصان نداشته آنرا درست ميگفتند .

21 – مكلس : سكه بي نقش .

22 – سبيكه : فلز گداخته مانند زر و نقره .

23 – سونش: ريزه‌هاي سيم و زر كه از سوهان كردن ريخته شود .