كيا، صادق. "فرهنگ، هيچ گنجي نيست. از فرهنگ به! رودكي". دوره 6، ش 72 (مهر47 ( ص 4-13.

خلاصه: در باب فوائد آموختن هنر و فرهنگ، واژه‌يابي لغت فرهنگ در واژه‌‌نامه‌هاي مختلف فارسي، واژه‌هايي كه از پيوستن واژه فرهنگ و يك پسوند ديگر بدست ميآيد. اين واژه در زبان پهلوي و در پهلوي اشكاني ـ ريشه‌يابي اين لغت در زبانهاي باستاني ايراني و زبانهاي بيگانه.

فرهنگ

هيچ گنجي نيست از فرهنگ به (رودكي)

صادق كيا   معاون وزارت فرهنگ و هنر

(( دلت دار زنده به فرهنگ و هوش                    به بَد در جهان تا تواني مكوش ))1

                                                                                           5،199

((جز از نيك نامي و فرهنگ و داد                    ز رفتار گيتي مگيريد ياد ))

                                                                                      5،49

((ز دانا بپرسيد پس دادگر                          كه فرهنگ بهتر بود يا گهر ))

((چنين داد پاسخ بدو رهنمون                     كه فرهنگ باشد ز گوهر فزون))

((كه فرهنگ آرايش جان بود                       ز گوهر سخن گفتن آسان بود ))

((گوهر بي هنر زار و خار است و سست         به فرهنگ باشد روان تن درست ))

                                                                                6،187

((ز فرزانگان چون سخن بشنويم                 به راي و به فرمانشان بگرويم ))2

((كز ايشان همي دانش آموختيم                  به فرهنگ دلها برافروختيم ))

                                                                              6،206

((به فرهنگ يازد كسي كش خرد                 بود در سر3 و مردمي پرورد ))

                                                                             5،206

((فزودن بفرزند بر مهر خويش                   چو در آب ديدن بود چهر خويش ))

((ز فرهنگ و از دانش آموختم                    سزد گر دلش يابد افروختن ))

                                                                           6،139

((وزان پس زدانا بپرسيد مه                         كه فرهنگ مردم كدام است به ))

((چنين داد پاسخ كه دانش به است               خردمند خود بر مهان بر مه است ))

                                                                                   6، 187

((بيازاري و سودمندي كزين                       كه اين است فرهنگ و آئين و دين )) [4]

‌                                                                                  6، 184

((چو خسرو به فرهنگ دارد سپاه                 بر آسايد از درد فريادخواه ))

                                                                                6، 138

((به فرهنگ پرور چو داري پسر                  نخستين نويسنده كن از هنر ))4

((به خواستاري فرهنگ كوشا باشيد چه فرهنگ تخم دانش است و بر آن خرد است و خرد آرايش 5 دو جهان است و درباره گفته‌اند كه فرهنگ اندر فراخي پيرايه 6 و اندر شگفتي 7 پانه 8 و اندر آستانه 9 دستگير و اندر تنگي پيشه است )) 10.

(( و دانايي است كه كس سيري از آن نداند و فرهنگ و هنر است كه كس غارت كردن 11 نتواند ، هوش و ويريه 12 است كه بهاي خريدن نشايد )) 13.

((به سپاس داري اندر 14 يزدان … و آموختاري 15 فرهنگ كردن كوشا و جان سپار باش )) 16 .

((زن و فرزند خويشتن بي فرهنگ بمهل 17 كه تيمار 18 و بيش 19 گرانت 20 بر نرسد ، تا پشيمان نشوي 21 )).

((حكماي پارس گفته‌اند كه خرد رهنموني بزرگ و پشتي قوي است و كليده دانشهاست و دانش و فرهنگ انبازان 22 خرداند 23 ))

((و تن خويش را بعث كن 24 به فرهنگ و هنر آموختن و اين تو را به دو چيز حاصل شود يا بكار بستن چيزي كه داني يابه آموختن آن چيز كه نداني )) 25 .

((و بر مردم واجب است چه بر بزرگان و چه بر فروتران هنر و فرهنگ آموختن كه فزوني بر همسران خويش به فضل و هنر توان يافت ، چون در خويشتن هنري بيني كه در امثال خويش نبيني هميشه خود را فزون تر از ايشان داني و مردمان نيز ترا فزون تر دانند از همسران تو بقدر فضل و هنر تو و چون مرد عاقل بيند كه وي را فزوني نهادند بر همسران وي به فضلي [5] و هنري جهد كند تا فاضلتر و هنرمندتر 26 شود و هر آنگاه كه مردم چنين كند بس دير بر نيايد تا بزرگوارتر كسي 27 شود)) 28.

و ((بسامان و تدبير كار هر فوتي كه به خرد يافته شود ادب و فرهنگ خوانند )) 29.

و شناختن مكارم اخلاق و رذايل اخلاق و طريق رسيدن به مكارم و پاك شدن از رذايل {را} ادب خوانند و فرهنگ ))30 .

اين گفتار خلاصه‌ اي از جزوه‌ اي كه نگارنده درباره واژه فرهنگ فراهم آورده است .

معني فرهنگ در بعضي از واژه‌نامه‌هاي فارسي چنين است31 :

((ادب )) (صحاح الفرس) .

((عقل)) (معيار جمالي) .

((ادب و دانش و بزرگي)) (شرفنامه منيري ) .

((عقل و دانش و هر كه نيكتر داند در علم32 و چيزها كه مردم بدان فخر كنند گويند مردي فرهنگي است )) 33(تحفه‌الحباب) .

((ادب و دانش و بزرگي و نيز كتابي در علم لغت و اكثر فارسي باشد )) 34‌(مويد الفضلا و كشف اللغات) .

(( دانش و ادب و بزرگي )) ( فرهنگ ميرزا ابراهيم ).

((فرهنج و فرهنگ … شش معني دارد ، اول دانش باشد … دوم ادب بود … سيوم عقل را نامند … چهارم كتابي را خوانند كه مشتمل باشد بر لغات پارسي و غيره … پنجم نام مادر كيكاووس است ، ششم شاخ درختي را گويند كه آن را بخوابانند و خاك بر زبر آن ريزند تا بيخ بگيرد و باز آن را كنده به جايي ديگر نهال كنند )) (فرهنگ جهانگيري).

((ادب و حكمت باشد و هر كه را در علوم و صنايع مهارتي باشند گويند فرهنگي است . . . و بمعني عقل نيز آمده و نيز بمعني شاخ درختي كه بخوابانند و خاك بر آن ريزند و سرش را از جاي ديگر برآرند نيز آمده و در فرهنگ 35 شاخ درختي باشد كه آنرا بخوابانند و خاك بر آن ريزند تا بيخ بگيرد و بعد از آن بكنند و جاي ديگر نهال36 كنند و كتابي را كه مشتمل بر تحقيقات لغات فرس باشد نيز فرهنگ گويند)) (مجمع‌‌الفرس سروري) .

((بر وزن و معني فرهنج است كه علم و دانش و عقل و ادب و بزرگي و سنجيدگي و كتاب لغات فارسي و نام مادر كيكاوس باشد و شاخ درختي را نيز گويند كه در زمين خوابانيده از جاي ديگر سربرآورند و كاريز و آب را نيز گفته‌‌اند چه دهن فرهنگ جائي را مي‌گويند از كاريز كه آب بر روي زمين آيد)) (برهان قاطع) .

((فرهنج و فرهنگ : ادب و اندازه و حد هر چيزي و ادب كننده و امر به ادب كردن [6] و بر اين قياس فرهنجيدن و فرهنجيده و فرهنجيد و فرهنجد)) (فرهنگ رشيدي) .

((دانش و ادب و بزرگي و عقل و كتابي باشد كه در آن لغات عربي و پارسي آرند و نام مادر كيكاوس و نام درختي كه آن را كنده به موضوع ديگر نهال كنند)) (لغات عالمگيريه) .

((فرهنج : ادب و اندازه و حد هر چيز و ادب كننده و امر به ادب كردن ، فرهنگ مثله)) (شمس‌‌اللغات) .

((عقل و ادب و اندازه هر چيز نگاه‌‌داشتن و به مجاز بمعني كتاب لغات فارسي چنان كه فرهنگ جهانگيري و فرهنگ رشيدي)) (غياث‌‌‌‌اللغات) .

((فرهنج و فرهنگ : علم و دانش ، ادب ، عقل و خرد 37، كتاب لغات فارسي ، درختي كه دفن كنند تا بيخ بگيرد و پس از آنجا بركنده به جائي ديگر نهال كنند 38 ، نام دوائي است ، كاريز چه دهن فرهنگ دهن كاريز را گويند)) (برهان جامع و فرهنگ محمد شاهي) .

((فرهنج و فرهنگ : ادب و اندازه و حد هر چيزي و ادب كننده و امر به ادب كردن و اصل اين لغت فَّر و هنگ است چه هنگ مرادف هوش است و كتابي را گويند كه در او تحقيق قواعد معاني الفاظ و لغات نمايند . . . شيخ نظامي مرادف عقل و دانش گفته . . . )) (فرهنگ انجمن آراي ناصري و فرهنگ آنندراج) .

((فرهنگ : نيكوئي تربيت و پرورش و بزرگي و عظمت و بزرگواري و فضيلت و وقار و شكوهمندي و دانش و حكمت و هنر و علم و معرفت و علم فقه و علم شريعت و كتابي كه محتوي لغات فارسي باشد و فرهنج يعني شاخه درخت خوابانيده كه پس از ريشه كردن از آنجاي بر آورده در جاي ديگر نهال كنند و مجراي زيرزميني و قنات و كاريز و نام مادر كيكاوس)) (فرهنگ نفيسي) .

((فرهنج ، فرهنگ : اسم مصدر فرهنجيدن به معني ادب كردن و دانش آموختن است . . . فرهنگ مبدل فرهنج است و در تكلم و هم‌‌گاهي استعمال ميشود ، در پهلوي فرهنگ 39 با فتح را بوده و كارنامة اردشير بابكان مكرر استعمال شده . . . در پهلوي فرهنگستان 40 به معني مدرسه بوده . . . فعل امر از مصدر فرهنجيدن به معني ادب كردن و دانش آموختن است در اين معني هم فرهنگ مبدل آن است ، كتاب لغت يك زبان خصوص فارسي اين معني مخصوص فرهنگ است استعمال فرهنج در اين معني ديده نشده اگرچه بر حسب قاعده درست است كه اين معني مأخوذ از معني اول (ادب و دانش) است ، در سنسكريت سنگ 41 به معني جمع شدن و بهم رسيدن و متحد شدن است و پر 42 مزيد مقدم {است} سين سنسكريت در اوستا و فارسي هاء ميشود و پ تبديل به ف مي‌‌گردد پس معني فرهنگ و فرهنج بهم رسيدن و جمع شدن است که لازم مدرسه است نيز پرسنگ بمعني مباحثه است كه لازم دانش آموختن است ، در جهانگيري فرهنج را مخفف فرهانج هم نوشته اما شاهد نياورده ،  فرهنج به فارسي اسم كشوث است ، خاك بالا آمدة كنار زمين زراعت كه لفظ ديگرش مرز است (تكلُّم خراسان) )) (فرهنگ نظام) .

صورت ديگري از اين واژه چنان كه ديده شد ((فرهنج)) است . اين لغت در صورت فرس اسدي طوسي واژه نامه جمالي و صحاح‌الفرس ياد نشده است . معني آن در برخي از فرهنگهاي ديگر چنين است :

((ادب و عقل)) (معيار جمالي و تحفه‌الاحباب) .

((عقل و ادب باشد . . . و بمعني امر به ادب كردن نيز آمده)) (مجمع‌الفرس) .

((بر وزن شطرنج ، به معني علم و فضل و دانش و عقل و ادب است و كتابي را نيز گويند [7] كه مشتمل باشد بر لغات فارسي و نام مادر كيكاوس هم هست و شاخ درختي را گويند كه آن را بخوابانند و خاك بر بالاي آن بريزيد تا بگيرد و از آنجا بركنده به جاي ديگر نهال كنند و نام دوائي نيز هست كه آن را كشوث گويند و تخم آن را بزرالكشوث خوانند)) .

((عقل و ادب)) (لغات عالمگيريه) .

فرهنگ و علم و فضل و دانش و عقل و ادب و اخلاق و آداب نيك و هوش و دريافت و فر است و شاخه درختي كه آن را خوابانيده خاك بر بالاي آن ريزند و مدتي گذارند تا ريشه كند و از آنجا بركنده در جاي ديگر نهال كنند و نام كتابي كه محتوي لغات فارسي بود و نام مادر كيكاوس و نام داروئي كه به تازي كشوث گويند)) (‌فرهنگ نفيسي) .

در مقدمه‌الادب زمخشري 43 برابر فارسي ((ادب)) كه در عربي نيز بكار رفته ((فرهنگ ، هنر)) و در مهَّذب‌‌الاسماء ((فرهنگ)) داده شده است . تفليسي در قانون‌الادب ((الادب)) را به فارسي ((اديب شدن و فرهنگي شدن)) و ((الادابه)) را ((فرهنگي شدن و اديب شدن)) معني كرده است . همچنين در مهَّذب‌الاسماء معني ((اديب)) به فارسي ((با فرهنگ)) داده شده است .

واژه‌‌‌هاي زير از پيوستن ((فرهنج با فرهنگ)) به يك پسوند يا يك واژة ديگر ساخته شده است :

فرهنجه (با ادب) ، فرهنگ‌آموز ، فرهنگ‌پرور ، فرهنگجوي ، فرهنگدار (عسس و شحنه و حاكم) ، فرهنگدان (داننده و شناسنده فرهنگ) ، فرهنگدوست ، فرهنگساز ، فرهنگستان ، فرهنگ‌‌‌نامه (واژه‌نامه ، كتاب فرهنگي) ، فرهنگ‌‌‌ور (فرهنگي ، بافرهنگ) ، فرهنگي ، فرهنگ‌‌‌ياب ، بافرهنگ ، بي‌‌‌‌‌فرهنگ ، كامل فرهنگ .

از اين واژه‌‌ها تنها فرهنگجوي و فرهنگي در شاهنامه فردوسي بكار رفته است . براي روشن شدن معني آنها و از آن جهت كه شاهنامه در زبان و فرهنگ ايران پايگاه والاي ويژه‌ اي دارد همه بيتهايي كه اين دو واژه در آنها آمده است در زير آورده ميشود :

((شبستان همه پر شد از گفتگوي                       كه اين است سر و تاج فرهنگجوي ))

                                                                                       2، 208

((رسيد آن فرستاده چربگوي                             همان نامه شاه فرهنگجوي ))

                                                                                       5، 119

(( وزو شادمان شد دل مادرش                          بياورد فرهنگجويان برش))

((بزودي به فرهنگ جايي رسيد                           كز آموزگاران سر اندر كشيد))

                                                                                      5، 214

((سه موبد نگه كرد فرهنگجوي                          كه در سورسان بود با آبروي ))

((يكي تا دبيري بياموزدش                                 دل از تيرگيها بيفروزدش ))

                                                                              5، 251

((هنرمند جمهور فرهنگجوي                             سر افراز و با دانش و آبروي ))

                                                                              6، 201

((بدو گفت كاي مرد فرهنگجوي                       يكي چاره كار با من بگوي))

                                                                              6 ، 210

((جهاندار بيدار فرهنگجوي                             بماند همه ساله با آبروي))

                                                                             6، 270

((به فرهنگيان ده مرا از نخست                        چو آموختم زند 44 و استا درست )) [8]

                                                                             5 ، 15

((بدو مرد گازر بسي بر شمرد                          وز آن پس به فرهنگيانش سپرد ))

((بياموخت فرهنگ و شد برمنش 45                      برآمد زآزار و از سرزنش))

                                                                           5، 15

((بياورد فرهنگيان را ز شهر                            كسي كش ز فرزانگي بود بهر ))

((نبشتن بياموختش پهلوي                             نشست سرافرازي و خسروي ))

                                                                          5 ، 173

((همان كودكش را به فرهنگيان                      سپردي چو بودي ورا هنگ آن))

((به هر برزن اندر دبستان بدي                       همان جاي آتش پرستان بدي ))

                                                                          5، 184

((سخن پيش فرهنگيان سخته گوي                 به هر كس نوازنده و تازه روي ))

                                                                         5، 192

((به داننده فرهنگيانم سپار                           كه آمد كنون گاه آموزگار))

                                                                         5، 251

((كسي كش بود مايه و سنگ آن                    دهد كودكان را به فرهنگيان ))

((به دانش روان را توانگر كنيد                      خرد را بدين برسر افسر كنيد ))

                                                                        5، 346

((به فرهنگيان داد فرزند را                        چنان تازه شاخ برومند را ))

                                                                        6، 71

((ز فرهنگيان کودکي يافتم                          بياوردم و تيز بشتافتم ))

                                                                6، 125

((كه او را سپارم به فرهنگيان                      كه دارد سر مايه و هنگ آن ))

                                                                             6، 259

((بيامد يكي موبدي با گروه                       زگاه شميران و از راده كوه ))

((به ديدار پيران و فرهنگيان                       بزرگان كه‌ اند از كنارنگيان))

                                                                           6، 232

در اين شعرها ((فرهنگجوي)) به معني ((جوينده فرهنگ ، فرهنگي دانشمند ، آموزگار)) و ((فرهنگي)) به معني ((اهل فرهنگ ، آموزگار)) است .

فريتنرولف در واژه‌نامه شاهنامه خود ((فرهنگ وش)) و ((فرهنگ فش)) را نيز داده است :

گواه او اين بيت است :

((هر آنكس كه هستند فرهنگ وش               كه باشد ورا مايه صد باركش ))

                                                                           4 ، 260

ولي اين بيت در شاهنامه چاپ مطبعه و كتابخانه بروخيم (جلد ششم ، صفحه 1604) چنين است :

((هر آن كس كه او هست سرهنگ فش                  كه باشد ورا مايه صد باركش ))

و همين درست است .

((فرهنگجوي)) در ((گرشاسب نامه)) اسدي طوسي و مثنوي ((ورقه و گلشاه)) عيُّوقي نيز بكار رفته است :

((كه گويد همي شاه فرهنگجوي                       به نام من اين قصه را بازگوي))

                                                                          گرشاسب نامه ، صفحه 21 [9]

((يكي باغ خّرم بُد از پيش جوي                        در او دختر شاه فرهنگ‌‌‌جوي))  

                                                                       گرشاسب نامه ، صفحه 24

((دو فرزند بُد مر ورا جنگجوي                       دلير و صف آشوب و فرهنگجوي)) 

                                                                       ورقه و گلشاه ، صفحه 37

((فرهنگدان)) را نظامي در ((هفت پيكر)) 46 بكار برده است :

((شاعران عرب چو درّ خوشاب                         شعر  خواندند  بر نشيد رباب))

((شاه  فرهنگدان   شعر  شناس                         بيش ازآن دادشان كه بودقياس)) 

((فرهنگدوست)) را اسدي طوسي در ((گرشاسب نامه)) (صفحه 171) بكار برده است :

((شنيدم    زداناي    فرهنگ‌دوست                   كه زي هركس آيين شهرش نكوست))        

((فرهنگساز)) را عنصري در وامق و عذرا 47 و اسدي در گرشاسب نامه بكار برده است : 

((چو اندر هنر آزمودش پدر                         كليد سخن ديد و گنج هنر))

((به تدبير فرزند فرهنگ‌ساز                          ز دستور فرزانه شد بي‌نياز))

((چواورابه‌‌‌فرهنگ همتانديد                          پدر نام آن ماه عذرا  گزيد))

                                                                           وامق و عذرا

((هم از چند چيزش بپرسيد باز                     چنين گفت كاي پير فرهنگ‌‌ساز))

                                                                 گرشاسب نامه ، صفحه 144

((فرهنگياب)) را عنصري در وامق و عذرا (صفحه 2) بكار برده است :

((شبي  خُفته  بُد  شاه   فرهنگياب                       چنان ديد روشن روانش به خواب))

((كامل فرهنگ)) را فرخي سيستاني بكار برده است 48 :

((خسرو غازي محمود محمدسيرت                     شاه دين‌ورز هنرپرور كامل فرهنگ))

((فرهنگ)) از فارسي به اردو و تركي عثماني راه يافته است . معني آن در فرهنگهاي اردو ((خرد)) و ((واژه نامه)) و درواژه‌نامه‌‌هاي تركي ((دانش ، هوش ، خرد)) ياد كرده‌اند .

براي ((فرهنگ كردن ، فرهنگ آموختن)) در فارسي مصدري همريشه خود اين واژه داريم و آن ((فرهختن ، فرهيختن ، فرهنجيدن ، فراهختن ، فراهيختن)) است . اين مصدر را فرهنگنويسان ((ادب كردن ، ادب گرفتن ، ادب آموختن ، تربيت كردن)) معني كرده‌اند . پرهختن ، پرهيختن ، برهختن ، برهيختن49 ، فرهيزيدن 50نيز به همين معني در واژه نامه‌هاي فارسي ياد شده است .

همچنين فرهخت ، فرهخته ، فرهيخته ، فرهنجيده ، فراهيخته (به معني ((ادب گرفته ، ادب كرده ، تربيت شده)) ) و ((فرهختگي)) (فرهخته بودن) در فرهنگهاي فارسي ياد شده است . [10]

فرهنگ در پهلوي بصورت ((فرهنگ)) frahang به كار مي‌‌رفته 51 و واژه‌‌‌هاي ((فرهنگستان)) 52 frahangstean به معني ((آموزشگاه)) و((فرهنگيك)) 53 frahangik (= فرهنگي) و ((فرهنگيت)) 54 (=فرهنگبد) از آن ساخته شده است .

در پهلوي اشكاني نيز ((فرهينج - )) frahenj به معني ((فرهنجيدن ، فرهختن)) بكار رفته است .

فرهنگ از زبانهاي ايراني به ارمني راه يافته و در آن زبان بصورت hrahang بكار رفته 55 و از آن مصدر ((هرهنگل)) hrahangel ساخته شده است 56.

صورت باستاني فرهنگ و فرهختن ، فرهنجيدن در اوستاي كنوني و نوشته‌هائي كه اينك از فارسي باستان در دست داريم ديده نشده ولي ريشه و ساختمان آن روشن است . جزء نخستين اين واژه (فر-) به معني ((پيش)) است و همان است كه در فرا ، فراز، فراموش ، فربه ، فرجام ، فرزانه ، فرزند ، فرستادن ، فرسودن ، فرشته ، فرغند ، فرگرد ، فرمان ، فرمودن ، فرهاد ، فرياد ، فروختن ديده مي‌‌شود . صورت ميانه (در پهلوي) و صورت باستاني آن (در اوستائي 57 و فارسي باستان) – fra است . در زبانهاي آريائي ديگر نيز آن را باين صورتها مي‌بينيم : سنسكريت – pra ، يوناني pro ، لاتين 58 – pro ، ايرلندي باستان – ro ، گتي – fra (آلماني نوين – ver ) ، ليتواني pro , pra ، پروسي كهن pro , pra ، صقلابي (اسلاو) كليسائي باستان – pro ، روسي و چكي pro م59. جزء دوم آنها از ريشه باستاني (اوستائي) ((ثنگ -)) thang به معني ((كشيدن)) است كه از آن واژه‌هاي بسيار در فارسي داريم : آهته ، آهخته ، آهيخته (كشيده) ، آهختن ، آهيختن ، آهنجيدن 60 ، آهنگيدن 61 (كشيدن) ، آهنج (عزم و اراده) ، آهنجه (پهناكش جولا) ، آهنگ 62، برهختن 63، برهيختن (بركشيدن و برآوردن) ، برآهختن ، برآهنجيدن ، برآهيختن64 (بركشيدن) ، پرهختن ، پرهيختن 65 (ادب كردن) ، هنگ [11] (قصد و اراده و آهنگ) ، انجيدن ، هنجيدن ، هيختن 66 (بيرون كشيدن ، برآوردن) و جزء آخر واژه‌هاي دودآهنج ، دودآهنگ ، دودهنج ، دودهنگ (دودكش) ، شَفْشاهَنْج ، شَفْشاهَنْگ 67 .

در پهلوي نيز از اين ريشه واژه‌هاي آهنجاك 68(جاذبه ) آهختن 69(آهنج - ) آهَخْتار 70(كشنده) ، آهَخْتاريه 71(كشندگي ) آهَخْتَك 72(كشيده) آهَخْتَكيه 73(آهختگي ، كشيدكي، تمايل ) آهنگ74، فْرَهَخْتَن 75(فرهختن ، فرهيختن) فْرَهَخْت 76(فرهخته) فْرَهَخْتَك 77(فرهخته) فْرَهَخْتِشْن (= فرهنجش ) فْرَهَخْتِشْنيك 78(=فرهنجشي) فرهختكاريه 79 ، نِهَخْتَن 80 بكار رفته است .

در پهلوي اشكاني (نوشته‌هاي طرفان) نيز ((آهخت ،هخت : آهخته كشيده)) ((نِهَخت 81 : بازكشيده بازداشته )) ((پندهيج - )) (پَدهِنْج-) به معني ((وزن كردن))‌، ((وهينج))82 (وهنج-) ((فرهينج-)) (فرهنج-) به معني ((فرهختن)) از همين ريشه بكار رفته است .

در سغدي نيز ((پذينج- )) (Pati + thang) به معني ((كشيدن)) و ((پرذاغت)) (fra + thang) به معني ((كشيده ، گسترده ، گشوده )) از همين ريشه است . [12]

از همين ريشه گمان ميشود مصدر فارسي ((تَنجيدن : كشيدن ، نوشيدن)).

نيز از همين ريشه است ((تنج)) tanj به معني ((آشاميدن ، نوشيدن )). در گويش يهوديان اصفهان ((تجينگ)) tajenag در بلوچي ،itinjin , tinjin به معني ((گستردن )) در آسي .

همچنين از اين ريشه است ((انج -)) anj (= فارسي ((هنج)) ) در گويشهاي افتر و امامزاده عبدالله83  و ((انج -)) enj در گويشهاي سمنان و سرخه به معني ((كشيدن)) .

براي صورتهاي اين ريشه در زبانهاي آريايي ديگر نگاه كنيد به(( واژه‌نامه ريشه زبانهاي آريائي)) 84 از يوليوس پوكرني ، صفحه 1067 .

همچنان كه ((فرهنگ)) از ريشه‌ اي به معني ((كشيدن)) ساخته شده است education نيز كه در زبانهاي فرانسه و انگليسي به معني ((تربيت ، پرورش)) است از لاتيني ducere , duco به معني ((كشيدن ، بركشيدن )) آمده است . در خود لاتين educare (كه برابر است با فرانسه eduquer تربيت كردن ) به معني ((تربيت كردن ، پرورش دادن ، پروردن )) بكار رفته است . – e در اين واژه لاتيني صورتي از – ex همان زبان است به معني بيرون ducere لاتين همريشه است با ziehen در آلماني به معني ((كشيدن)) كه از آن erziehen به معني ((تربيت كردن)) و Erziehung به معني ((تربيت )) ساخته شده است . [13]

پاورقي‌ها :

1 – اين شعرها از شاهنامه فردوسي (چاپ سازمانهاي  كتابهاي جيبي، تهران ، 1345خورشيدي ) آورده شده است . از شماره‌هايي كه در زير آنها گذاشته شده نخستين شماره جلد و دومين شماره صفحه است .

2 – چنين است در چاپ كتابخانه و مطبعه بروخيم ، جلد هشتم ، تهران 1314 خورشيدي ، صفحه 2477 در چاپ سازمان كتابهاي جيبي چنين است : ((ز دانا و نادان سخن نشنويم                               به گفتار فرهنگيان بگرويم ))

3 – كسي كه خرد (عقل) دارد به فرهنگ ميل و توجه ميكند .

4 – گرشاسب نامه اسدي طوسي ، ويراسته حبيب يغمائي ، تهران 1317 خورشيدي صفحه 463 .

5 – در اصل ((راذينش : نظم ، ترتيب، اداره))‌.

6 – زيور.

7- سختي.

8 – نگاهبان ، محافظ، پشتيبان .

9 – بدبختي ، مصيبت.

10 – از متن پهلوي ((چيتك هندرزي پوريوتكيشان )) منتهاي پهلوي ، ويراسته جاماسپ آسانا ، بمبئي ، صفحه 47 بند 41 – 42 . نيز نگاه كنيد به متن پهلوي ((واچك‌ي ايچندي آتوپات‌ي مهر سپندان )) در متن پهلوي ، ويراسته جاماسب آسانا ، صفحه 151 بند 66 .

11- در اصل : ((اپورتن)) .

12- ياد ، حافظه .

13 – متن پهلوي ((داتستان‌ي مينوگ‌ي خرت ))، ويراسته ا . ت . د . انكلساريا ، بمبئي 1931 صفحه 15 ، بند 64 .

14 – نسبت به .

15 – آموختن ، تعليم ، آموزگاري .

16 – داتستان‌ي مينوگ‌ي خرت ، صفحه 118 ، بند 18 .

17 – مگذار .

18 – اندوه .

19 – رنج ، ناراحتي.

20 – گران : سنگين .

21 – متن پهلوي (( هندرزي آتورپات مهر سپندان )) ، منتهاي پهلوي ، ويراسته جاماسب آسانا . صفحه 59 بند 13 .

22 – شريكان .

23 – تحفه الملوك ، تهران . 1317 خورشيدي صفحه 4 .

24 – برانگيز .

25 – قابوس نامه ، ويراسته آقاي دكتر غلامحسين يوسفي ، تهران 1345 خورشيدي ، صفحه 33 .

26 – در اصل : ((بهره‌مندتر)).

27 – در اصل : ((هركسي)) .

28 – قابوسنامه صفحه 34 .

29 – ((ساز و پيرايه شاهان)) ، صفحه 15 در مصنفات افضل‌‌الدين محمد مرقي كاشاني ، تهران ، 1331 خورشيدي .

30 – ساز و پيرايه شاهان ، صفحه 16 .

31 – ((فرهنگ)) در لغت فرس اسدي طوسي كه كهن‌‌‌ترين واژه‌نامه فارسي است كه اكنون در دست داريم و همچنين در واژه نامه فرخ نامه جمالي كه در سال 580 هجري فراهم گرديده در جزو واژه‌‌هائي كه معني آنها داده شده است ديده نمي‌شود .

32 – در برخي از دستنويسها : ((عقل)) . در دستنويسي : ((علم و دانش)) .

33 – در يكي از دستنويسها : ((مرد با فرهنگست)) .

34 – در كشف‌اللغات : ((و اكثر او فارسي بود)) .

35 – فرهنگ جهانگيري .

36 – در اصل : ((نهان)) .

37 – در فرهنگ محمد شاهي : ((ادب و عقل و خرد)) .

38 – در فرهنگ محمد شاهي : ((در جاي ديگر دفن و نهال كنند)) .

39 – در اصل پس از اين واژه صورت پهلوي آن به خط آم دبيري داده شده است ولي درست نيست .

40 – در اصل پس از اين واژه صورت پهلوي آن به آم دبيره داده شده است ولي درست نيست .

41 – در اصل پس از اين واژه صورت آن به خط سنسكريت نيز داده شده است .

42 – پسوند .

43 – بهرة نخستين ، باب في‌الكتاب و ادوات‌الكتابه .

44 – در اصل : ((ژند)) .

45 – در اصل : ((پرمنش)) .

46 – نگاه كنيد به كليات خمسه حكيم نظامي گنجه‌ اي چاپ مؤسسه چاپ و انتشارات امير كبير تهران ، 1331 خورشيدي ، صفحه 679 .

47 – نگاه كنيد به وامق و عذرا ، ويراسته محمد شفيع ، لاهور ، 1966 ، صفحه 4 متن .

48 – نگاه كنيد به ديوان فرخي سيستاني ، ويراسته محمد دبير سياقي ، تهران ، 1335 خورشيدي ، صفحه 205 .

49 – اين صورتها در لغت فرس اسدي و واژه‌نامه فرخ نامه جمالي و صحاح‌الفرس ياد نشده ولي شمس فخري كه در نخستين نيمه سده هشتم هجري مي‌زيست در معيار جمالي ((پرهخت)) را به معني ((او را ادب كرد)) پرهختن را به معني ((كسي را ادب كردن)) آورده است . صورتهاي ((برهخت)) و ((برهيخت)) به جاي ((پرهخت)) و ((برهختن)) و ((برهيختن)) به جاي ((پرهختن)) در برخي از دستنويسهاي آن كتاب ديده شده و گويا از اينجا به فرهنگهاي ديگر راه يافته است .

50 – اين صورت در فرهنگ نفيسي آمده است .

51 – نگاه كنيد به متنهاي پهلوي ، ويراسته جاماسپ آسانا ، صفحه 27 ، 47 ، 58 ، 59 ، 92 ، 93 ، 150 ، 151 ، 162 ؛ روايات پهلوي ، ويراسته ا . ب. ن .دها بهر ، بمبئي ، 1913 ، صفحه 193 ، 194 ، 200 ؛ اندرز اوشز دانا ، ويراسته دهابهر ، بمبئي ، 1930 ، صفحه 1 ، 3 ؛ زند و نديداد ، فرگرد 13 ، بند 46 ؛ شايست نشايست ، ويراسته جهانگير تاواديا ، هامبورگ ، 1930 ، صفحه 105 ، بندهشن ، چاپ ا . ت . د . انكلساريا ، بمبئي 1908 ، صفحه 2 ؛ كارنامه اردشير پاپكان ، ويراسته دستور داراب پشوتن سنجانا ، بمبئي 1896 ، صفحه 6 ، 7 ؛ دينكرد ، چاپ د . م . مادن ، بخش نخست ، بمبئي ، 1911 ، صفحه 411 .

52 – متنهاي پهلوي ، ويراسته جاماسپ آسانا ، صفحه 27 ؛ كارنامه اردشير بابكان ، صفحه 9 .

53 – پ . ژ . دمناش ، شكند گومانيك وچار ، پاريس ، 1945 ، صفحه 26 ، 140 .

54 – شكند گومانيك و چار ، 136 : 129 .

55 – نگاه كنيد به H.Hubschmann , Armenishe Grammatik صفحه 182 .

56 – در ارمني نوين hrahang به معني ((دستور)) و hrahangel به معني ((دستور دادن)) است .

57 – در اوستائي به صورت ((فرا-)) fera نيز آمده است .

58 – در لاتين نيز به معني ((پيش، جلو)) است و بر سر برخي از واژه‌هاي اروپائي كه از لاتين گرفته شده است (مانند Proposer , Promoteur , Progres , Projet , Projection در فرانسه ديده ميشود .

59 – در برخي از اين زبانها معني آن گردان (تغيير) يافته است .

60 – آهنجيدن به معني ((نوشيدن)) نيز آمده كه باز با ((كشيدن)) بستگي دارد . در نظر گرفته شود ((سر كشيدن)) .

61 – اين مصدر به معني ((قصد و اراده كردن )) (آهنگ كردن ) نيز داده شده است .

62 – اين واژه ها همه با پيشوند ((آ-)) ساخته شده است .

63 – اين مصدر چنان كه پيش از اين گفته شد به معني ((ادب كردن)) نيز داده شده است .

64 – اين مصدرها همان آهختن و آهنجيدن و آهيختن كه بر سر آنها ((بر)) افزوده شده است .

65 – گمان ميشود كه اين دو مصدر به معني صورتي از فرهختن و فرهيختن باشد . پهريختن Pahrextan پهلوي كه به معني ((پرهيزيدن ، پرهيز كردن )) است مي‌توانست در فارسي به صورت ((پرهيختن )) در آيد .

66 – اين سه مصدر پيشوند ندارد .

67 – ((شفشاهنج، شفشاهنگ : تخته آهني كه در آن سوراخهايي بزرگ و كوچك به تفاوت كرده باشند و سيم كشان طلا و نقره را از آن بكشند تا باريك و مفتول شود )) (برهان قاطع ) .

جزء نخستين اين واژه ((شفش)) است به معني ((شاخه، ني، چوبي كه پنبه زنان آن را بدان زنند و گردآوري نمايند )).((شمش)) و ((شوش : شاخه مو)) صورتهاي ديگري از آن است . جز نخستين شفشه : طلا و نقره گداخته كه در ناوچه آهنين ريزند ، شاخ درخت بسيار نازك و راست و هموار و چوبي كه پنبه زنان پنبه را بدان زنند و جمع‌آوري كنند )) و ((شمشه)) و ((شوشه : طلا و نقره گداخته كه در ناوچه آهنين ريزند )) همين واژه است .

68 – زوري آهنجاك zor i ahanjak : زور كَشنده قوه جاذبه (شكند گومانيك و چار ، صفحه 96) .

69_   ahaxtan : كشيدن . نگاه كنيد به منتهاي پهلوي ، ويراسته جاماسپ آسانا ، صفحه 65 ، بند 88 (آهنجيد : آهنجند ) ؛ شكند گومانيك و چار ، صفحه 54 (آهنجيند)‌؛ دينكرد ، چاپ مادن ، جلد دوم ؛ صفحه 831 ، 845 ، بند هشن ، چاپ انكلساريا ، صفحه 41 ، 136، 145 ؛ روايات پهلوي ، چاپ دهابهر ، صفحه 68 .

70 – دينكرد ، چاپ مادن ، صفحه 858 .

71 – دينكرد ، چاپ مادن، صفحه 834 .

72 – دينكرد ، چاپ مادن، صفحه 858 (آهختكان : آهختگان)

73 – دينكرد، چاپ مادن، صفحه 824 .

74 – بندهش ، چاپ انكلساريا ، صفحه 83 ؛ دينكرد . چپ مادن ، صفحه 271 ، 844 (در اصل متن به صورت ((آهن‌ي))‌)‌.

75 – كارنامه اردشير بابكان ، ويراسته داراب دستور پشوتن سنجانا ، صفحه 5 ، بند 23 (فْرَهَخت : فرهخت ، فرهيخت ) روايت اميد اشوهَستان ، ويراسته بهرام گور انكلساريا ، جلد نخست ، صفحه 33 (فرهخت) ، صفحه 64 (فرهخت ايستيت : فرهخته شده است ) .

76 – نگاه كنيد به واژه‌نامه ((زند يشت و ويسپرد )) ، ويراسته ا . ب . ن . دهابهر ، بمبئي 1949 ، صفحه 86 . دينكرد ، چاپ مادن ،صفحه 789 (فرهخت هوزوانيه : فرهخته زباني ) .

((فرهختيه frahaxteh : فرهختگي )) از همين واژه ساخته شده است . نگاه كنيد به دينكرد ، چاپ مادن ، صفحه 791 ، سطر نخست : واژه‌نامه ((زند يشت و ويسپرد )) صفحه 76 .

77 – نگاه كنيد به كارنامه اردشير بابكان ، چاپ داراب دستور پشتون سنجانا ، صفحه 6 : فصل سي و چهارم ، گزيده‌هاي زادسپرم ، بند 23 (فرهختك تر : فرهخته تر ) .

78 – دينكرد ، چاپ مادن . صفحه 469 .

79_  frahaxt – kareh : فرهخته كاري ( استادي ، مهارت ) نگاه كنيد به فصل سي و چهار گزيده‌هاي زادسپرم ، بند 24 .

80 – به معني ((باز كشيدن ، باز داشتن)) . نگاه كنيد به واژه‌نامه ((زنديشت و ويسپرد )) صفحه 166 .

81 – از nhynj نهيج ni + thang . (nihinj -) .

82 – اسم فعل آن : وِهَخْت wi + thing. (wihaxt) whxt .

83 – افتر aftar و امامزاده عبدالله دوده است از دهات فيروزكوه مازندران ، نزديك سمنان گويشهاي اين دو ده را نگارنده بررسي كرده است .

84_  J. Pokorny , Indogermanisches etymologisches Worter buche Bern , 1958 , 12 .