|
|
||
همايونفرخ، ركنالدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه درايران". دوره4-7، ش72 (مهر47): 53-57. |
||
|
|
||
خلاصه: تاريخچه كتابخانههائي كه در
خارج از كشورايران
ايرانيان بنيانگذار آن بودهاند (جمعأ
سيويك كتابخانه ازرديف 445تا475).
|
|
|
تاريخچه
كتاب و كتابخانه در ايران
(23 )
تاريخچه كتابخانههائيكه در خارج كشور ايران ايرانيان
بنيانگذار آن
بودهاند
ركنالدين
همايونفرخ
در قرون اخير گروه كثيري از
ايرانيان خير و دانشور در شهرهاي مذهبي
عراق كتابخانههاي بزرگ و قابل توجهي
براي استفاده و استفاضه طلاب ايراني ايجاد
و تأسيس كردهاند و از آنجا كه بنيان گذار
كتابخانههاي ايراني بوده و هستند . و
همچنين اكثر كتابهاي اين كتابخانهها
كتابهاي خطي فارسي است كه از ايران به آن
كتابخانهها انتقال يافته لازم دانست كه
در اين تاريخچه نام و نشان آنها به دست
داده شود .
445 –
كتابخانه امير مومنان و رهبر
آزادگان . نجف اشرف : از زمان ديلميان در
نجف اشرف براي آستانه مقدس علي ابن
ابيطالب (ع) كتابخانه اي دائر گرديد كه
بسيار قابل ملاحظه و توجه بوده است و بيشتر
از نويسندگان و دانشمندان نسخه اي از
آثارشان را بكتابخانه آن حضرت تقديم
ميداشتند و از اين رهگذر اين كتابخانه در
شمار يكي از كتابخانههاي نفيس ايران در
آمد كه بيشتر كتابهاي آن نسخههاي دست
نويس نويسندگان و منصفان و سخن
سرايان شيعي
بوده است . بنا به انقلاب احوال طي قرون و
اعصار كتابخانه عاليمقدار آن سركار دچار
تغيير و تحول بسيار گرديد . در اواخر دوران
صفويه كه بار ديگر توجهي خاص به كتابخانه
آستانه مباركه آن حضرت از طرف پادشاهان
صفوي مبذول گرديد كتابخانه رونق و شكوه
گذشته را باز يافت . شيخ محمد علي حزين شاعر و نويسنده
عاليقدر كه بسال 1138 ه.ق. از آن كتابخانه
ديدن كرده است مشهوداتش را چنين توصيف
ميكند : ((از كربلاي معلا به نجف اشرف رفته
توطن اختيار كردم و
قريب سه سال در آن
آستان مقدس كامروا بودم و در نهايت آرامش و
ضبط خاطر اوقات ميگذشت ، هميشه آرزوي نوشتن
مصحفي به خط خود داشتم در آن ايام
توفيق يافته و نوشتم و در آن روضه عليا
گذاشتم و گاهي به تحقيق مطالب و تحرير
رسائل ميپرداختم و گاهي به مطالعه مشغول
ميشدم . در كتابخانه سركار آن حضرت چندان
از هر فن كتب اوايل و اواخر جمع بود كه
تعداد آن نتواستم از بسياري شمرد )
كتابخانه آن حضرت چند بار مورد دستبرد و
تاخت و تاز وهابيها قرار گرفت و مجدداً
تأسيس شد . در اين اواخر مرحوم كاشفالغطا
تعدادي از كتب نفيس كتابخانه را به منزل
برده و از استرداد آنها ابا ميكرد .
سرانجام دولت آنها را مسترد داشت بسياري
از آثار نفيس نويسندگان شهير ايران جزو
اين كتابها بود . در سنوات اخير به همت آقاي شيخ
عبدالحسين اميني كتابخانه آن حضرت رونق
وشكوه ديرين را باز يافته است آقاي شيخ
عبدالحسين اميني از دانشمندان معاصرند كه
كتاب الغدير يكي از آثار گرانقدر ايشان
است . جنابشان براي تكميل يادداشتهاي مورد
استفاده جهت تأليف الغدير رنج سفر
هندوستان بر خود هموار ساخته و ماهها در
كتابخانههاي غني هندوستان بخصوص
كتابخانه معظم آقاي سيد حامد حسين مؤلف
عبقات الانوار معتكف شدند . آقاي اميني كه مردي محقق و
كتابشناسند توفيق يافتهاند كه در طي
سالهاي اخير كتابخانه [53] حضرت امير را در
شمار يكي از كتابخانههاي بزرگ جهان
شيعي درآورند .
446 –
كتابخانه عضدالدوله ديلمي ،
مكتب الغرويه . نجف : مكتب الغرويه در حال
حاضر كتابخانه متروكهايست در آرامگاه
حضرت امير . اين كتابخانه از مخازن بسيار
بزرگ و نفيس كتاب بود و نخستين كسي كه اين
كتابخانه را تأسيس و آنرا وقف آستانه حضرت
امير كرد عضدالدوله ديلمي بود بسال 372 ه. ابن طاووس در كتاب سعدالثبوت از اين
كتابخانه ياد كرده و برادرزادهاش در
رساله فرحت القريب از دو نفر كتابدار اين
كتابخانه يكي ، ابوعبدالله بن شهريار
ايراني بسال 501 كه داماد شيخ توسي بوده و
بهاء الاشرف صحيفه سجاديه را از او بسال 514
روايت كرده است و ديگري يحيي ابن اولياء كه
در قرن هفتم ميزيسته ياد ميكند . همچنين
شيخ جعفر در كتاب ماضي الشرف و حاضرها از
دو تن ديگر از كتابداران اين كتابخانه
معظم و گرانقدر ياد ميكند . يكي محمد جعفر
كيشوان و ديگري محمد حسين بن محمد علي خادم
كتابدار كه در اوايل عصر صفويه عهدهدار
كتابخانه آستان مباركه بودند . ابن عتبه در عهده الطالب يادآور شده
است كه در سال 750 ه. حريقي در آرامگاه مولي
متقيان رخ داد كه قسمت اعظم كتابخانه
مباركه سوخت . ابن عتبه يادآور
شده است كه در سال 757 ه. مقداري از
كتابهاي كتابخانه از حريق مصون مانده بوده
است .
447 –
كتابخانه مدرسه حاج ميرزا خليل
تهراني . نجف : حاج ميرزا خليل تهراني جد
آقاي عباس خليلي نويسنده معاصر است . اين
مرد دانشمند از بانيان مشروطيت ايران بود
نخستين كسي است كه فتوي به برقراري حكومت
مشروطه داد . حاج ميرزا خليل تهراني باني
دو مدرسه در نجف اشرف بوده است . يكي مدرسه كوچك و ديگري
مدرسه بزرگ ميرزا خليل اين هر دو مدرسه
طلبه نيشين است و در حدود دويست طلبه دارد . كتابخانه در مدرسه كوچك ميرزا خليل
قرار دارد و هم اكنون دائر است و كتابهاي
آن بيش از شش هزار جلد كتاب دستنويس است .
448 –
كتابخانه سيد آقا شوشتري
جزايري . نجف : سيد آقا شوشتري از نوادگان
سيد نعمتالله جزايري است. بيش از نود سال
عمر كرد و در تمام مدت حيات با همت و كوششي
خستگي ناپذير كوشيد كه كليه تأليفات سيد
نعمتالله جزايري را متفرق بود در پنج
مجلد بزرگ فراهم آورد . كتابخانه او از نظر اينكه حاوي كليه
آثار جزايري ها بوده است حائز توجه و اهميت
است . اين كتابخانه در خاندان جزايري در
نجف موجود است .
449 –
كتابخانه مدرسه بخارائيها . نجف
: كتابخانه مدرسه بخاراييها در نجف جنب
مدرسه بزرگ آخوند خراساني قرار دارد و در
حدود دويست طلبه در آن مدرسه تحليل ميكنند
. اين مدرسه از محل وجوهي بنا گرديد
كه امير بخارا براي مراجع تقليد شيعيان به
نجف فرستاده بود كتابخانه اين مدرسه در
حدود بيست هزار جلد كتاب داشت متأسفانه در
وقايع و حوادث انقلابي وضع آن دستخوش
اختلال گرديد و مجدداً به همت ميرزا محمد علي
مدرس چهاردهي متوفي 1336 ه. دائر شد و بار
ديگر سر و ساماني گرفت . هم اكنون اين
كتابخانه دائر است و در حدود شش هزار جلد
كتاب دارد .
450 –
كتابخانه شوشتريها . نجف : آقا
شيخ علي محمد نجف آبادي اصفهاني كه از
مرتاضان به نام نجف اشرف بود اين كتابخانه
را تأسيس كرد و امروز به نام كتابخانه
شوشتريها مشهور است . چند كتابخانه معتبر
و معروف نيز به آن منضم گرديده از جمله
كتابخانه آقا شيخ جواد زنجاني مدير مدرسه
ايرانيان اين كتابخانه در حدود هفت هزار
جلد كتاب دارد .
451 –
كتابخانه شريعت اصفهاني . نجف :
شريعت اصفهاني متوفي 1339 هجري در نجف اشرف
كتابخانه غني و نفيسي داشت كه الذريعه در
جلد ششم متذكر آنست . كتابهاي اين كتابخانه
پس از درگذشت شريعت متفرق گرديد .
452 –
كتابخانه سيد ابوتراب خونساري .
نجف : سيد ابوتراب صاحب كتاب شرح [54] نجات
العباد است . او از دانشمندان رجالي است .
كتابخانه او نزديك به 9 هزار جلد كتاب مخطوط
داشت و او وصيت كرده بود كه آقا سيد محمد
رضا تبريزي وصي او شود و كتابهاي نادر و ناياب
كتابخانهاش را بچاپ برساند ليكن با كمال
تأسف ورثه او باين وصيت تن در ندادند و
كتابها را فروختند . نسخههاي نادر
كتابخانه خونساري از آثار نفيس گرانقدر
فرهنگ و ادب فارسي بود .
453 –
كتابخانه ميرزا محمد علي مدرسي
چهاردهي نجف اشرف . تهران . اين مرد از فقهاي دانشمند ايران بود در
نجف اشرف كتابخانه اي كه حاوي كتب تفسير و علوم
معقول و منقول شيعي و از نسخههاي نادر و
ناياب بود فراهم آورد . شرح حال او در الذريعه و اعيانالشيعه
و معجمالمومنين به تفصيل آمده است . او
بسال 1334 در گذشت و قسمت اعظم كتابهاي او به
تملك آقاي مرتضي مدرسي چهاردهي نوهاش در
آمد كه خوشبختانه اين كتابها نزد ايشان در
تهران موجود است .
454 –
كتابخانه آقا شيخ اسمعيل
محلاتي . نجف : محلاتي از علماي عاليقدر نجف
اشرف بود . فرزند برومندش شيخ محمد محلاتي
مؤلف كتاب ((گفتار خوش يارقلي)) است . كتابخانه شخصي او يكي از كتابخانههاي
غني آثار مخطوط فارسي بوده اجازه داد كه
ملك الكتاب بسياري از نسخههاي نفيس
كتابخانههاي او را بچاپ سنگي در بمبئي
چاپ كند و از اين راه به نشر فرهنگ و ادب
زبان فارسي كمك شاياني كرد . پس از در گذشتن
كتابخانه به تملك آقاي سيد محمد باقر
محلاتي در آمد و خوشبختانه اين كتاب هنوز
موجود است .
455 –
كتابخانه خونساري . نجف : آقاي
شيخ محمد علي خونساري متوفي 1332 ه. بيش از
هزار جلد كتاب مخطوط در مسجد عبدالرحيم
نجف اشرف فراهم آورد كه بيشتر آنها نسخ
قيمتي و گرانقدر است و براي آن نيز فهرست
دقيقي تهيه و نوشته شده است . متاسفانه پس
از مرگ اين دانشمند كتابها به صورت حبس در
نجف باقي ماند و فرزندش آقا محمد ساكن اراك
هيچگونه اقدامي نسبت به انتقال آنها
بايران بعمل نياورده است .
456 –
كتاب نجفآبادي . نجف : حاج محمد
رضا در محله عماره نجف حسينيه اي ساخت و
در آنجا كتابخانه اي دائر كرد و از آن
تاريخ (1332ه) اين كتابخانه رو به وسعت نهاد و
چند تن از ايرانيان مقيم عراق وصيت كردند
كه كتابخانههاشان بآن كتابخانه منتقل
گرديد . از جمله كتابخانه سيد محمد رضا
استرآبادي متوفاي 1336 ه . –
كتابخانه شيخ جواد زنجاني
متوفي 1350 – كتابخانه
شيخ محمد تقي هروي متوفي 1299 – كتابخانه
سيد محمد معروف به پيغمبر خانه اي متوفي
1352 – كتابخانه
شيخ غلامحسين بن محمد حسين نجف آبادي
متوفي 1347 و اين شخص اخير نخستين مدير اين
كتابخانه بود و در اين اواخر سيد محمدرضا
شوشتري چهارصد جلد از كتابهايش را
بكتابخانه بخشيد . اكنون اين كتابخانه دائر و بيش از
دوهزار جلد كتاب مخطوط نفيس و ارزنده دارد
.
457 –
كتابخانه حسينيه كاظميه : باني
آن سيدنا سيد محمد حيدري است . او بسال 1297 ه.
حسينيه كاظمين را بنا نهاد و سپس از
متروكاتش بسال 1353 ه. كتابخانه را ساخت و پس
از او رجال خاندان حيدري در احياي
كتابخانه كوشيدند و نام كتابخانه را
كتايخانه امام صادق(ع) نهادند . اين
كتابخانه هم اكنون پانزده هزار جلد كتاب
دارد . كتابهاي مخطوط ونفيس اين كتابخانه
شهرتي فراوان يافته است .
458 –
كتابخانه جامع كهياء . بغداد :
حاج محمد امين زند كه از ايرانيان دانشمند
بود كتابخانه بزرگي در بغداد فراهم آورد و
در سال 1321 پس از مرگش بفرزندش انتقال يافت .
او اين كتابخانه را كه 1223 جلد كتاب مخطوط
فارسي و عربي داشت بسال 1928 . م بكتابخانه
عمومي بغداد بخشيد .
459 –
كتابخانه سيد عبدالحسين حجت .
كربلا : دو فرزند سيد علي بن حاج ميرزا
ابوالقاسم حجت صاحب رياضالمسائل جد
خاندان طباطبائي است كه بسال 1336 ه. در
كربلا در گذشت و كتابخانهاش كه از
كتابخانههاي مهم كربلا بود به تملك نوه
دختري ايشان آقاي دكتر [55] آيهالله زاده
اصفهاني در آمد و كتابهاي كتابخانه را
بكتابخانه اسلامي تهران فروختند .
460 –
كتابخانه سيد محمد باقر حجت .
كربلا : اين كتابخانه را بايد يكي از
كتابخانههاي قديمي كربلا كه بوسيله
ايرانيان بنياد يافت دانست كه در زمان
مرحوم ميرزا سيد علي ، صاحب رياضالمسائل
تأسيس گرديد . پس ار در گذشت او كتابخانه
بفرزندش سيد محمد مجاهد مؤلف رياض رسيد و
اين مرد ايران دوست و آزاديخواه كسي است كه
فتوي عليه روس هاي تزاري را در زمان
فتحعليشاه داد (1242 ه) پس از او كتابخانه به
فرزندش آقاي سيد حسين حاج آقا ، سبط
فتحعليشاه قاجار رسيد . و پس از او به حاج
ميرزا ابوالقاسم ملقب به حجت منتقل شد .
سيد حجت كسي است كه ثروت بيكراني در اختيار
داشت و شرح حال او در كتاب روابط ايران و
انگليس نوشته محمود
محمود به تفصيل آمده است .
در سال 1309 ه. در گذشت و كتابخانه به
سيد محمد باقر حجت كه از ادباي شهير و
سخنوران كم نظير بود رسيد و پس از درگذشت
ايشان هم كتابخانه به سيد محمد صادق حجت
انتقال يافت و هم اكنون در خاندان حجت باقي
است . خاندان حجت از معاريف قزوين بودهاند
و پيوسته رياست روحاني و علمي كربلا با اين
خاندان بوده است .
461 –
كتابخانه هبه الدين شهرستاني :
سيد محمد علي حبه الدين شهرستاني از
خاندان شهرستاني اصفهانند . اين مرد
دانشمند و آزاديخواه از بانيان مشروطيت
ايران بود و در آغاز مشروطيت با نشر مجله
علمي و ادبي المرشد خدماتي به ادب و فرهنگ
ايران انجام داد. يكي از شخصيتهاي برگزيده و ممتاز علمي بشمار ميآيد و مدتها
وزارت فرهنگ عراق را برعهده داشت. تأليفات متعدد دارد از جمله اعجازالقرآن –
هيأت و اسلام . اين مرد دانش دوست براي طلاب ايراني در
كاظمين كتابخانه بزرگي بنياد نهاد و همچنين كتابخانه عمومي جوادين را به
سال 1360 هجري در يكي از حجرهاي صحن مقدس كاظمين تأسيس كرد كه به نام مكتب
الجوادين معروف است و دوهزار و پانصد جلد از كتابهاي كتابخانهاش را وقف بر
اين كتابخانه كرد . به فرمان محمد رضا پهلوي
هر سال تعدادي كتاب از نشريات دانشگاه
بنياد فرهنگ ايران ، بنگاه ترجمه و نشر
كتاب نشريات وزارت فرهنگ و هنر به
كتابخانههاي جوادي شهرستاني اهدا
ميگردد .
462 –
كتابخانه فراهاني . كربلا : ملا
عبدالحميد فراهاني فرزند ملا عبدالله
اراكي از شاگردان نامي ملا محمد علي
محلاتي ساكن شيراز بود بسال 1276 هجري به
كربلا رفت و براي طلاب علوم كتابخانه
نفيسي ايجاد كرد بسياري از كتابهاي مخطوط
اين كتابخانه بخط ملا عبدالله فراهاني
است و آثار ملا محمد علي محلاتي مجموعا در اين
كتابخانه موجود است . مؤلف الذريعه از
كتابهاي اين كتابخانه استفاده كرده است .
463 –
كتابخانه سيد محمد مهدي قزويني
. بصره : آقا سيد محمد مهدي از علماي طراز
اول بصره بود . كتابخانه معظمي داشت كه در
حدود 1500 جلد كتاب مخطوط داشته است بر طبق
وصيتش كتابخانه را به كتابخانه شوشتري های نجف
تحويل دادند .
464 –
كتابخانه سيد محمد يزدي :
فرزند آقا سيد محمد كاظم يزدي مفتي شيعه بود كه در جهاد استقلال عراق شهيد
شد جامعترين كتابخانههاي مقيم عراق متعلق به او بود و
كتابهاي خطي كتابخانه او از كتابهاي ممتاز
بودند . از نسخههاي نفيس اين كتابخانه
ميتوان از كتاب مجسطي به خط خواجه
نصيرالدين طوسي ياد كرد كه به كتابخانههاي
ديگر فروخته شد .
465 –
كتابخانه ميرزا محمد بوشهري
معروف به خان بهادر . بصره: خان بهادر مؤلف
كتابهاي دوستاران بشر و انشاي علائي است .
اين دانشمند كسي است كه مرحوم سيد احمد
كسروي كتاب ديهها و شهرهاي ايران را به
او تقديم داشته است . خان بهادر كتابخانه بزرگي داشت كه
كتابهاي آن متجاوز از شش هزار مجلد خطي بود
. او بسال 1344 هجري در گذشت و سرنوشت
كتابخانه او بر اين نويسنده مجهول است .
466 –
كتابخانه عكا : ايرانيان در
كتابخانه عكا كتابهاي خطي نفيسي جمعآوري
كردند .
467 –
كتابخانه سبزواري . كاظمين : سيد
محمد علي سبزواري (در گذشته بسال 1338 هجري
در كاظمين ) مردي دانشمند و رياضيدان و طيب
بود و در كاظمين به خريد و فروش كتاب اوقات
ميگذرانيد و در رشته كتابشناسي بصيرتي
داشت و آنچه نسخه نفيس و نادر و كمياب به
دست ميآورد در كتابخانهاش محفوظ
ميداشت . پس از مرگش كتابخانهاش به
فرزندش آقا سيد هاشم سبزواري منتقل گرديد .
468 –
كتابخانه ميرزا محمد تقي
شيرازي . سامره : ميرزا محمد تقي متخلص به
گلشن در گذشته بسال 1328 هجري هنگامي كه در
كربلا مرجع تقليد بود ، كتابخانه عظيمي
ايجاد كرد . پس از مرگش كتابها را طبق وصيتش
به كتابخانه مدرسه شيرازي كه
خود او مؤسس آن بود منتقل كردند .
469 –
كتابخانه ميرزا احمد تهراني .
كربلا : ميرزا احمد تهراني در كربلا
كتابخانه اي تأسيس كرد كه در حدود ده
هزارجلد كتاب داشت. اين كتابخانه وقف بر
طلاب بود و هم اكنون دائر است و توليت و
مديريت آن با آقاي نجم الدين از علماي
كربلاست .
470 –
كتابخانه مدرسه شيرازي سامره :
پس از اينكه هيأت علمي از نجف اشرف به
سامره انتقال يافت در سال 1291 هجري مرحوم
ميرزا محمد حسن شيرازي در آنجا خانه اي
خريد براي سكونت طلاب ايراني و پس از اندك
مدتي حاج ميرزا عبدالحسين امين التجار كه
در بمبئي تجارتخانه داشت در سامره
كاروانسرايي را خريداري كرد و زمين آن را
براي ساختمان مدرسه جهت طلاب ايراني
اختصاص داده و پيشوايي آن را به ميرزاي
شيرازي سپرد . پس از درگذشت ميرزاي شيرازي امور
مدرسه بدست ميرزا محمد تقي شيرازي افتاد .
در سال 1344 ه. مؤلف دانشمند الذريعه حاج آقا
بزرگ تهراني كتابخانه بزرگي براي مدرسه
تأسيس كرد و كتابهاي متفرق علمي –
ادبي و فقهي را كه در كتابخانه
ميرزاي شيرازي و ميرزا محمد تقي شيرازي
بود . به آنجا انتقال داد و براي كتابهاي
كتابخانه فهرست جامعي تدوين كرد و از آن پس
وسيله اشخاص خير مانند آقاي ميرزا هاشم
اپيكچي و شيخ حسنعلي خان تهراني و شيخ
محمد حسين شيرازي و ديگران كتابهاي نفيسي
به اين كتابخانه اهدا گرديد . آقا شيخ حسين
تهراني دارنده دو مجله فارسي الفريق و
درَّالنجف است و از اين راه به فرهنگ و ادب
فارسي خدمتي شايان ميكند كتابخانه مدرسه
شيرازي يكي از كتابخانههاي معروف شيعيان
جهان است .
471 –
كتابخانه ميرزا محمد مجتهد
تهراني . سامره : اين كتابخانه جامعترين
كتابخانهايست كه داراي كتابهاي اختياري
شيعي و سني است و با استفاده از مصادر و
مآخذ اين كتابخانه ، كتابي عظيم بنام
مستدرك بهار الانوار در بيست و پنج مجلد
فراهم آمده است . پس از درگذشت مجتهد
كرماني كتابخانه به تملك آقاي ميرزا نجم
الدين عسكري فرزند ايشان كه از مؤلفان
بنام هستند در آمد و از سامره به بغداد
منتقل گرديد .
472 –
كتابخانه مدرسه هنديه : مؤسس
اين كتابخانه مرحوم آقا شيخ جعفر رشتي بود.
كتابخانه مدرسه هنديه به صورت كتابخانه
عمومي اداره ميشود و هم اكنون متجاوز از ده
هزار مجلد كتاب دارد .
473 –
كتابخانه آستان مقدس سيد
الشهدا : باني اين كتابخانه حضرت آيت الله
زاده ميلاني هستند و كتابهاي نفيسي در اين
كتابخانه از طرف ايرانيان پاكدين فراهم
آمده است . 474- كتابخانه سيد محمد مهدي اصفهاني
. كاظمين : آقاي سيد محمد مهدي مؤلف كتاب
عاليقدر تأسيس الشيعه است كه خلاصه آن
بنام شيعه و فنون اسلام ، در ايران نشر
يافته كتابخانه اي تأسيس كرد كه به نظر
صاحبنظران از بزرگترين كتابخانههاي جهان
اسلام و بيش از ده هزار جلد كتاب محفوظ
دارد .
475 –
كتابخانه شيخ عبدالحسين رشتي :
آقاي شيخ عبدالحسين رشتي صاحب حاشيه بر
كافيه است . کتابخانه ايشان پس از درگذشتش
به كتابخانه حضرت آيت الله الحكيم منتقل
گرديد . |