لياقتي، غلامعلي. "گزارشي از ششمين كنگرة جهاني آكوستيك در توكيو". دوره 7، ش73 (آبان 47): ص19-20، تصوير.

 

خلاصه: استفاده از رموز آكوستيك در تالار قصر عالي‌قاپو.

گُزارش از ششمين كُنگرة جهاني آكوستيك در توكيو

The 6th  International Congress an acoustics, Tokyo, Japan, August 21- 28, 1968

غلامعلي لياقتي       

دكتر مهندس در آكوستيك

استفاده از رموز آكوستيك در تالار قصر عالي‌قاپو

در سي‌ام مرداد‌ماه سال جاري ششمين كنگرة جهاني آكوستيك كه هر چهار سال يكبار تشكيل مي‌گردد در شهر توكيو پايتخت كشور افسانه‌اي ژاپن با سخنراني افتتاحيه آقاي پروفسور مالكي (maleki) رئيس كنگرة جهاني آكوستيك و رئيس كميتة آكوستيك كشور لهستان و پروفسور سانايوشي (sanayoshi) رئيس دانشگاه فني توكيو و رئيس كميتة آكوستيك كشور ژاپن ميزبان كنگره و با حضور 905 نماينده از 29 كشور جهان كار خود را آغاز نمود و در طي 7 روز 454 نفر از شركت‌كنندگان در كنگره سخنرانيهاي علمي 20 دقيقه‌اي در رشته‌هاي 9گانه آكوستيك ايراد نمودند كه من نيز به نمايندگي از طرف وزارت فرهنگ و هنر ايران تحت عنوان « عالي‌قاپو - قصري از دوران گذشته ايران با عجايب صوتي » در رشتة آكوستيك آرشيتكتورال مطالبي توأم با اسلايد‌‌هاي رنگي از تالار افسانه‌اي كاخ عالي‌قاپو و يك نوار نمونه ضبط شده در آن تالار عرضه داشتم كه متن آن به شرح زير در جلد سوم نشرية كنگره چاپ و منتشر گرديده است:

در مركز فلات ايران شهر تاريخي اصفهان قرار دارد كه در دوران پيشين پايتخت كشور ايران بوده است و شاهنشا‌هان بزرگ صفوي از اين شهر بر پهنة بزرگي از آسيا سلطنت مي‌نمودند. در اين شهر در هر قدم مي‌توان با آثار جالبي از هنر‌هاي زيبا و كار‌‌هاي ارزندة معماري باستاني برخورد نمود كه براي بازديد از آنها جهانگردان از اكناف جهان به ايران رومي‌آورند و سال به سال نيز بر تعداد آنان افزوده مي‌گردد.

نماي خارجي كاخ عالي قاپو

در ميدان اصلي شهر قديم اصفهان كاخ شاهنشاه بزرگ صفوي شاه‌عباس كبير به نام عالي‌قاپو (شكل1) قرار دارد كه در آن تالار كوچكي ساخته شده است به نام اطاق صوتي كه عجايب آكوستيكي آن پس از گذشت صدها سال هنوز قابل دقت و بررسي است(شكل2). اين قصر در سال 1018 هجري قمري در زمان سلطنت شاه‌عباس كبير و به دست دانشمند جامع‌العلوم زمان شيخ بهاء ساخته شده است كه آثار بيشماري در رشته‌هاي مختلف معماري ، آبياري ، رياضيات و نظم‌ونثر بدو منتسب است و دربارة اعمال و احوال او داستانهاي افسانه‌مانندي در افواه نقل مي‌گردد كه خود اگر خلاف عقل و منطق هم باشد نشانه‌اي از دانائي و زيركي فوق‌العاده او است. دربارة آثار شيخ بهاء رساله و گزارش علمي مستدلي به دست نيامد كه بتوان با استناد بدان بررسي علمي در مورد نحوة ساخت و موارد استفاده از تالار صوتي كاخ عالي‌قاپو نمود و آنچه كه سينه به سينه نقل گرديده است داستان افسانه‌مانندي است كه گويند همواره پادشاه بزرگ صفوي پس از اجراي قطعات موسيقي و خروج مغنيان از آن به آنجا قدم مي‌نهاده تا از تكرار نغمات آنان متلذذ گردد. بديهي است كه اين بيان جنبة افسانه دارد و از نظر منطق و علم غيرقابل قبول مي‌باشد ولي از نظر كلي شايد با اساس فكر طراح اين تالار بي‌ارتباط نباشد و در هر حال مشخص [19]  آن است كه اين تالار به منظور اجراي كنسرت ساخته شده است.

قسمتي ازگچ بريهاي تالار صوتي كاخ عالي قاپو

 امروزه با شناسائي علمي محفظه‌هاي توخالي و تأثير آنها در ميدان صوتي كه توسط هلمهولتس بيان گرديده است مي‌توان به خوبي به نحوة تأثير اين محفظه‌ها كه به شكل صراحي و قدح و جام نيز گچ‌بري گرديده‌اند (شكل 2) پي برد و با استفاده از فرمول :

 

با توجه به شكل 3 فركانس رزونانس هر يك را محاسبه نمود مي‌توان گفت كه اين تالار به علت تأثير دلپذير محفظه‌هاي توخالي در ميدان صوتي كه عبارت است از كم كردن مدت طنين نامطلوب اصوات بم ، مورد توجه خاص پادشاه بزرگ صفوي بوده است زيرا به علت خواص صوتي روزناتر هلمهولتس كه جذب اصوات بم مي‌باشد مدت طنين براي اين اصوات كه طبق رابطة سابن:

 

 

تعيين مي‌گردد ، به علت بزرگ بودن A ( خاصيت جاذبه صوتي سطوح تالار )T  براي حجم معين V كوچك مي‌گردد با توجه به وجود مواد جذب‌كنندة اصوات با فركانسهاي بيشتر در تالار ( ازقبيل قالي ، پشتي و پرده ) شنوائي دلپذيري براي يك اركستر مجلسي با سازهاي قديمي ايراني وجود داشته است. در نظر است كه يك سلسله آزمايشات و تتبعات علمي براي تعيين مشخصات صوتي علمي اين تالار از قبيل مدت طنين - درجة ديفوزيته و درجة وضوح تالار پس از نصب در و پنجره‌هائي كه در گذشته از بين رفته است و مفروش نمودن آن به عمل آورده شود و با ضبط صداي يك اركستر كوچك و بررسي و مطالعة علمي دربارة آن در راه كشف واقعيت و اساس فكر ساختمان اين تالار گامي برداشته شود كه نتايج حاصله از طريق انتشار در مجلات علمي به استحضار علاقمندان رسانيده خواهد شد. [20]