همايونفرخ، ركن‌الدين. "تاريخچه كتاب و كتابخانه در ايران". دوره7، ش73 (آبان47): ص42-45.

خلاصه: معرفي باقي كتابخانه‌هائي كه در خارج از ايران ايرانيان بنيانگذار آن بوده‌اند ( جمعاً سه كتابخانه از رديف 476 تا 478) ـ معرفي كتابخانه‌هاي پنجاه سال اخير ( جمعأ سي‌وپنج كتابخانه از رديف 479 تا 513 ).

تاريخچة كتاب و كتابخانه در ايران

 (24)

ركن الدين همايونفرخ

476- كتابخانه سيد حجت قزويني. كربلا.

حجت قزويني از علماي بنام كربلا بود. كتابخانه‌اي فراهم آورد كه مرجع دانشمندان و صاحب‌نظران بود. اين كتابخانه اينك در تملك آقاي موسي آيت‌الله‌زاده نوه ايشان است.

477- كتابخانه آقاي سيد كاظم رشتي. كربلا:

آقاسيد كاظم رشتي از اجله دانشمندان ايران و مردي عارف و هوشمند بود. او آثاري ارزمند تأليف و تصنيف كرد. كتابخانه آقاسيد كاظم رشتي از كتابخانه‌هاي مشهور زمان خود بود و در غائله‌اي كه شيخ فخري‌نام در كربلا موجد آن بود اين كتابخانه به غارت رفت.

478- كتابخانه شيخ العراقين تهراني:

شيخ‌العراقين تهراني از دانشمندان و مردي مورد اعتماد و وثوق عامه بود. اين دانشمند وصَّي اميركبير شد و كتابخانه‌اي قابل توجه فراهم آورده بود كه هم‌اكنون در دودمانش موجود است.

كتابخانه‌هاي پنجاه سال اخير

479- كتابخانه ساعد نيري ـ نيشابور.

او نوه نيرالدوله و ملقب به فتح‌السلطنه بود. سالها حكومت نيشابور را داشت و چون جد مادريش يمين السلطان دارا ، عشق و علاقه مفرطي به فرهنگ و ادب فارسي مي‌ورزد او شعر مي‌گفت و نويسنده بود. جُنگي از اشعار گويندگان پارسي به شيوه‌اي خاص در دو جلد فراهم آورد كه بسيار قابل توجه است. در شعر ساعد تخلص مي‌كرد. ديوان منحصربفرد او به خط مصنف كه در حدود چهارهزار بيت دارد نزد دختر او در تهران موجود است. ساعد نيري كتابخانه معظم و بزرگي از كتابهاي مخلوط گرانقدر فارسي فراهم آورده بود كه بسيار شايان توجه بوده است. ساعد نيري به سال 1367 ﻫ.ق. درگذشت و پس از او كتابخانه‌اش متفرق گرديد.

480- كتابخانه آيه‌الله حاج آقا حسين بروجردي:

حاج‌آقا حسين بروجردي از مراجع بزرگ تشيُّع بود كتابخانه نفيسي فراهم آورده بود كه بيشتر كتابهاي آن مربوط به كلام و حديث و رجال و فقه و اصول شيعه بود. در زمان حيات آن را وقف كتابخانه عمومي مسجد اعظم (كه از مستحدثات ايشان است) كردند. اين كتابخانه هم‌اكنون در مسجد اعظم قراردارد.

481- كتابخانه مسعود ميرزا ظل السلطان. اصفهان.

 482- كتابخانه امام جمعه اصفهان.

 483- كتابخانه داوودخان نوري.

 484- كتابخانه حاج ميرزا يحيي دولت آبادي:

حاج ميرزا يحيي دولت‌آبادي از آزاديخواهان بنام ايران و پيشروان فرهنگ نو در ايران بود. مردي دانشمند و فاضل بشمار مي‌آمد. شعر نيكو مي‌گفت. كتابخانه نفيسي فراهم آورده بود كه قسمت اعظم آن را كتابهاي موروثي دودمانش بود. كتابخانه دولت‌آبادي پس از مرگش متفرق گرديد و هم‌اكنون چند نسخه از كتابهاي متعلق به كتابخانه او در كتابخانه اين بنده نويسنده و كتابخانه مجلس شوراي ملي موجود است. [42]

485- كتابخانه سيد ريحان‌الله:

كتابخانه اين سيد عاليقدر نيز از كتابخانه‌هاي قابل توجه بود و بيش از دوهزار جلد كتاب مخلوط داشت.

486- كتابخانه احتشام الملك ،487- كتابخانه قوام الدوله، 488- كتابخانه علي اصغر خان اتابك.

489- كتابخانه ملي ملك. تهران:

حاج‌آقا حسين ملك از بازرگانان خيَّر مشهد مقدس اقدام به تأسيس كتابخانه عمومي كرد و كتابخانه‌اي در بازار آهنگران تهران به وجود آورد كه طي سي سال اخير موفق شده است در حدود هفده‌هزار جلد كتاب مخلوط فراهم آورد. در اين كتابخانه نسخه‌هاي نفيس و ارزنده بسياري توان ديد. به قرار اطلاع فهرست‌هائي‌كه از ساليان پيش به همت آقاي احمد سهيلي خونساري مدير اين كتابخانه تهيه شده با كمك چند تن ديگر تكميل و مشغول چاپ آن هستند.

490- كتابخانه حاج سيد نصرالله تقوي. تهران:

حاج سيد نصرالله تقوي عالم علم معقول و منقول بود و از محضر ميرزا ابوالحسن جلوه و حاج ميرزا حسن آشتياني استفاده كرده بود. اين مرد دانشمند به جمع‌آوري كتابهاي خطي و لعمي داشت و توانست كتابخانه نفيسي فراهم آورد. پس از درگذشتش كتابهاي آن كتابخانه به مجلس شوراي ملي فروخته شد.

491- كتابخانه نصرالدوله بدر. تهران:

كتابخانه بدر از كتابخانه‌هاي شهير تهران بود به خصوص از نظر دارا بودن كتابهاي نادر و ناياب از جمله كتابهاي نفيس كتابخانه او بايد از نسخه كتاب العين خليل‌بن‌احمد ياد كرد كه از مؤلفات قرن دوم هجري است. نويسنده از سرنوشت كتابخانه بدر پس از مرگ او بي‌اطلاع است.

492- كتابخانه شادروان تربيت.تبريز:

شادروان محمدعلي تربيت از دانشمندان و آزاديخواهان صدر مشروطيت بود. اين مرد اديب مؤلف كتاب عاليقدر دانشمندان آذربايجان و ناشر روزنامه تربيت بود. كتابخانه نفيسي فراهم آورد كه بالغ بر هفت‌هزار جلد كتاب داشت. تربيت كتابخانه‌اش راوقف ملت كرد و امروز بصورت كتابخانه عمومي دائر و اداره مي‌شود و طبق آخرين آماري كه بدست نويسنده رسيده است شامل 763 جلد كتاب خطي و 11500 جلد كتاب چاپي است.

493- كتابخانه تيمورتاش. تهران:

تيمورتاش كتابخانه‌اي فراهم آورد كه از كتابخانه‌هاي مهم قرن اخير بود و آنچه نسخه نادر و ناياب از كتابهاي فارسي نشان مي‌گرفت آنها را وسيله خطاطان براي كتابخانه‌اش استنساخ مي‌كرد بخصوص شادروان عبرت نائيني كتابهاي بسياري براي كتابخانه او استنساخ كرده است. اكثر كتابهاي كتابخانه تيمورتاش پس از مرگ او به كتابخانه مجلس شوراي ملي فروخته شده است.

494- كتابخانه عمومي رشت:

در اوائل رياست وزرائي رضا شاه فرهنگيان رشت قرائت‌خانه‌اي عمومي تأسيس كردند به نام كانون ايران وابسته به انجمن فرهنگي اخوت رشت. و مجله‌اي نيز به نام مجله فرهنگ نشر دادند. اين مجله مدت هشت سال نشر يافت. هنگامي‌كه شادروان محمدعلي تربيت رئيس فرهنگ گيلان بود به تأسيس كتابخانه عمومي دست يازيد و با كمك فرهنگ‌پژوهان رشت كتابخانه‌اي عمومي دائر كرد. در اين كتابخانه از نفائس كتب خطي نسخه‌هائي مي‌توان يافت. دانشمندان گيلان اكثرشان كتابهاي خود را وقف اين كتابخانه كردند از جمله مرحومان سيد عبدالوهاب صالح و ملاعباسعلي كيوان و حاج شيخ محمد آيت‌الله‌زاده چهاردهي. اين كتابخانه هم‌اكنون دائر است.

495- كتابخانه شريعت سنگلجي:

آقا شيخ رضاقلي شريعت سنگلجي از علماي معروف و بنام تهران بود. كتابخانه‌اي فراهم آورد كه مجموعه‌اي از كتب كلامي اهل سنت و جماعت بود و از نفائس كتابخانه او اسفار ملاصدرا را مي‌توان ياد كرد كه ميرزاحكيم شهاب به خط خود بر آن حواشي نوشته بود . كتابهاي اين كتابخانه به كتابخانه‌هاي خصوصي فروخته شد. [43]

496- كتابخانه صدرالافاضل:

جدآقاي فخرالدين نصيري اميني از دانشمندان دوران اخير بود او درشعروادب فارسي و عربي كم‌نظير بود. خطوط هفت‌گانه را بسيار خوش مي‌نوشت و تأليفات متعدد دارد. كتابخانه صدرالافاضل كه خود مردي صاحب‌نظر و كتاب‌شناس بود از كتابخانه‌هاي كم‌نظير و بي‌دليل دوران اخير بشمار است. پس از درگذشتش قسمتي از كتابخانه او به تصرف و تملك مجدالدين نصيري فرزندش و قسمتي ديگر به كتابخانه فخرالدين نصيري اميني نوه‌اش انتقال يافت. بيشتر كتابهاي كتابخانه صدرالافاضل از نسخه‌هاي ناياب و منحصربفرد بوده است.

497- كتابخانه مجدالدين نصيري:

مجدالدين نصيري از جمله كتاب‌شناسان شهير و مطلع از فنون تذهيب و تشعير و از نويسندگان چيره‌دست خطوط و اقلام مختلف خط فارسي است. كتابخانه نفيسي فراهم آورده كه در حدود دو‌هزار مجلد كتاب مخطوط و ناياب است بخصوص مجموعه‌هائي از خطوط خوشنويسان دارد كه آنها را بايد از بهترين مجموعه‌ها دانست.

498- كتابخانه محمد محيط طباطبائي :

محمد محيط طباطبائي فرزند سيد ابراهيم فنا از دانشمندان و محققان و نويسندگان معاصرند. كتابخانه ايشان را بايد از كتابخانه‌هاي معتبر بشمار آورد كه در حدود پنج‌هزار جلد كتاب دارد و از اين تعداد چهارصد جلد كتاب خطي و 1800 جلد كتابهاي فارسي و 1700 جلد كتابهاي عربي و بقيه لغت و فرهنگهاي زبان‌هاي خارجي است.

499- كتابخانه مرتضي مدرسي چهاردهي:

مرتضي مدرسي چهاردهي از نويسندگان و محققان عصر حاضرند و آثار تحقيقي ارزنده‌اي درباره ملل و نحل و تاريخ معاصر ايران تأليف و نشر داده‌اند. كتابخانه ايشان از لحاظ دارابودن مجموعه‌هاي تفسير قرآن حائز كمال اهميت است. و هم‌چنين قرائت و مايتعلق به آن و مجموعه‌هاي كتب فقه و اصول فقه جعفري فراهم آورده‌اند كه براي اهل تحقيق بسيار ارزنده است.

500- كتابخانه آقاشيخ محمد تقي شوشتري:

شيخ محمدتقي شوشتري مؤلف كتاب قاموس‌الرجال است كه در 8 مجلد به چاپ رسيده است. ايشان از علماي معروف و شهير خوزستانند. براي تأليف كتاب قاموس‌الرجال آنچه كتاب در تراجم احوال رجال بوده است از خطي و چاپي فراهم آورده‌اند و بيشتر آنها نسخه‌هاي منحصربفرد است. قاموس‌الرجال ايشان در حقيقت تصحيح اغلاط و اشتباه‌هاي كتاب رجال ممقاني است كه موسوم است به منتهي‌المقال.

501- كتابخانه ثقه الاسلام تبريزي. تبريز:

ثقه‌الاسلام تبريزي از علماي طراز اول و دانشمندان بنام ايران و آزاديخواهان و مشروطه‌طلبان نام‌آور است. آن شادروان در عاشوراي سال 1330 ﻫ . بدست سربازان تزاري شهيد شد. ثقه‌الاسلام كتابخانه نفيسي فراهم آورده بود كه كتاب كم‌نظير مرآه‌الكتب از تأليفات وي مؤيد آن است. مرآه‌الكتب در واقع اثري است همانند كشف‌الظنون حاج‌خليفه كه مي‌توان آن را فهرست عظيم كتابخانه ثقه‌الاسلام دانست. اين كتاب مشتمل است بر اسامي كتب و مؤلفان رجال شيعه. از سرنوشت كتابخانه ثقه‌الاسلام نويسنده نتوانست اطلاع صحيحي بدست آورد.

502- كتابخانه بهاري. همدان:

آقاشيخ محمدباقر بهاري كه از شاگردان ملاحسين‌قلي همداني عارف معروف بود كتابخانه بزرگي در همدان فراهم آورد. اين كتابخانه در تملك فرزندش بهاري وكيل دادگستري بود.

503- كتابخانه مصطفوي. تهران:

مصطفوي از اجله دانشمندان و محققان تاريخ باستان ايران و از باستان‌شناسان صاحب‌نظر ايران بشمارند و در اين تتبعات و مطالعات ارزنده‌اي انجام داده‌اند كه مورد استناد و استفاده اهل تحقيق است. مصطفوي كتابخانه‌اي ارزنده فراهم آورده است كه بيشتر كتابهاي آن را بايد براي تاريخ و باستان‌شناسي از مآخذ و مصادر شمرد.

504- كتابخانه واعظ زاده خونساري. اراك:

واعظ‌زاده خونساري از وكلاي دادگستري مقيم اراك هستند. ايشان مردي محقق و دانشورند. كتابخانه عظيمي فراهم آورده‌اند كه در حدود [44] بيست‌وپنج‌هزار مجلد مي‌شود.

505- كتابخانه جنابي لنگرودي:

جنابي لنگرودي نيز از قضات دانشمند دادگستري هستند و كتابخانه ايشان را مي‌توان مجموعه نفيسي از كتابهاي فقه و اصول شيعي دانست.

506- كتابخانه يكتائي:

آقاي مجيد يكتائي از نويسندگان و شعراي معاصرند. آثار تحقيقي بسيار در رشته‌هاي مختلف دارند. بخصوص در مكتب‌هاي مختلف فلسفي و ايران‌شناسي. كتابخانه ايشان در حدود پنج‌هزار جلد كتاب دارد و از جمله كتابخانه‌هاي معتبر خصوصي بشمار است.

507- كتابخانه جلال الدين ارموي محدث. تهران:

محدث اُرموي از محققان دانشمندان معاصر است و آثاري تصحيح و نشر داده‌اند از جمله كتاب النقض كه از آثار بسيار نفيس ادب و فرهنگ شيعي فارسي است بشمار است . كتابخانه محدث محتوي آثار مخطوط بسيار ارزنده ايست خاصه در احاديث مذهب شيعه.

508- كتابخانه آقا شيخ‌باقر آيت‌الله زاده مازندراني. تهران:

كتابخانه آيت‌الله زاده مازندراني در حقيقت مجموعه‌اي است كم‌نظير از كتب فقه و اصول مذهب جعفري و كتابهاي منحصربفرد و به خطوط مصنفان و مؤلفان در آن بسيار است.

509- كتابخانه استاد مشكوة.تهران:

استاد مشكوه از دانشمندان و محققان معاصرند. ايشان كتابخانه بسيار گرانقدري داشتند كه آن را به دانشگاه تهران اهدا فرمودند و تاكنون ده مجلد فهرست آن كتابخانه از طرف دانشگاه تهران نشر يافته است. جز آن كتابخانه ، كتابخانه شخصي ديگر هم فراهم آورده‌اندكه مجموعه‌اي است از كتابهاي فلسفي اسلامي.

510- كتابخانه اعزاز ثقفي. تهران:

كتابخانه اعزاز ثقفي از لحاظ داشتن مجموعه‌هاي اسناد و فرمانها و مدارك تاريخي خاصه متعلق به دوران قاجار بسيار قابل توجه است.

511- كتابخانه فريد. رامسر:

عبدالوهاب فريد مردي است وارسته و دانشمند ايشان كتابخانه ارزشمندي از آثار ادبي و علمي خطي زبان فارسي و عربي فراهم آورده‌اند كه متجاوز از پنج‌هزار مجلد مي‌گردد.

512- كتابخانه آيه الله مرعشي. قم:

آيت‌الله سيد شهاب‌الدين مرعشي نجفي دام‌ظله از علماي دانشمند معاصر است و آثار و تأليف بسيار دارد. به همت ايشان كتابخانه عمومي در شهر مقدس قم بنياد گرديده است. حضرت آيت‌الله مرعشي كتابخانه خصوصي خودشان را كه داراي نسخه‌هاي بسيار نفيس و گرانبهاست براي تأسيس كتابخانه عمومي اختصاص دادند. در تاريخ سوم شعبان سال 1386 .ه .ق. با حضور دانشمندان و معاريف شهر قم آن را رسماً افتتاح كردند اين كتابخانه روي‌همرفته در اين تاريخ (مهر 1346) هيجده‌هزار كتاب چاپي و در حدود سه‌هزار جلد كتاب نفيس خطي دارد ، كه فهرست كتابهاي خطي آن به همت فرزند والاتبارشان به زودي چاپ و نشر خواهد يافت. حضرت آيت‌الله مرعشي نسخه نفيس كتاب حياض‌الفضلاء و فياض‌العلماء تأليف عبدالله افندي را مدت شش‌ماه در اختيار اين بندة نويسنده گذاشتند تا از اين كتاب عاليقدر براي تحقيق به منظور تأليف اين كتاب استفاده كرد. كتابخانه عمومي قم اينك مرجع مراجعه عموم طالب‌علمان است و روزانه از ساعت 8 صبح الي 5/11 و بعدازظهرها از ساعت 4تا9 ، براي مطالعه ارباب طلب دائر و باز است. آقاي حاج سيد محمود آيت‌الله زاده مرعشي رياست كتابخانه را به عهده دارند. اخيراً نيز زميني به مساحت 750 متر براي ساختمان كتابخانه از طرف علاقه‌مندان به نشر معارف اسلامي خريداري و براي ساختمان آن اختصاص داده شده است.

513- كتابخانه آية‌الله خونساري. قم:

آيت‌الله آقا سيد احمد خونساري كه از علماي طراز اول شيعي هستند كتابخانه‌‌اي فراهم آورده‌اند كه مجموعه كتب  فقه و اصول جعفري آن ممتاز است.[45]