برزين، پروين. “نگاهي به تحول صنعت فلزكاري در ساخت اشياء هنري در ايران“. دوره7، ش73 (آبان47): ص8-13، تصوير.

خلاصه : صنعت فلزكاري در عهد سلجوقيان ، اوج اين هنر در قرون هفتم و هشتم ، شرحي دربارة ‌انواع ظروف فلزي مشبك ، مرصع ، كنده‌كاري‌شده ـ صنعت فلزكاري در عهد صفويان: تحولي در شكل و نقوش روي ظروف ، معرفي نمونه‌هايي از اين هنر ، رونق ميناكاري در عهد قاجاريه.

نگاهي به تحوّل صنعت فلزكاري در ساخت اشياء هُنري در ايران

پروين برزين

صنعت فلزكاري در ايران از ديرباز متداول و معمول بوده است و هنرمندان اين فن شاهكار‌هاي كم‌نظيري از خود به يادگار گذارده‌اند. صنعت فلزكاري اسلامي را در‌واقع بايستي ادامة هنر دوران ساساني دانست زيرا در تزئيناتي كه بر روي ظروف فلزي اوائل اسلام به كار رفته تأثير هنر فلز‌كاري دوران ساساني بطور آشكار مشاهده مي‌شود. بكار بردن ظروف سيمين و زرين در مذهب اسلام مكروه بود و هنرمندان اين فن از فلزات ديگر چون آهن و مفرغ ظروف و اشياء بسيار زيبائي ساخته‌‌اند كه همه نشانة ذوق سليم سازندگان آنها مي‌باشند. فقيه همداني در قرن سوم هجري در مهارت و استادي ايرانيان در ساختن اشياء فلزي مي‌گويد« و كساني كه اشياء فلزي ساخت ايران را نزد بعضي از پادشاه‌هان ديده‌اند گفته‌اند كه خداوند عالم آهن را براي اين ملت نرم كرد و به اختيار آنها در آورد تا آنچه خواستند از آن ساختند و اين ملت استادترين و داناترين ملل هستند به ساختن غل و قفل و آينه و ساختن شمشير و زره و جوشن »1 .

اشياء باقيمانده از اوائل دوره اسلام عبارتند از سيني ، تنگ ، آبخوري و انواع قاب قرآن و جاي دعا كه غالباً داراي تزئيناتي مي‌باشند.

گاه هنرمند براي تزئين و ترصيع اين اشياء خطاطي را مناسب دانسته و زماني از نقوش هندسي طرحهاي اسليمي و نقش برجسته استفاده كرده است (شكل1). تعدادي از تنگ‌هاي باقيمانده از اين دوران به شكل پرنده ساخته شده‌اند ، معمولاً شكل آنها شلجمي است با دسته و سرپوش و آبريز كه سرپوشي به شكل سر پرنده و آبريز بجاي منقار قرار گرفته است. (شكل2) صنعت فلزكاري در ايران مانند ساير فنون در دوران سلجوقي راه كمال پيموده است از اين دوره اشياء مختلف و زيبائي باقي مانده كه ثابت مي‌كند صنعتگران توانسته‌اند طرح‌هاي زيبا و روشهاي جديدي براي آرايش ظروف فلزي ابداع نمايند چنانچه بعضي را به‌طور مشبك ساخته و برخي ديگر را با نقوش كنده‌كاري مزين نموده‌اند. گاه هنرمند وسيله ترصيع نقوش را بر روي اشياء نشان داده و يا با افزودن مجسمه به زيبائي اشياء مي‌پرداخته‌اند. كليه روش‌هاي متداول براي تزئين به چهار دسته تقسيم مي‌شوند:

ظروف مشبك:

تعداد بيشماري از اشياء ساخته شده در اين دوران نمونه‌هائي است كه به سبك مشبك تهيه شده است. هنرمند توانسته با مهارت تمام نقوش مورد نظر خود را بطور مشبك نشان دهد. اين قبيل اشياء كه عبارت از عود سوز وشمعدان مي‌باشند اكثراً به شكل حيوان يا پرنده ساخته شده‌اند. از جمله بخورداني است به شكل شير متعلق به موزه ايران باستان كه تمام بدن آن با نقوشي شبيه به برگ شبدر مشبك شده است (شكل3). قسمت سر و صورت و ران حيوان با نقوش شاخ‌و‌برگ كنده‌كاري‌شده و سينه شير با نوشته به خط كوفي تزئين يافته است2.

ظروف با نقوش كنده كاري ونوشته‌دار:

گاه ظروف مفرغي متعلق به دوران سلجوقي را با اشكال مختلف مانند انسان ، حيوان ، نقوش شاخ‌وبرگ و نوشته به خط كوفي تزئين مي‌نموده‌اند. محل ساخت اين ظروف را به خراسان و ري نسبت مي‌دهند(شكل4)

ظروف مرصَّع

روش ديگري براي آرايش ظروف فلزي دوران سلجوقي بكار برده مي‌شده است ، اين طريقه ترصيع آنهاست با فلزات ديگر. طرز ساخت و تكنيك معمولي در اين دوره به اين ترتيب است كه براي تزئين مفرغ با فلزات ديگر چون نقره و مس ابتدا شئي مورد نظر را با ابزار مخصوصي به هر شكلي كه مي‌خواسته‌اند منقوش نمايند گود نموده و بعد نقاط كنده‌شده را با مفتولهاي سيمين و يا فلز ديگر پر مي‌نموده‌اند.

 اين [8] ظروف با مجالس بزم و رامشگران در حال نواختن آلات موسيقي و ساقيان صراحي در دست و رقاصه‌هائي در حال هنرنمائي آراسته گرديده‌اند. آلات موسيقي كه بر روي اين ظروف مشاهده مي‌گردد عبارت است از چنگ ، دايره ، عود و دنبك. (شكل 5)

اشياء با تزئينات برجسته و منقوش :

از جمله اشياء فلزي متعلق به دوران سلجوقي آئينه‌هاي مفرغي است كه روي آنها با نقوش شاخ‌وبرگ و يا اشكال انسان و حيوانات خيالي بطور برجسته تزئين يافته است. اغلب آنها مُّدور و بدون دسته مي‌باشد(شكل 6).علاوه بر ظروف مفرغي و برنجي مقداري جواهرات و نقره از دوران سلجوقي در دست مي‌باشد كه ثابت مي‌كند جواهرسازي در اين دوره رونق به سزائي داشته است. اغلب قطعات موجود گوشواره ، سينه‌بند ، دستبند و خلخال است كه بعضي از آنها به طرز مشبك و برخي ديگر بانقش برجسته و يا بطور مليله‌كاري آرايش يافته‌اند(شكل 7).

آرايش ظروف فلزي به طور مرصع كه از اوائل دوران سلجوقي متداول گرديد در قرن هفتم و هشتم هجري راه كمال پيمود و از اين قرون نمونه‌هائي كم‌نظير ظروف ترصيع ‌شده با نقره از قبيل شمعدانهاي مختلف ، لگن ، سيني ، آفتابه ، عودسوز و اشياء ديگر باقيمانده است. عده‌اي محل ساخت آنها را به شهر موصل نسبت مي‌دهند و گويا در همين زمان شهرهاي همدان ، مشهد ، اصفهان و زنجان هم در زمره مراكز مهم ساخت ظروف مرصع بوده‌است. شايد بتوان تصور نمود كه موصل مهمترين مركز ساخت ظروف فلزي بوده و نقاط ديگر از مكتب موصل تقليد مي‌نموده‌اند و يا اينكه هنرمنداني از موصل به نقاط ديگر مهاجرت و به كار كسب و در ضمن به تعليم هنر مي‌پرداخته‌اند. بهترين نمونه اين صنعت تعدادي ظروف مفرغي نقره‌كوب است كه از يوزينجرد همدان بدست آمده است كه غالباً با مجالس بزم – شكار و طرحهاي هندسي و تزئيني نقره‌كوب شده‌اند(شكل 8). [10]

شمعدان مفرغي نقره كوب دوران سلجوقي – خراسان

كاسةمفرغي دوران سلجوقي – خراسان

دردوران فرمانروائي پادشاهان صفويه كه از مشوقين هنرمندان و صنعتگران  بوده‌اند صنعت فلزكاري چون صنايع ديگر راه ترقي پيمود. نقش گل‌وبوته طرح اسليمي از جمله نقوشي است كه بر روي غالب ظروف فلزي اين عصر مشاهده مي‌گردد. گاه تصوير انسان و زماني نوشته بر روي اشياء فلزي جلوه‌گري مي‌نمايد. ترصيع اشياء نيز از جمله تزئيناتي است كه در اين دوره معمول و متداول بوده است. گاه تحولاتي در شكل و نوع اشياء ملاحظه مي‌گردد مثلاً شمعدانهاي برنجي به اندازه‌هاي مختلف كه از شاهكارهاي هنر فلزكاري اين دوران است جانشين پيه‌سوز و عود‌سوزهاي دوران ماقبل خود شده‌اند. اين شمعدانها كه غالباً به شكل استوانه ساخته شده‌اند با نقوش شاخ و برگ و نوشته به خط نستعليق ( اعم از شعر يا نثر ) و مجالس بزم و شكار تزئين يافته‌اند. اشعاري كه براي آرايش اين شمعدانها انتخاب شده بيشتر راجع به شمع و پروانه گفتگو مي‌كند. از نمونه‌هاي زيبا شمعداني است برنجي متعلق به موزه ايران باستان (شكل 9)كه بدنه آن وسيله يك حاشيه شكسته به دو قسمت تقسيم شده و درون حاشيه سه بيت شعر زير نقش گرديده است.

قسمت بالا روي بدنه مجلسي را نشان مي‌دهد كه شخصي روي تخت نشسته و اشخاص ديگر در حال آوردن غذا و سيني حاوي صراحي و جام مي‌باشند. قسمت پائين بدنه ( زير حاشيه شكسته ) شكارگاهي را نشان مي‌دهد كه شكارچيان سواره و پياده در حال حركت‌اند و حيواناتي چون خرگوش ، پلنگ ، آهو و روباه در حال دويدن مشاهده مي‌گردند. پايه شمعدان نيز با پنج مجلس بزم كنده‌كاري شده تزئين يافته است ، عده‌اي در حال نواختن دف و برخي ديگر به رقص آمده‌اند كه همه آنها با لباس و كلاه اشرافي معمول در دوران صفويه نشان داده شده‌اند. نظير اين مجالس بر روي مينياتورهاي اين دوران ديده مي‌شوند (شكل 10) [11]

اين پنج مجلس به وسيله درخت سرو از يكديگر جدا شده‌اند و در حد فاصل نقوش پايه و بدنه روي يك حاشيه پهن دو بيت شعر زير به خط نستعليق بطور برجسته نشان داده شده است :

روي گردن شمعدان اين دو بيت شعر خوانده مي‌شود:

نوع ديگر از اشياء باقيمانده از اين دوران آنهائي است كه در اماكن مقدسه و متبركه از آن استفاده مي‌شده است و غالباً با نقش شاخ‌وبرگ و نوشته به خط نسخ درون ترنج‌هاي بزرگ و كوچك تزئين يافته است. نمونه جالب از اين گروه قنديل برنجي پايه‌داري است كه روي بدنه داراي سه زائده جهت آويختن است. تمام سطح خارجي آن با ترنج‌هائي كه داخل آن طرح‌هاي اسليمي و نوشته به خط نسخ دارد تزئين يافته و روي گردن و قسمتي از بدنه با صلوات دوازده امام و دعاي ناد‌علي به خط خوش نسخ زينت داده شده است. در قسمت پائين عبارت زير خوانده مي‌شود « وقف كرد اين قنديل را بر مزار متبرك امام‌زاده رضا  عليه‌السلام به دار‌العباده يزد الي قربه الي‌الله تعالي 946 » (شكل 11). [12]

از جمله روشهائي كه براي تزئين ظروف زرين و سيمين بعد از دوران صفويه معمول گرديد و در دوران قاجاريه راه كمال پيمود طريقه مينا‌كاري ظروف است. هنرمندان توانستند نقوش زيبائي را با لعاب رنگارنگ بر روي اشياء زرين و سيمين جلوه دهند. طرح‌هائي كه بر روي اين ظروف ديده مي‌شود عبارت است از نقش پرندگان ، گل مينا و گل سرخ كه غالباً با ترنج‌هاي طلا‌كوب جلوه‌گري مي‌نمايند. تعداد زيادي اشياء مختلف چون قليان ، كاسه ، قاب قرآن ، دستبند و گوشواره برجاي مانده كه همگي به اين طريق آرايش گرديده‌اند(شكل 12).

علاوه بر ظروف مينا اشيائي چون جعبه‌هاي فولادي زراندود مجسمه‌هاي پرندگان و حيوانات در دست مي‌باشد كه با طلا و مس ترصيع يافته‌اند. [13]

“پاورقي‌ها“      

1- كتاب البلدان ابن فقيه.

2- تا آنجا كه نگارنده بخاطر دارد يك نمونه از اين بخوردان متعلق به موزه متروپوليتن نيويورك و نمونه ديگر در گالري نلسن در شهر كانزاس سيتي در استان ميسوري امريكا نگاهداري مي‌شود.