2- وجه تسمية چهارشنبه سوري.

صاحبان هر دو عقيده‌ئي كه بيشتر توصيف شد ، در مورد وجه تسمية « چهارشنبه سوري » هم اتفاق عقيده ندارند. بنا به عقيدة اول ، شب چهارشنبه‌سوري را به مناسبت آتش‌افروزي در آن شب «سوري» ناميده‌اند5 . ولي بنا به عقيدة دوم ، «سور» از واژة «سوئيريه – suirya» ( به معني چاشت ) زبان اوستائي است كه در پهلوي و پارسي به معني مهماني بزرگ گرفته شد:

(ناصر خسرو)

در ادبيات فارسي ،«سور» به معني «سرخ» هم آمده‌است. از جمله در اين شعر:

به‌علاوه در چند گويش ايراني «سور» همين معني «سرخ» را دارد. مثلاً در گويش سمناني‌ها7 و نيز در گويش مردم «وفس»8 «سور» به معني «سرخ» مي‌آيد و همينطور است در گويشهاي «كردي»9 و« لكي» و« لري»10 . البته «سور» به معني «مهماني» و«بزم» هم در ادبيات آمده‌است. از جمله در اين شعر فرخي: [14]

در «فرهنگ پهلوي » ،«سور» هم به معني «سرخ» و هم به معني «مهماني» و«جشن مذهبي» و«شادي» آمده‌است12 . در گويشها هم «سور» به معني «بزم» و«شادي» مي‌آيد. و اين معني اخير را هم مي‌توان از « چهارشنبه سوري » استنباط كرد ؛ يعني «چهارشنبة شادي»13 . ولي با وجود آتش‌افروزي‌هاي شب «چهارشنبه‌سوري» معني «چهارشنبة سرخ» رساتر است. مگر اينكه بخواهيم جشن چهارشنبه‌سوري را بازماندة جشن باستاني «فروردگان» بدانيم كه يكي از شش گهنبار يا جشن بزرگ ايرانيان باستان بود و در همين مقاله روابط موجود بين آنان را توصيف خواهيم كرد. ولي همانطوركه نوشته‌ام با اينهمه آتش كه در چهارشنبه سوري مي‌افروزند ، معني«چهارشنبة سرخ» به نظر مي‌رسد كه مقبول‌تر باشد. مخصوصاً كه در بعضي منطقه‌هاي كشورمان و از جمله در « اصفهان » اين شب را «چهارشنبه سرخي» مي‌نامند14 .

3-  آتش‌افروزي در شب چهارشنبه‌سوري و ريشه‌هاي باستاني آن ، آتش‌افروزي ارامنة ايران ، حرمت آتش در اساطير ايران وهند ومذهب زردشت و فرهنگ عامه وادبيات ايران.

تا آنجا كه اطلاع يافته‌ام ، اول‌بار «سعيد نفيسي» در مقاله‌ئي تحت عنوان «چهارشنبه سوري» كه در مجلة مهر شمارة يازدهم سال 1313 به طبع رسيد و«صادق هدايت» در «نيرنگستان» مراسم چهارشنبه سوري را چنانكه هست به تفصيل توصيف كرده‌اند. قسمتي از نوشته‌هاي صادق هدايت را نقل مي‌كنيم:

«. . . چند روز به نوروز مانده در كوچه‌ها آتش‌افروز مي‌گردد وآن عبارت است از دو يا سه نفر كه رخت رنگ‌به‌رنگ مي‌پوشند به كلاه دراز و لباسشان زنگوله آويزان مي‌كنند و به رويشان صورتك مي‌زنند. يكي از آنها دوتخته را بهم مي‌زند و اشعاري مي‌خواند:

« و ديگري مي‌رقصد و بازي در مي‌آورد. در اينوقت ، ميمون باز ، بندباز ، لوطي، »

«خرس برقص و غيره كارشان رواج دارد. چهارشنبه سوري 15 چهارشنبة» [15]

«آخر سال است. . . . براي بخت‌گشائي دخترها را از زير توپ مرواريد16 رد»

«مي‌كنند ، در كوزه پول سياه انداخته و غروب آفتاب آنرا از بالاي بام در كوچه»

« مي‌اندازند و مي‌گويند: درد وبلام بره تو كوزه بره تو كوچه! و يا سبوئي را»

« پر از آب مي‌كنند و غروب آفتاب آنرا از بام به كوچه مي‌اندازند و به پشت سرشان »

«نگاه نمي‌كنند كه مبادا بلا برگردد و بعد روي آن آتش مي‌ريزند. در شب »

«چهارشنبه‌سوري دخترهائي كه بختشان بسته (يعني شوهر گيرشان نمي‌آيد)»

«قفلي را بسته به زنجيري آويخته به گردن خود مي‌اندازند كه قفل روي سينه ميان»

«دو پستانشان قرار مي‌گيرد. بعد وقت غروب مي‌روند سر چهارراه ، سيد كه رد»

«مي‌شود صدا مي‌كنند كه بيايد قفل را بازكند تا بختشان باز شود . . . .»

صادق هدايت ، سپس «قاشق زني» و«فالگيري» را هم كه از جملة مراسم همين شب «چهارشنبه سوري » است توصيف مي‌كند و ادامه مي‌دهد كه:

« . . . شب چهارشنبه بتة خشك و يا گون بيابان در هفت كپه و يا سه كپه  روي »

«زمين آتش مي‌زنند و همة اهل خانه از كوچك و بزرگ از روي آن مي‌پرند »

« و مي‌گويند:

به‌نظر مي‌رسد آنچه را كه «صادق هدايت» دربارة «چهارشنبه سوري» نوشته است منحصراً مربوط به مراسم اين جشن در تهران بوده باشد نه در نقاط ديگر ايران. هرچند كه در مناطق ديگر كشور مراسم برگزاري اين جشن با آنچه كه «هدايت» توصيف كرده‌است و يا هم اكنون در تهران ديده مي‌شود تفاوت فاحشي ندارد. ولي نكات متفاوت هم كم نيست. تفاوت‌ها را به جاي خود تا آنجا كه در اين مقاله مقدورم هست توصيف مي‌كنم. ولي پيشتر به چند نكتة عمدة اين جشن بپردازم كه در بيشتر مناطق و يا تقريباً در همة مناطق ايران اساس اصلي مراسم اين جشن را تشكيل مي‌دهد. مهمترين اين نكات «آتش‌افروزي» است كه حتي مثلاً ارامنة ايران هم در جشن « دِرِن‌دِز – derendez» يا «ديارنداراج – diyârandârâj» خودشان درست همانطور كه معمول مراسم «چهارشنبه‌سوري» است آتش مي‌افروزند و از رويش مي‌پرند و حتي شمعهائي را كه با همان آتش روشن كرده‌اند به خانه‌هاشان مي‌برند كه خوش‌يمني و تبُّرك برايشان بياورد. و چه توجه و مراقبتي مي‌كنند  از اين شمع‌ها كه بايد از حياط كليسا تا خانه‌ها برسانند و با چه عزَّت و احترامي17 . [16]

 به هر صورت . . . «آتش‌افروزي» در شب «چهارشنبه‌سوري» از كوچه محله‌هاي شهرها و روستاها تا دشت و تپه‌ها وكوههاي ايليات معمول قريب به اتفاق ما ايرانيان است. اين دوستي به فروزندگي آتش و اين عشق به حرمتش در قسمتهاي ديگري از فرهنگ عامة ايران هم ديده مي‌شود. مثلاً به آتش سوگند خوردن و يا به برقراري آتش اجاق دودمان دعا كردن در همة ايران و خصوصاً در مازندران كه زياد معمول است18 . چرا دور برويم ، اينهمه شمع‌افروزي در مقبره‌ها و زيارتگاهها نشانه‌هاي آشكار حرمت عاطفي به آتش است. و اين حرمت را نه فقط در فرهنگ و ادب عاميانة ايران در ادبيات فارسي هم به وضوح مي‌شود شناخت. اين شعر مولانا دانه‌ئي از خوشة اين خرمن است:

و يا اين شعر حافظ:

و يا اين بيت ديگر:

اين عشق و دوستي آتش براي ما ايرانيان سابقه‌ئي كهن‌تر از«ديرمغان» دارد. قدمت اين سابقه را مي‌شود در روزگاري كه ايرانيان و هنديان هنوز با هم مي‌زيستند جستجو كرد كه عناصر نور ، آسمان ، آفتاب و نيز آتش را مي‌ستودند. زيرا كه آتش شعله‌ور ، نور و حرارت مي‌بخشد و بالنده است و به آسمان سر مي‌كشد. و اينهمه مشحون از محبت است و نيز مشحون از رمز و ايهام كه براي مردمان سحرآميز مي‌نمود. بي‌جهت نيست كه«ريگ ودا» كتاب مقدس هندوان با«سرودآتش» آغاز شده‌است و آريائيان رب‌النوع آتش(«آدروان» يا «آتروان») را فرزند خداي بزرگ (آسمان صاف) مي‌دانستند و در پيدايش آتش و حرمت آن عقايدي داشتند كه آن عقايد بعد‌ها در مذهب «زردشتي» قوت گرفت19. چنانكه در«گاتها» (سرود‌هاي زردشت) آمده‌است كه:

«در آغاز آفرينش آتش نيز هستي يافت و. . .»20

و يا در«اوستا» آمده‌است: «آذر پسر اهورامزدا ، اي آذر مقدس ارتشتاران(رزميان) ، اي ايزد پر از فَّر ،» «اي ايزد پراز درمان ، آذر پسر اهورامزدا ، با همة آتشها»21

در جاي ديگر«اوستا»: [17]

« آذر پسر اهورامزدا ، فرّ و سود مزدا آفريده ، فرّ ايراني مزدا آفريده ، فرّ » « كياني مزدا آفريده . . .  »22

در اساطير ايراني ، آتش نمودي از« اهورامزدا» و دود نمودي از« اهريمن» است كه در مبارزه با« اهورامزدا» به آن راه يافت23. حرمت آتش چنانكه« فردوسي» نيز پيدايش و آئين پرستيدن آن را به دورة« هوشنگ» نسبت مي‌دهد بايد البته پيش از ظهور«زردشت» در ايران كهن معمول بوده‌باشد كه«جشن سده» نيز ظاهراً به همين مناسبت برگزار مي‌شده است. ولي بعد‌ها آتش را« قبلة زردشت » دانسته‌اند. چنانكه« اميرمعزي» گفت:

البته پيداست كه ايرانيان آتش را نمود و مظهري از«اهورمزد» مي‌دانستند و«فردوسي» در برخي از ابيات شاهنامه ضمن مقايسه و مطابقة آتش با«محراب» و يا با«سنگ محراب» مسلمين اين نكته را به لطافت بيان كرده‌است:

و نيز در اين بيت‌ها:  

4- ترانه‌هاي چهارشنبه‌سوري ، آرزوي سرخي و شوكت و شادي در توسل به عروج آتش و نابودي زردي و نكبت و غم.

تا اينجا آنچه را كه از «آتش» و عقايد ايراني مربوط به آن آوردم به مناسبت نشان دادن ريشه‌هاي باستاني«آتش‌افروزي» در«جشن چهارشنبه‌سوري» بود كه دانستيم اولين و مهمترين رسم مريوط به اين جشن است كه در قريب به اتفاق مناطق ايران معمول است. دومين رسم متوسل شدن به آتش و طلب شادي و سرخي و شوكت از آتش است كه در شبهاي «چهارشنبه سوري» به فراواني معمول است. مثلاً اينكه در دهكدة «سما» (يكي از دهكده‌هاي بخش كوهستاني«كجور» در مازندران) ضمن پريدن از روي آتش «چهارشنبه‌سوري»25 به گويش مازندراني مي‌خوانند:

«غم بُورِ شادي بي يِ-    qam bure çâdi biye                                                                                             »

يعني :«غم برود شادي بيايد».

و يا مثلاً اين بيت كه تهراني‌ها ضمن پريدن از آتش «چهارشنبه‌سوري» مي‌خواندند و يا مي‌خوانند:

يا اينكه در «لاريجان» (ده واقع در راه تهران – آمل) در غروب چهارشنبه‌سوري به گويش خودشان مي‌خوانند:

يعني:

چهارشنبه سوري مي‌كنم.

مانند سال پيش مي‌كنم.

زردي‌ام به آغوش تو برود.

سرخي تو بيايد به آغوش من26 .

ويا در «خراسان» كه ضمن پريدن از آتش «چهارشنبه‌سوري» مي‌خوانند:

يا اينكه مي‌خوانند:

و يا در شهر زادگاهم «بندر پهلوي» كه چهارشنبه‌سوري را «گول گولِ چهارشنبه» مي‌ناميم و ضمن پرش از آتش مي‌خوانيم:

يعني:

«اي آتش گل گرفتة چهارشنبه.

«به حق پنجشنبه.

«نكبت برود شوكت28 بيايد.

«زردي برود سرخي بيايد.

«اي آتش گُل گرفتة چهارشنبه سوري.

ويا در «تبريز» كه وقت پرش از آتش چهارشنبه سوري مي‌خوانند:

يعني:

«بختم را بازكن چهارشنبه»29 .

از همة اين ترانه‌ها دو نكته پيداست: يكي اينكه «سرخي» را نشان و سمبل خوشبختي و شادكامي مي‌دانند. در فرهنگ عامة ايران چنانكه از اين ترانه‌هاي «چهارشنبه سوري»هم پيداست «سرخي» چنين معنائي دارد. واين معني را مثلاً از ضرب‌المثل « با سيلي صورتش را سرخ نگه ميدارد» هم مي‌شود به وضوح شناخت. در ادبيات فارسي هم زياد ديده شده‌است كه [19] سرخي را به كنايه از شادكامي و سعادت آورده‌اند و زردي را به كنايه از رنجوري. مثلاُ در اين شعر حافظ كه مي‌آورم:

ويا در اين شعر:

و نيز در اين شعر ، باز از حافظ:

به هر صورت ، از ترانه‌هائي كه ضمن پرش از آتش چهارشنبه‌سوري مي‌خوانند پيداست كه با طلب «سرخي» و شوكت شادي از آتش ، آن را واسطة عروج اين آرزوها دانسته‌اند. ديگراينكه خواسته‌اند كه زردي و پژمردگي و نكبت و غم را دور كنند و يا با آتش معدومشان كنند. در تأييد نكته اول مي‌افزايم كه در مناطقي از ايران آتش را بر بلندي پشت‌بامها مي‌افروزند و يا برتپه‌ها ؛ تا به بالندگي آتش كمك كرده باشند كه در عروج تواناتر شود. مثلاُ در دهكدة «ايلخچي» (در آذربايجان) چنانكه در «مونوگرافي ايليخچي»30 آمده‌است:« . . . چهارشنبه‌سوري نيز عزت و شكوه زيادي دارد. آتش از همه‌جا زبانه مي‌كشد ، از پشت‌بامها ، كوچه‌ها ، پائين تپه‌ها. . . ». و يا در «كاشان» كه آنجا نيز در پشت‌بامها آتش مي‌افروزند و در«نراق» كه از بلندترين پشت‌بامها آتش‌افروزي چهارشنبه‌سوري را شروع مي‌كنند:«غروب چهارشنبه سوري در نراق كاشان با ساز و دهل اعلام مي‌شود و به دنبال آن شعله‌هاي آتش از بامها به آسمان زبانه مي‌كشد. مراسم آتش‌افروزي ابتدا از بلندترين بامها آغاز مي‌شود»31 .

 در همه جاي «كردستان» معمول است كه در شب «چهارشنبه سوري» آتش را برتپه‌هاي بلند مي‌افروزند. در«قصرشيرين» مشعل‌هاي آتش را به آسمان پرت مي‌كنند32 . اين همه يعني كه آتش را در عروج تواناتر كنند كه واسطة آرزوهاست. اين اعتقاد به روان آتش و اينكه مي‌تواند واسطة آرزو يا پيامي باشد از داستان «زال وسيمرغ» هم پيداست: وقتي كه «زال» مي‌خواهد از آشيانة «سيمرغ» كه در آنجا رشد كرده‌است به خانة پدر بازگردد ، «سيمرغ» چند پر از پر و بال خود را به «زال» مي‌سپارد كه او هر زمان به ياري‌اش نيازمند باشد پري را به آتش بيفكند تا بي‌درنگ به كمك بشتابد.

 نكتة ديگري را كه گفتم از ترانه‌هاي شب چهارشنبه‌سوري مي‌توان دريافت كرد ، دور كردن يا معدوم كردن غم و نكبت و زردي و پژمردگي است. اين پديده‌ها را ايرانيان باستان نمود«اهريمن» مي‌دانستند و معتقد بودند كه «اهريمن» و همة نمودهاي او را بايد به ياري «هرمزد» و نمودهاي او معدوم كرد و با آتش كه يك پديدة اهورامزدائي است ، بقاياي اين اعتقاد را در فرهنگ عامة ايرانيان اين دوره هم مي‌توان به وضوح ديد. و اين‌ها چند نمونه‌اش:

«اگر شب گرگ به آدم حمله كند كبريت آتش بزنند پيه چشمش آب مي‌شود.»

و يا اين اعتقاد كه از «نيرنگستان» صادق هدايت نقل مي‌كنم: « نزديك غروب پير‌زني كه مجرب و طرف اعتماد است اسفند و كندر دود مي‌كند و بته آتش مي‌زند. آنوقت ناخوش از روي آن مي‌پرد و اگر حالش بد است او را از روي آتش رد مي‌كنند.»

يا اين اعتقاد كه براي باطل كردن سحر نعل در آتش مي‌گذارند33 . و يا اينكه «ماه يا خورشيد كه مي‌گيرد براي اين است كه اژدها آن را در دهن خودش ميگيرد34 براي اينكه اژدها [20] بترسد و آنرا قي بكند بايد آتشبازي بكنند ، ساز بزنند ، تيرخالي بكنند ، تشت بزنند. آنوقت اژدها مي‌ترسد و آن را رها مي‌كند»35 . در دهكده‌هاي خراسان به قصد طلب باران«… بچه‌ها دسته راه مي‌اندازند و كله خري را بسر چوبي قرار داده دم خانه‌ها مي‌برند و مي‌گويند: كلَّة خر هيزم بخر ، و بدين طريق مقدار زيادي هيزم جمع مي‌كنند و در سر كوهي كلَّة خر را آتش مي‌زنند تا باران بيايد»36 .

5- بخت‌گشائي‌ها در چهارشنبه‌سوري ، و رابطة آن با معتقدات زردشتي و فرهنگ عامة ايران.

يك نكتة ديگر از مراسم برگزاري «چهارشنبه سوري» كه در بيشتر مناطق ايران مشابه است ، اعتقاد به «بخت‌گشائي» در اين شب است كه ديديم «صادق هدايت» در«نيرنگستان» چند نوع آن را توصيف كرد كه يكي از آنها بخت گشائي دختر‌هاي تهران بود زير توپ مرواريد در شب «چهارشنبه‌سوري». و يكي ديگر قفلي بود كه همان شب دختران بخت‌بسته به زنجير مي‌بستند و به گردن مي‌آويختند و مي‌رفتند سر چهارراه‌ها كه عابري قفل را بازكند و بختشان هم باز شود. در تهران غير از اينها چند نوع ديگر هم بخت‌گشائي در شب «چهارشنبه‌سوري» معمول بود37 . در «لاريجان» دختران دم بخت در شب «چهارشنبه سوري» براي بخت‌گشائي خودشان كيسه‌ئي مي‌دوزند و مي‌روند به مسجد و خلق خدا در كيسه‌هاشان پولهائي به اعانه مي‌ريزند. بعد با آن پولها پارچه مي‌خرند و پيراهن مي‌دوزند و مي‌پوشند كه بختشان را باز كند38 . در اصفهان هم به بخت‌گشائي دختران در شب «چهارشنبه سوري» معتقدند: «. . . پير دختران اصفهان براي اينكه بختشان باز شود ، چهارطرف يك چهارراه را نخ مي‌بندند تا عابرين آن را پاره كنند و عقيده دارند كه همان سال شوهر مي‌كنند. . . »39 .

 در تبريز هم گويا كه براي بخت‌گشائي دختران توپ مرواريدي داشته‌اند: «. . . از زمان قديم در ميدان ارك تبريز نيز مانند ارك تهران توپ مرواريدي هم بود كه زنان نازا و دختران دم بخت (در شب چهارشنبه سوري) به چرخ و لوله‌هايش دخيل مي‌بستند و مراد مي‌خواستند و حالا فقط خاطره اي از اين توپ مرواريد تبريز مانده. . .»40 . در مشهد هم دختران « در شب چهارشنبه سوري » چند جور بخت‌گشائي دارند: يكي بخت‌گشائي با بستن نخ سفيد به دو انگشت شست و نشستن به لب جوي آب در انتظار عابري كه بيايد و نخ را باز كند41 . يكي ديگر بخت‌گشائي به طريق قفل به گوشة چادر بستن و پاي منار مسجد نشستن كه[21] عابري محبت كند و قفل از چادر بگشايد42 . يكجور ديگر بخت‌گشائي در شب چهارشنبه‌سوري به اعتقاد مشهدي‌ها ، شكستن هفت گردو در سر هفت چاه دباغخانه است و روشن كردن هفت شمع بر سر آن چاه‌ها43 . به هر صورت ، اينهمه نمونه‌هاي اعتقاد به بخت‌گشائي در اين شبي كه شعله‌هاي بالندة آتش از هرسوي به آسمان سر مي‌كشد ، نشانة اعتقاد به گشايشي است كه ايرانيان باستان از اين مظهر اهورامزدائي در همة امور زندگي انتظار داشتند:

«بده مرا اي آذر پسر اهرامزدا ،  بزودي»

« گشايش ،  بزودي پناه ، بزودي زندگي،»

« گشايش فراوان ، پناه فراوان ، زندگي»

« فراوان ، فرزانگي ، تقدس. . . . »44 .

 بي‌جهت نيست كه هم‌ميهنان‌مان در مراسم عروسي ، «شمع» يا«چراغ» را هيچوقت از آينة بخت عروس دور نمي‌كنند: «. . . زنهائي كه موقع عقد در آن اطاق(اطاقي كه آداب عقد در آن بجا مي‌آورند) هستند همه بايد يك بخته و سفيد‌بخت باشند. رو به قبله سفرة سفيدي پهن مي‌كنند ، آينه‌اي كه داماد فرستاده (آينة بخت ) بالاي سفره مي‌گذارند دو جار(= چلچراغ ، لالة چند شمعي) دوطرف آينه مي‌گذارند كه در آنها يك شمع به اسم عروس و يك شمع به اسم داماد روشن مي‌كنند. . . .»45. [22]

و يا در دهكدة «فشندك» (واقع در طالقان ، حومة كرج) در مراسم حنابندان عروسي ، از خانة داماد دو بشقاب حنا و دو بشقاب كشمش و دو بشقاب آرد به خانة عروس روانه مي‌شود كه بر روي آنها بايد حتماً شمع روشن گذاشته باشند46 . در برخي از روستا‌هاي كشورمان اين حرمت به آتش و افروختن آن در قسمتهاي ديگري از مراسم عروسي هم ديده مي‌شود. از جمله در روستاهاي «سوادكوه» (در مازندران) ، وقتي كه عروس و داماد به حجلة آراسته راهنمائي مي‌شوند ، شمع‌هائي روشن مي‌كنند ، تا عروس و داماد با هديه كردن آن شمع‌ها به هم ، نخستين ساعات زندگي مشتركشان با فروغ عشق و محبت و با عاطفة حرمت به آتش شروع كرده باشند:

«. . . يكي از پنج شمعي راكه در برنج توي سيني جاي داده و به حجله آورده بودند ، داماد از سيني بر مي‌دارد و به عروس تعارف مي‌كند. و عروس ، شمع را ، از محلي پائين‌تر از دست داماد ، مي‌گيرد و بار ديگر در سيني برنج مي‌گذارد و يك شمع ديگر بلند مي‌كند تا آن را متقابلاً به داماد تعارف كرده باشد. داماد لحظه‌اي فروغ شمع را در چهرة شرمگين عروس از زير روسري‌اش به لذت تماشا مي‌كند و بعد هم شمع را از محلي بالاتر از جائي كه عروس گرفته است مي‌گيرد و مي‌گذارد و روي برنج. . . »47 .

6- خانه‌تكاني ، پاكيزگي ، شادمانيهاي جشن چهارشنبه‌سوري ، آجيل چهارشنبه‌سوري ، آش‌ها و پلو‌هائي كه در چهارشنبه‌سوري پخته مي‌شود ، انواع تفأل و دفع‌نظر و باطل‌كردن سحر و برآمدن حاجت.

نكتة ديگري كه در بيشتر مناطق ايران ضمن برگزاري مراسم «چهارشنبه‌سوري» مراعات مي‌كنند اين است كه چون سال تجديد مي‌شود و پيش از رسيدن «چهارشنبه‌سوري» به خانه‌تكاني و گردگيري و پاكيزگي مي‌پردازند و دور ريختن وسيله‌هاي فرسوده و كهنه زندگي‌شان را به شب «چهارشنبه‌سوري» محول مي‌كنند كه در اين ميان رسم «كوزه شكستن» البته شهرت و عموميت بيشتري يافته‌است. در اين شب براي سال نوئي كه در پيش است اشياء و وسيله‌هاي تازه مي‌خرند و جامه‌هاي نوع مي‌پوشند و مخصوصاً به كودكان جامة نو مي‌پوشانند. شور و شوق شب «چهارشنبه‌سوري» معمولاً كم از «عيد نوروز»نيست. برايم تعريف كرده‌اند كه در «تبريز» و بيشتر نقاط «آذربايجان» اين شب را با شادماني و عشق و اشتياقي بيش از «عيد نوروز» برگزار مي‌كنند. در زادگاه خودم «بندر پهلوي» و نيز در همة «گيلان» چنان شور و غلغله‌اي در اين شب براه مي‌افتد كه توصيفش را به مقالة مستقل ديگري واگذار كرده‌ام. پيداست كه در مناطق ديگر ايران هم كم‌و‌بيش با همين شور واشتياق «چهارشنبه سوري» را برگزار مي‌كردند يا مي‌كنند. پوشيدن جامه‌هاي نو در اين شب ، دو رريختن وسيله‌هاي كهنه و فرسودة زندگي ، در قريب به اتفاق مناطق ايران معمول است و نيز اين رسم «كوزه شكستن» يا«كوزه پرت كردن به كوچه» با نيُّت : «درد و بلام بره تو كوزه،بره تو كوچه» گويا كه در همة ايران عموميت داشته باشد و يا عموميت داشت. نمونة اين نكته را از مراسم شب «چهارشنبه‌سوري» در خراسان نقل مي‌كنم:

«. . . خراساني‌ها در شب چهار شنبة آخر سال آنچه كوزة كهنه در خانه دارند مي‌شكنند و به‌جاي آن كوزة نو مي‌خرند . . .» و يا « . . . پس از مراسم آتش‌افروزي براي قضا و بلا مقداري زغال (كه علامت سياه بختي است) و اندكي نمك (كه علامت شور بختي است ) دركوزة سفاليني كه قبلاً باري اين كار تهيه كرده‌اند انداخته و هر يك از افراد خانواده يكبار كوزه را دور سر مي‌چرخواند و نفر آخري آن كوزه را به بالاي بام مي‌برد و از آنجا به ميان كوچه پرتاب كرده مي‌گويد: درد و بلاي خانه را ريختم توي كوچه. و به اين طريق سياه‌بختي و شور‌چشمي و تنگدستي [23] را از خانة خود دور مي‌سازند»48 . و يا مثلاً در «زنجان» : «. . . به شب چهارشنبه سوري بيش از عيد نوروز اهميت مي‌دهند و خانه‌تكاني و شكستن اثاثة كهنه قبل از اين شب و روز عيد از واجبات شمرده مي‌شود. . .»49 .

نشان دادن نمونه‌هاي بيشتر از اين نكتة جشن « چهارشنبه‌سوري » البته دراين مقاله مقدر نيست. به همين چند مورد كه نقل كرده‌ام اكتفا مي‌كنم تا زودتر بپردازم به نكات مشابه ديگري كه به مناسبت « چهارشنبه‌سوري» در ايران عموميت دارد. و از جملة آنها رسم آجيل‌خوري و نيز رسم پخت‌وپز انواع پلو و آش را بايد كمي توصيف كنم. مثلاً از خراسان :«. . . اهل خانه دور هم جمع مي‌شوند و شادي مي‌كنند و آجيل و شيريني مي‌خورند. اين آجيل كه به آجيل چهارشنبه‌سوري يا آجيل بي‌نمك موسوم است تشكيل مي‌شود از انجير و كشمش و خرما و توت خشكه و فندق و پسته و بادام خام و امثال آنها و معتقدند كه خوردن آجيل بي‌نمك در شب چهارشنبه آخر سال شگون دارد . . . . . و نيز براي تكميل عيش و سرور خود در صورت داشتن استطاعت چهار رنگ پلو درست مي كنند كه عبارت است از: رشته‌پلو ، عدس پلو ، زرشك پلو ، ماش پلو و مقداري از آن را براي اقوام نزديك خود مانند دختر و نوه و عروس كه در خانة ديگري مسكن داشته باشند مي‌فرستند»50 .

يا اينكه در بيشتر روستاهاي مازندران و ازجمله در دهكدة «لاريجان» در شب«چهارشنبه سوري» آشي مي‌پزند كه خودشان آن را به مناسبت اينكه از هفت نوع بنشن و هفت جور سبزي و نيز هفت ترشي تهيه مي‌كنند ،«هفت‌ترشي آش – haf terçi âç» (= آش هفت ترشي ) مي‌نامند. و همة باقيماندة قرمه‌ئي را كه براي مصرف سالانة‌شان ذخيره كرده بودند و نيز همة باقيماندة ذخيرة «دُوكا – dukâ» (= دُرد روغن كه در تهية خوراكها و خصوصاً سبزي‌پلو به كارشان مي‌آيد) را به آن آش مي‌افزايند. در «لاريجان» و نيز در بيشتر روستاهاي «مازندران» معمول است كه از همين آش كه گاهي آن را «آش گزنه» ويا «كال چار شنبه آش» هم مي‌نامند براي همسايه‌هاشان هم بفرستند. چنانچه در دهكدة «سما» هم اين رسم معمول است:« . . . چهارشنبه‌سوري سمائيها همان شور و حالي را دارد كه معمولاً در جاهاي ديگر ايران ديده مي‌شود. زنان سمائي ، همان شب ، در خانه‌هاشان ، چند پيمانه گندم خيس مي‌كنند و فردايش (آخرين چهارشنبة سال) با آن گندم و با چند نوع سبزي صحرائي آشي مي‌پزند كه آن را «كال چارشنبه گندم آش – kâl cârçanbe gandom âç» مي‌نامند. آن‌ها ، اين «آش گندم» را هم براي خودشان و هم براي همسايه‌هاشان مي‌فرستند هر همسايه‌اي كه آش گندم از  همساية ديگر به او مي‌رسد ، ضمن خالي كردن آش از ديگ يا باديه ، به آن همسايه دعا مي‌كند و بعد هم ديگ يا باديه را بي آن كه بشويد پس مي‌دهد. چون معتقدند كه براي نشان دادن صميميت همسايگي نبايد ظرف آش را بشويد. وقتي هم كه ظرف آش پس داده مي‌شود ، بار ديگر دعا كردن به همسايه و اعضاء خانواده را تجديد مي‌كنند و از خداوند مي‌خواهند كه سال نو براي آنان سال پرخير و بركتي باشد . . . »51 .

نكتة جالبي را كه در «آشتيان» اراك ، ضمن پختن آش «چهارشنبه سوري» مراعات مي‌كنند به‌قدري افسانه‌اي و شاعرانه است كه نمي‌توانم از نقل كردن آن خودداري كنم: «. . . در روز چهارشنبه ( چهارشنبه آخر سال) هر خانواده به فراخور خود [24] دو مجسمة آدم از خمير يكي به‌صورت مرد و ديگري به‌شكل زن مي‌سازند و سپس آش رشته‌اي كه در آن هر نوع بنشن وجود دارد بار مي‌گذارند و آدم خميري را در آن آش انداخته مي‌پزند و پس از پخته‌شدن آن دو مجسمه را در كاسه‌اي گذاشته به لب نهر مي‌برند و به آب مي‌دهند تا بدين وسيله بزعم خود قضا و بلا را از خانه رانده باشند.»52 . از اين نكته هم كه بگذريم ، براي يادآوري بقية آن قسمت از مراسم «چهارشنبه‌سوري» كه در همة ايران و يا در قريب به اتفاق مناطق ايران معمول است ، بايد از انواع تفأل و نيز از انواع دفع نظر و باطل كردن سحر و برآوردن حاجت هم مواردي را توصيف كنم و بعد به آن قسمت از مراسم «چهارشنبه‌سوري» بپردازم كه فقط در يك يا چند منطقة ايران برگزار مي‌شود. از انواع تفأل در شب«چهارشنبه‌سوري» تا آنجا كه معمول قريب به اتفاق مناطق ايران است ، غير از «فالگوش‌نشيني» و«فال كوزه» و«كليدگذاري» ، «فال حافظ» را هم بايد نام برد كه اين يكي البته محتاج توصيف نيست. ولي آن انواع ديگر را توصيف مي‌كنم و قبل از همه «فالگوش‌نشيني» را كه زيادتر معمول است. در اين تفأل ، زن يامرد ، غروب«چهارشنبه‌سوري» به «فالگوش‌نشيني» مي‌رود و در سر چهارراه و يا گذرگاهي مي‌نشيند و يا مي‌ايستد و به آرزوئي كه در دل دارد نيُّت مي‌كند بعد هم به حرف و سخنهاي عابران گوش مي‌دهد. اگر حرفهاشان شادي‌آور و خوشنود كننده باشد كه به برآمدن آرزويش اميدوارمي‌شود. ولي اگر حرفهاي عابران غم‌انگيز و ناگوار باشد كه از آرزويش دل مي‌كَند. ممكن است به در خانه‌ها و يا به پنجرة اتاق همسايه هم به فالگوش‌نشيني بروند و اين البته در دهكده‌ها بيشتر از شهر معمول است كه بازار و گذرگاه كمتر دارد.

 توصيف « فال كليد‌گذاري» يا «كليد‌گذاران» هم اينست كه كسي كه قصد تفأل دارد در سر گذرگاهي كليد به زير پا مي‌گذارد و نيُّت آن ومانند آنچه كه در «فالگوش‌نشيني» توصيف كردم حرف و سخنهاي عابران را به فال مي‌گيرد. در اين نوع فال ، گاهي كليد را به در خانه و يا به در اتاق همسايه مي‌اندازند و بي آنكه حرفي بزنند و يا ديده شوند به حرفهاي اهل خانه گوش مي‌دهند تا آن حرفهارا به فال بگيرند. وصف «فال كوزه» هم اين است «. . . در شب چهارشنبه كوزة تميز دهان گشاده‌اي را انتخاب مي‌كنند و آنرا خوب مي‌شويند و بعد گرد آن حلقه زده چيزهائي گوناگون مانند مُهره يا ريگ و يادگمه و امثال اينها به نام اشخاص و يا مهره‌هائي الوان بدون آنكه مشخص باشد از كيست در آن مي‌ريزند واين كوزه گاهي بدون آب است (مانند مشهد) وگاه پرآب ( مانند فراهان) و پس از آنكه مهره‌ها در آن ريخته شد در آنرا با چيزي كه بيشتر مواقع آينه است مي‌پوشانند و زير ناوداني رو به قبله مي‌گذارند تا صبح شود و صبح چهارشنبه پس از طلوع آفتاب و پيش از ظهر دور آن گرد آمده پسربچه يا دختر نابالغي را واميدارند تا مهره‌ها و اشياء ديگر را از آن كوزه بيرون بياورد و مقارن اين كار يكي از زنها كه اشعار متعدي از حفظ دارد مي‌خواند بدون آنكه بداند مهره بنام كيست و اگر مهره به نام شخصي معين باشد مضمون آن شعر يا اشعار را جواب فال آن شخص مي‌دانند واگر مشخص نباشد جواب فال كسي است كه در مورد آنچه بيرون مي‌آيد قبلاً تفأل زده‌است و اين اشعار گاه دو بيتي و گاهي اشعار حافظ و يا شاعران ديگر است و اين كوزه را هم پس از ختم فال در برخي از نقاط از بام به زمين افكنده مي‌شكنند»53 .

انواع اعمال براي دفع نظر و باطل كردن سحر و اعمال مربوط به برآوردن حاجت در شب «چهارشنبه سوري» نامهاي گوناگوني دارد كه از آن ميان «قاشق‌زني» يا به قول اصفهاني‌ها [25] «ملاقه‌زني» بيش از همه معمول و مشهور است. «صادق هدايت» در توصيف«قاشق‌زني» آورده‌است:« . . . اگر كسي ناخوشي د اشته باشد به نيّت سلامتي او در شب چهارشنبه‌سوري ظرفي برداشته مي‌رود در خانه همسايه‌ها در را مي‌كوبد و بدون اينكه چيزي بگويد با قاشق به آن ظرف مي‌زند. صاحبخانه يا خوراكي و يا پول در ظرف او مي‌اندازد. آن خوراكيها را به ناخوش مي‌دهد و يا با آن پول چيزي مي‌خرد و به ناخوش مي‌خوراند كه شفا خواهد يافت.»

در برخي نقاط معمول است از آشي كه از بنشن‌ها و اشياء هديه شدة همسايه‌ها پخته شده‌است كاسه كاسه به خانه‌هاي همسايه بفرستند. خراساني‌ها ، چنانچه خودشان در خانه مريض داشته‌باشند و يا يكي از افراد خانوادة‌شان به سفر رفته باشد ، به كسي كه در خانةشان به«قاشق‌زني» آمده‌است چيزي نمي‌دهند. زيرا كه معتقدند براي مسافرشان و يا براي مريض خودشان بد يمن است. از اين نكات كه تاكنون توصيف كرده‌ام مي‌شود به گستردگي معتقدات مربوط به شب «چهارشنبه‌سوري» پي برد. اينهمه رفتار و عقيده و نيَّت از اينهمه شهر و آبادي كشورمان مي‌تواند اهميت اين رسم باستاني را در استقبال از سال نو نشان بدهد. رسمي كه نيكي نفس و نيكي جان و جسم و نيكي پندار و رفتار و گفتار همه در آن جمعند. يعني كه تزكيه در استقبال از سال نو. تزكية روان و تن هر دو.