هنرور

وقتي كه سفير اسپاني وارد غرفة شاه شد دو تن از زنان رقاص كه غالباً شاه را مشغول مي‌دارند آنجا بودند و براي تفريح خاطر او با سفيران لاهور و بلخ شوخي مي‌كردند ولي همين‌كه سفير اسپاني وارد شد شاه به آن دو اشاره كرد كه از مجلس بيرون روند سپس رو به اطرافيان خود كرد و به خنده گفت: «سَّن سفير اسپانيا به‌جائي رسيده است كه ديگر از مصاحبت زنان و اين‌گونه تفريحات لذت نمي‌برد. »

پل شاهي اصفهان

اين پل كه در سر راه قديم اصفهان به شيراز ساخته شده بود بنام پل حسن‌آباد و پل باباركن‌الدين نيز خوانده شده‌است. احتمال داده‌اند كه شالودة آن در زمان حسن‌بيك‌تركمان يا حسن‌ پاشا‌ نامي از امراي تيموري گذاشته شده باشد. به‌هر حال قبل از صفويه در محل اين پل پُلي وجود داشته است كه واسطه ارتباط شهر اصفهان با قبرستان قديمي و مشهور تخت فولاد بوده‌است و چون در آن زمان مشهورترين مزارات تخت فولاد و بقعه باباركن‌الدين بيضاوي انصاري بوده‌است آن پل به‌نام پل بابا‌ركن‌الدين نيز ناميده مي‌شده. اين عارف مشهور در تاريخ يكشنبه 26 ربيع‌الاول سال 769 هجري وفات كرده و در تخت فولاد مدفون شده‌است و عدة زيادي از مشاهير علما و فقها و شعرا و خوش‌نويسان كه از عهد صفويه به بعد در اصفهان وفات كرده‌اند در اطراف آرامگاه او به فواصل نزديك و يا دور از آن به خاك سپرده شده‌اند و از آن جهت كه هيچ‌يك از قبرهاي تاريخ‌دار موجود در اين قبرستان از قبرهاي بابا‌ركن‌الدين قديمي‌تر نيست تا اواخر عهد صفويه تخت فولاد را قبرستان بابا‌ركن‌الدين مي‌خوانده‌اند.

در دورة پادشاهي شاه‌عباس ( 1077 –1052 هجري ) محل پل حسن‌آباد يا باباركن‌الدين را كه يقيناً پل ساده‌اي بوده به علت موقع بسيار خوب آن در بستر شهري زاينده‌رود براي ايجاد پل باشكوه شاهي انتخاب كرده‌اند و پس از برچيدن آن پل شالوده و اساس پل شاهي را كه امروز به پل خواجو به مناسبت مجاورت آن با محله خواجوي اصفهان است كه از محله‌هاي مشهور قديمي اصفهان است. بناي پل خواجو در سال 1060 هجري و در هشتمين سال سلطنت شاه‌عباس دوم به اتمام رسيده است. طول آن 133 متر و عرض آن 12 متر است. دو جبهه شرقي و غربي آن با غرفه‌هائي تزيين شده و با كاشي‌هاي هفت رنگ آرايش شده‌است و معماري خاص آن پل مزبور را در رديف پل‌هاي بي‌نظير جهان قرار داده است. پل شاهي به منزله سدوبند نيز مي‌باشد و با بستن دهانه‌هاي آن در ضلع غربي پل درياچه‌‌اي نيز به وجود مي‌آمده‌است و به همين جهت دربارة بناي آن گفته‌اند:

از منظرة درياچه مصنوعي كه در قسمت غربي پل خواجو موجود مي‌شده در دورة شاه‌عباس دوم جانشينان او در مواقعي كه در كاخهاي سلطنتي ساحل زاينده‌رود مانند عمارت هفت‌دست و تالار آينه‌خانه مراسمي برپابوده استفاده مي‌شده به اين ترتيب كه بر روي آبهاي برهم انباشتة مقابل قصرهاي سلطنتي مراسم آتش‌بازي به عمل مي‌آمده است. در ساختمان پل شاهي اقامتگاه سلطنتي هم پيش‌بيني شده به اين ترتيب كه در وسط هر يك از دو وضع شرقي و غربي پل ساختمان مخصوصي كه آن را بيگلربيگي مي‌نامند بنا شده و اين دو بنا كه شامل چند اطاق مزين به نقاشي است و تزيينات آن هم‌اكنون باقي است در مواقعي كه پادشاه قصد تماشاي آبريزان پل را مي‌كرده مورد استفادة خاندان پادشاهي واقع مي‌شده‌است.

ولي قلي شاملو فرزند داود قلي هروي معاصر شاه‌عباس دوم در كتاب خود بنام « قصص الخاقاني » كه بصورت نسخه خطي باقي مانده و هنوز به چاپ نرسيده راجع به افتتاح اين پل نوشته است كه بعد از تعطيلات نوروز سال 1060 هجري به امر شاه‌عباس دوم پل شاهي را كه بر زاينده‌رود بسته شده آيين‌بندي و چراغاني و گلريزان كردند و هريك از غرفه‌هاي آنرا يكي از امرا و بزرگان تزيين نمود و پادشاه به مدت يك ماه در كنار پل و رودخانه زرين‌رود به عيش‌وعشرت پرداخت. شعراي آن دوره دربارة اين جشن و چراغاني اشعاري سروده بودند كه در حضور پادشاه قرائت كردند از آن جمله صائب تبريزي اصفهاني ملك‌الشعراي آن عصر اين اشعار را قرائت نمود:

پل زآراستگي تخت سليمان شده است	اصفهان يك دل روشن زچراغان شده ‌است
كمر پل زمي لعل بدخشان شده است	باده چون سيل زهر چشمه روان گرديده است
كهكشان دگر از خاك نمايان شده است	از گل و شمع كه افروخته و ريخته است
طاقها از مي گلرنگ فروزان شده است	چون مه عيد كه گردد زشفق چهره‌فروز
شادي و عشرت ايام دو چندان شده است	عالم آب دوبالا شده از عشرت پل
چشمها مشرق خورشيد درخشان شده است	رنگ سيلاب طلايي شده از نور چراغ
شمع و گل چهرة حور است كه تابان شده است	مي‌دهد ياد سر پل زخيابان بهشت
سايبانها كه زاطراف نمايان شده است	بادبانهاست پي كشتي دريا دل مي
از تماشا پروبال نگه الوان شده است	شده چون قوس قزح هرخم طاقي رنگي
جوي شيري است كه در خلد خرامان شده است	زنده‌رود از كف مستانه كه بر لب دارد
از گل سرخ زمين چهرة مستان شده است	از رگ ابر هوا چنگ به دامان دارد
مغز ابر از اثر عطسه پريشان شده است	بس كه در مغزهوا نكهت گل پيچيدست
از رگ ابر به شيرازه و سامان شده است	دفتر عيش كه هر فردي ازو جايي بود
زهد خاروخس سيلاب بهاران شده است	تو به عاجز زعنان‌داري تقوي گشته است
لنگرتوبه خراباتي طوفان شده است	كشتي مي‌شده هر طاق پل از بادة ناب
همچو موم از نفس گرم چراغان شده است	توبه كز سنگدلي داشت زفولاد اساس
كوچه‌ها از مي گلرنگ رگ كان شده است	خون خاك آمده از جرعه‌فشانان در جوش
كه مي و مطرب و معشوق فراوان شده است	روزگار طرب و مستي و بي‌پروائيست
دامن خاك پر از گوهر غلطان شده است	مَّد احسان ز رك ابر كشيده است بهار
زهد از توبة خود بس كه پشيمان شده است	خون خود مي‌خورد و خاك به لب مي‌مالد
چرخ تنك شكر از خندة مستان شده است	خاك از سبزة مينا شده چون طوطي مست
خاك از جوش طرب يك خم جوشان شده است	آسمان يك لب خندان شده از تابش برق
بط كه شهباز دل باده‌پرستان شده است	مي‌زند قهقهه كبك به طاوس بهشت
كه ز تردستي فرهاد گلستان شده است	بي‌ستونيست پر از صورت شيرين سرپل
كه كبود از اثر سيلي اخوان شده است	ابر گريان گل رخسار مه كنعانيست
زندگي‌بخش چو سرچشمة حيوان شده است	چشم بد دور از اين عهد كه هر چشمة پل
به دل زنده از آن شرة دوران شده است	كمرخدمت شه بسته زپل زرين‌رود
كه مقام طرب خسرو ايران شده است	سربسرسجده شكر است زپل زرين‌رود
كيمياي طرب عالم امكان شده است	شاه عباس جوانبخت كه از بخت جوان
كه ازو روي زمين يك گل خندان شده است [19]	روزش از روزدگر خوشتر و نيكوتر باد

هنرور، لطف‌الله. "دو پل تاريخي مشهور اصفهان از دوره صفويه". دوره 7، ش81 ( تير48): ص 14-19، تصوير.

دو پُل تاريخي مشهور اصفهان از دورة صفويه

لطف الله هنرور

منظره قديمي بستر زاينده‌رود و بيشه‌هاي اطراف آن با دورنماي پل تاريخي اللهوردي‌خان از دوره شاه‌عباس كبير

طغيان زاينده‌رود در آذرماه 1333 خورشيدي

پل الله‌وردي‌خان

پل الله‌وردي‌خان به‌ هنگام جشن آبريزگان

منظره پل شاهي اصفهان از دوره سلطنت شاه عباس دوم

پل شاهي اصفهان



	هنرور، لطف‌الله. "دو پل تاريخي مشهور اصفهان از دوره صفويه". دوره 7، ش81 ( تير48): ص 14-19، تصوير.
	خلاصه: شرحي برخصوصيات و مشخصات رود "زاينده رود" از حمدالله مستوفي ، مشخصات ساختماني "پل الله وردي‌خان" كه درسالهاي اوليه قرن يازدهم ساخته شد ، مراسم ويژه‌اي كه برروي اين پل انجام مي‌گرفت ، شرحي بر جشن آبريزگان از پيترودلاواله". محل و مشخصات معماري و تزئيناتي "پل خواجو" كه درسال 1060 ساخته شده و نمونه اشعار سروده شده در وصف پل مزبور.
	طغيان زاينده رود در پل شاهي اصفهان فروردين 1348

	مردان در اين روز لباسهاي كهنه كوتاهي كه با لباسهاي معمولي ايشان تفاوت بسيار دارد مي‌پوشند و شلوارهاي تنگ به پا مي‌كنند و به‌جاي عمامه شب كلاه كوچكي بر سر مي‌نهند و در كنار رودخانه همگي به درون آب مي‌روند و بر سر و روي يكديگر آب مي‌پاشند و براي اينكه بهتر از عهدة اين كار برآيند هر يك ظرفي نيز همراه مي‌برد. كار آبپاشي گاه بدانجا مي‌رسد كه ظرفها را به سوي يكديگر پرتاب مي‌كنند و سرهاي بسيار شكسته مي‌شود و گاه چند نفري هم به جهان ديگر مي‌روند. غرفه‌هاي پل از هر سو به رودخانه نگاه مي‌كند و هر يك از ده تا نه قدم طول و چهار قدم عرض دارد. شاه و سفير هند در غرفه دوم نشسته بودند. سفير تركستان در راهروئي كه ميان غرفه‌هاي دوم و سوم است قرار گرفته بود. شاه سفير اسپاني را نزديك خود نشانيد و عقيدة او را دربارة آن جشن پرسيد ولي داد و فرياد و هياهوي مردم در اين وقت چندان بود كه روي پل سخن گفتن ميسر نمي‌شد. شايد به همين سبب يا به علت اينكه[17] جمعي از مردم سرهاي يكديگر را شكسته و چندين نفر نيز كشته يا در آب خفه شده بودند شاه فرمان داد كه دست از آبپاشي بردارند.
		منظره پل شاهي اصفهان از دوره سلطنت شاه عباس دوم