ضياءپور ، جليل. "آرياها و چگونگي مهاجرت آنها به فلات ايران " ،  دوره 7 ،  ش 81  (تير 47) ، : ص 7-13 ، تصوير.

خلاصه: برخي از محققان اقامتگاه اصلي آرياها را ،  اروپا و جمعي ديگر آسيا و درشمال سيبري مي‌دانستند: بررسي نظريات باستان‌شناسانه و زمين‌شناسان "هانري فيلد". سرپرسي ساكيس. "گيرشمن" و "دمورگان". براي روشن شدن زادگاه و مقر اصلي آريائي‌ها و اينكه از كدام راه و چه وقت وارد فلات ايران شده‌اند.

 هيئت عمومي يك آريائي هندي-تخت جمشيد

 

آرياها و چگونگي مهاجرت آنها به فلات ايران

جليل ضياءپور 

 رئيس موزه مردم‌شناسي  

برخي از محققان ، اقامتگاه اصلي آرياها را ، اروپا و جمعي ، آسيا و در شمال سيبري مي‌دانستند [7]

باستانشناسان و زمين‌شناسان ( كه يافته‌ها و دريافتهاي آنان معتبرترين زمينه براي شناسائي مردم هر سامان است ) صالح‌ترين كساني هستند كه درباره‌ي چگونگي اوضاع ، سخن مناسب‌تر و درست‌تر مي‌توانند ايراد كرد. از اين‌رو ، براي آشنائي به وضع آرياها ، از نظريات ايشان كمك مي‌گيريم.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .   

 اكثر محققان ، مهاجران آريائي را « هند‌واروپائي » مي‌نامند. ولي هنري فيلد Henry Field در كتاب خود « مردم‌شناسي ايران » تحت عنوان « فهرست قبايل وگروههاي نژادي » نوشته است: كلمه‌ي آريان بطور دقيق فقط قابل اطلاق به گروه هند و ايراني است « نه هند ‌و اروپائي » .

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .   

درباره‌ي آرياها ، اصل مرافعه ابتدا بر سر نقطه‌ي اصلي مهاجرت اين قوم بوده‌است. برخي ، اقامتگاه اصلي آرياها در اروپا مي‌دانستند و جمعي در آسيا (شمال سيبري) مي‌گفتند. [8]

اينك ، اكثر محققان ، بنابر دلايلي ، نقطه‌ي مهاجرت را همان شمال سيبري مي‌دانند ، و اروپا را به‌كلي كنار نهاده‌اند. هنري فيلد و سايكسsykes هر دو به نقل از محققان ، موطن اصلي آرياها را بيابانهاي وسيع شمال خراسان و دشتهاي جنوب روسيه ذكر مي‌كنند. و در كتاب « تاريخ ملل قديم آسياي غربي » تحت عنوان « منشأ اقوام هند و اروپائي » آورده شده: كه وجود لهجه‌هاي هند و اروپائي در پاره‌اي از نقاط تركستان چين ( كه تا قرون نهم و دهم ميلادي برقرار بوده ) عده‌اي را معتقد كرده است:كه مركز اقوام هند و اروپائي در تركستان چين يا تركستان روس بوده‌است.

و لهجه‌هاي « تخاري » در « تورفان ، و قره‌شهر ، و كوچا » و لهجه‌ي ايراني شرقي در « كاشغر و ختن » مخصوص بقاياي اين اقوام است ( كه در سرزمين اصلي خويش باقي مانده‌اند). اين نظر ، با زمينه‌هاي ديگري كه در دست است ، براي قبول اينكه: زادگاه و مقر اصلي آرياها ، آسيا بوده‌است شبهه‌اي باقي نمي‌گذارد. ولي در اين موضوع: كه مهاجران ، از راه آسياي ميانه يا قفقاز ، مناطق هند و ايران را اشغال كرده‌اند ، هر يك نظري داده‌اند.

هيئت عمومي قوم آريائي معروف(به مادي) – تخت جمشيد

نمونه ي يك چهره ي هند وآريائي – بلخي – تخت جمشيد 

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

ريچارد ن. فراي Richard N.Frye نوشته است: چنين مي‌نمايد كه آرياها به سرزمين بين‌النهرين از راه كوهستانهاي شرقي آمده باشند. فقط روشن نيست كه ايشان از كدام سوي شمال فلات ايران وارد آنجا شده‌اند ( از راه قفقاز يا آسياي ميانه ، يا هر دو ) ولي محتمل است كه از راه آسياي ميانه آمده باشند ( ميراث باستاني ايران صفحه ي37 ).

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

درباره‌ي علت و چگونگي مهاجرت آرياها ، در تاريخ ملل قديم آسياي غربي ، به نقل از محققان آمده‌است: [9]

كه در اواخر عهد چهارم ، سيبري از اروپا جدا بود. وسيله‌ي اين جدائي ، وجود درياچه‌ي بزرگ آرال و خزر ، و بقاياي يخچالهاي روس و اسكانديناوي ، و همچنين يخچالهاي ايران و آلتائي بود. به محض اينكه خشكي باطلاقهاي آرال- خزر ، و ذوب يخچالهاي اورال و هندوكش شرع شد ، و هواي سيبري رو به سردي نهاد ، اين اقوام به مهاجرت پرداختند ، و دسته‌دسته به جانب روسيه و مغرب ، و يا به طرف ايران حركت كردند.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

نمونه ي يك چهره ي آريائي از قوم پارس- تخت جمشيد

سرپرسي سايكس ، در اين‌باره نظري جامع و آگاهي بيشتري ، تحت عنوان « سرزمين اصلي آريان‌ها » داده و نوشته است: از مسائلي كه زمينه‌ي اختلاف عظيم است ، جاي طوايف آريان است ( كه از كجا و از چه نقطه‌اي خارج شده‌اند). و اضافه كرده است: بديهي است كه قرائن و دلايلي طبيعي براي كشف اين حقيقت وجود دارد.

 اين قوم ، [10] به يقين در زميني ساكن بوده‌اند كه آب‌و‌هواي بري داشته است ، و چنانكه پيداست ، دو يا سه فصل را بيشتر نديده بوده و نداشته‌اند. از لغت ايشان پيداست: كه ساكن زمينهاي جلگه‌اي بوده ، و كوه و جنگل نداشته‌اند. اين قوم ، رواياتي دارند ، كه علت مهاجرت ايشان را روشن مي‌كند ، و مي‌گويند: عامل شَّر ، محل آنان را يخبندان و غير قابل سكونت كرده است ( شايد ، معني اين حرف اين باشد: كه بواسطه‌ي تغيير آب‌و‌هوا مجبور به تغيير مكان شده‌اند ). در داستانهاي ويژه‌ي خود ( ونديداد ) به يك منزل از دست داده ( ايران وَ اِجَ ) اشاره كرده‌اند. و چون به علت سرما مجبور به مهاجرت از آنجا شده‌اند ، به « سوغده » و « مورو » رفته‌اند (كه اينك ، اولي « بخارا » و دومي « مرو » خوانده مي‌شود ). و از بلخ به « نيسايه » و از آنجا به « هرايْ و َ» (هرات) و « واي كَرْتَ » (كابل) رفتند (و اين زمين اخير را بد سايه وصف كرده‌اند).

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

هنري فيلد به نقل از « ويلسون » Arnold Wilson نوشته‌است: كه در حدود دوهزار سال پيش از ميلاد ، باديه‌نشينهاي آريائي زبان شمالي ( در شرق روسيه ) ساكنين اصلي و بومي فلات ايران را در خود مستهلك كردند. و به نقل از « هرتسفلد » Herzfeld نوشته است: كه اولين گروه آريائي ( كه مهاجرت كردند ) هند و آرياني ،  و سپس ايرانيان  ، و پس از آنها ، سكاها بودند ( كه پس از دوره‌ي كوتاهي ) ، از راه ارتفاعات نزديك « سرخس » در سمت هرات ، وارد فلات ايران شدند. و به نقل از « ويليام وُرل » William Worrel نوشته است: كه حمله آريان‌ها از شمال‌شرقي ، و بعلت خشكسالي و ازدياد جمعيت بود ، و از ايران به بين‌النهرين رفتند. و اين امر ، كمي بعد از سال دوهزار پيش از ميلاد صورت گرفت. و پس از آنكه زماني در تركستان و ايران مستقر شدند ، شاخه‌اي ( كه آريان ناميده مي‌شود ) به دو گروه تقسيم شدند: يك گروه در ايران ماندند. و گروه ديگر ( هنديها ) به هند رفتند و با « دراويديها » مخلوط شدند. تقريباً در همان زمان ، رؤساي آرياني « ميتاني » در ارمنستان استقرار يافتند ، و در اواسط قرن هيجدهم پيش از ميلاد ، سلسله‌ي آرياني « كاسي » بابل را تصرف كردند.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

هنري فيلد ، درباره‌ي زمان جدائي هند و ايراني نوشته است: كه تا سال يكهزاروسيصدوپنجاه پيش از ميلاد هنوز عناصر ايراني و هندي قوم آريان ، از هم جدا نشده بودند ( مردم‌شناسي ايران ، صفحه ي715 ).

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

گيرشمن Ghirshman نوشته است: واقعه‌اي كه در تاريخ آسياي غربي ( طي هزاره‌ي دوم پيش از ميلاد ) مهم مي‌نمايد ، ظهور عناصري از اصل هند و اروپائي است كه زادگاه خود را ( به اغلب احتمال - دشتهاي اوراسي - Eurasique كه در روسيه‌ي جنوبي است ) بر اثر فشار اقوام ديگر ، ترك كردند ، و در طي مهاجرت ، ظاهراً به دو دسته‌ي بزرگ تقسيم شدند: دسته‌ي غربي و شرقي.

 دسته‌اي كه آنرا غربي مي‌ناميم ، درياي سياه را دور زدند ، و پس از عبور از بالكان و بسفر ، در داخل آسياي صغير نفوذ كردند ، و به زودي عنصر غالب و مسلط را تشكيل دادند ، و اتحاديه‌ي « ختي‌ها يا هتي‌ها » Hittites را بوجود آورند. دسته‌ي شرقي ( كه بنام هند و ايراني معروف است ) دو قسمت شدند: يك قسمت آن به سوي [11] شرق درياي خزر حركت كردند ، و قسمت ديگر ، به ‌سوي غرب خزر به راه افتادند. بخش عمده‌ي آن قسمت كه مشرق درياي خزر را پيش گرفتند ، تدريجاً از ماوراءالنهر و جيحون ( آمودرياي كنوني ) عبور كردند و پس از توقف كوتاهي در دشت بلخ ، از معابر هندوكش بالا رفتند ، و جاده‌ي باستاني مهاجمان را به سوي هند تعقيب نمودند ، و در طول « پندي شير » Pandi-shir و رودهاي كابل فرود آمدند. قسمت ديگر شعبه‌ي شرقي (كه از راه مغرب درياي خزر را پيش گرفتند ) از قفقاز عبور نمودند ، و تا انحناي عظيم شط فرات سرازير شدند. اين عده (كه ظاهراً بيشترشان از افراد جنگجو بودند) با « هوريان » بومي مخلوط شدند ، و پادشاهي «ميتاني» را تشكيل دادند ، و سلطنت خود را نه‌تنها در بين‌النهرين شمالي توسعه دادند ، بلكه ْآشور را محدود كردند ، و با الحاق دره‌هاي زاگروس شمالي (مسكن قوم گوتي) به قسمت خود ، قدرت خود را تثبيت كردند. بهترين دوران پادشاهي اين قوم ، در حدود يكهزاروچهارصدوپنجاه پيش از ميلاد بود.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

از همين سواران جنگجو ، دسته‌اي در طول چين‌خوردگيهاي مركزي كوهستانهاي زاگروس به سوي جنوب‌شرقي به حركت درآمدند و با ممالك « اورارتو ، بين‌النهرين ، و ايلام » برخوردند. مردم اين ممالك ، از قرنها ( با هزاران سال ) پيش بر اثر زندگي خانه‌نشيني ، فرهنگي وسيع داشتند. [12]

ايرانيان ، طي چهار قرن بعد ، قوم بومي و اصلي را مستهلك كردند ،  و تمدن مخصوص خود را بر روي تمدن مزبور ( فرهنگ همسايه ) بنا نهادند. گيرشمن نوشته است: نفوذ ايرانيان در فلات ، در آغاز هزاره‌ي اول پيش از ميلاد ، به وضعي جز مهاجمه‌ي نخستين‌بار ( در هزار سال پيش ) بود: مهاجمان ، به زور و با امواج متوالي وارد شدند ،  و ظاهراً همان دو جاده‌ي قبلي را ( كه در نخستين مهاجمه طي كرده بودند « قفقاز و ماوراءالنهر » ) اين بار نيز طي كردند. شعبه‌ي شرقي ايرانيان ، اين‌بار ( مهاجمه‌ي اخير ) نمي‌توانستند از ماوراءالنهر به سوي جنوب هندوكش گسترده شوند. زيرا همه‌ي نواحي « رخج و پنجاب » قبلاً به‌وسيله‌ي هند و ايراني قبلي ( هندوان آينده ) در مهاجمه‌ي پيشين اشغال شده بود. از اين‌رو مجبور بودند به سوي مغرب ( فلات ايران ) و در طول جاده‌ي طبيعي ( كه از بلخ به سوي قلب ايران پيش مي‌رفت) حركت كنند.

.           .            .            .            .            .            .            .                       

درباره‌ي ورود آخرين دسته‌هاي ايراني (مادها) پرسي‌سايكس به نقل از نظر محققان نوشته است: عقيده بر اين است كه قوم « ماد » از جنوب روسيه مهاجرت كردند و به قسمت غربي فلات ايران دست بردند.

هئيت عمومي سوغدي‌ها

نمونة هئيت عمومي و چهره‌ي سكائي معروف به سكا‌هاي تيز خود از اقوام شمالي- تخت جمشيد

 شعبه‌ي ديگر آخرين دسته‌هاي ايراني (پارس‌ها) از بيابانهاي شمالي خراسان وارد مشرق ايران شده‌اند ، و از ناحيه‌ي كرمان گذشته فارس را مسكن خود قرار دادند.

به دنبال پارس‌ها ، كارمانيان آمدند و در كرمان سكونت كردند. درانژيان ( يا ، درانگيان يا زرانكيان) و آراخوزيان در جنوب افغانستان ماندند. گدروزيان ، در شمال بلوچستان اقامت كردند.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

هيركانيان ، در پشت سر اين دسته‌ها ناحيه‌ي استرآباد ( گرگان كنوني ) را براي سكونت اختيار كردند.

.           .            .            .            .            .            .            .            .            .            .            .

به عقيده‌ي دمورگان ، هجوم آرياها به « باكتريا » دوهزاروپانصد سال پيش از ميلاد اتفاق افتاده است ، و قوم ماد ،  در حدود دوهزار سال پيش از ميلاد ، به شمال‌غربي ايران رو نهاده‌اند. [13]