فيوضات، جاويد."دانستنيهاي علمي و عملي براي محافظت آثار هنري".دوره 5-9، ش 83 (شهريور48): ص 47-53، تصوير.

خلاصه: "لكه‌گيري و سفيدكردن" ـ "لكه‌هاي چوبي و روغن" ـ "لكه‌هاي مركب" ـ "لكه مگس" ـ "ماستيك" ـ "مراقبت از مواد".

فرهنگ و دانستنيهاي علمي وعملي براي نگاهداري و ترميم آثار هنري

(21)

هر قسمت از اين سلسله مقالات بطور مستقل مطالب جالب توجهي در بردارد كه مي‌تواند بدون ارتباط با قسمت‌هاي پيشين بطور جداگانه مورد استفاده قرار گيرد. 

روش‌هاي گوناگون زدودن لكه‌ها – كيفيت پاك‌كردن اشياء هنري 

دكتر جاويد فيوضات    

لكه‌گيري و سفيد كردن (Blanchir - Bleaching)

بطوري‌كه از اسم و عنوان مطلب مفهوم مي‌شود ، منظور از اين كار بي‌رنگ كردن اشيائي است كه به مواد رنگي آغشته شده‌اند و اكثراً در مورد كتابها و نقشه‌ها و نقاشي‌هائي كه لكه‌دار يا كثيف شده‌اند متداول مي‌باشد. براي اين منظور داروها و مواد گوناگوني بكار مي‌رود و همواره بايد دقت شود كه از ميان داروهاي مختلف يكي را در نظر گرفت كه آسيبي به شيئي لك‌شده يا رنگي نرساند بلكه فقط روي مواد رنگي و لك‌كننده تأثير كرده و آنها را زايل نمايد. بطور‌كلي از بكاربردن موادي كه در مدت بسيار كوتاهي لكه‌ها را از بين برده و يا مواد رنگي را مي‌زدايند بايد پرهيز كرد چه اين رويداد دليلي است بر اين‌كه داروي استعمال‌شده بسيار قوي بوده و به احتمال بسيار زياد روي خود شيئي هم اثر خواهد كرد بنابراين در چنين مواردي بهتر است محلول رقيق داروي آزمايش‌شده را بكار برند.

براي پاك‌كردن لكه‌هاي قهوه‌اي‌رنگ زنگ آهن دو محلول به فرمول زيرين تهيه مي‌كنند ( همواره مقداري از زنگ آهن كه به آن (Fox - Marks) مي‌گويند و از نقطه‌نظر شيميائي اكسيد‌آهن است به رنگ قهوه‌اي مايل به قرمز در گردوخاك موجود است و سبب لكه‌دار شدن اغلب اجسام از قبيل پارچه و كاغذ و نقشه‌ها نقاشي‌ها مي‌شود – دربارة اين ماده در شماره‌هاي پيشين توضيح كافي داده شده است) ده گرم پودر سفيد‌كننده را (Calcium Oxychloride) در يك ليتر آب حل مي‌كنند و در ظرف ديگري سي گرم اسيدكلريدريك را (رجوع شود به مبحث اسيدها) در يك ليتر آب حل مي‌نمايند ( در هر دو حالت بايد آب مقطر بكار برند و اسيدي انتخاب نمايند كه كاملاً خالص و بي‌رنگ باشد – زيرا اسيد‌كلريدريك تجارتي به سبب وجود ناخالصي كمي زردرنگ است ) سپس شيئي مورد نظر را يك‌ربع ساعت در محلول اولي قرار داده و بلافاصله آن‌را به همين مدت در محلول دوم فرو مي‌برند – بعد از پاك‌شدن لكه‌ها شيئي را با آب خالص شستشو مي‌دهند.

براي پاك‌كردن لكه‌هاي اوراق چاپي يا نقشه‌ها بهتر است آنها را قبلاً روي شيشه مسطحي گسترده و مجموعه را در محلول‌هاي نامبرده فوق فروبرند تا از پاره شدن يا چروك خوردن كاغذ جلوگيري شود ضمناً يادآوري مي‌نمايد كه محلول‌ها را بايد در ظروف شيشه و يا لاوك‌هاي چيني بريزند. [47]

 در بسياري از موارد براي سفيد‌كردن اشياء مختلف از آب‌اكسيژنه استفاده مي‌شود ( آب اكسيژنه و روشهاي تهيه محلول‌هاي رقيق آن در شماره‌هاي پيشين شرح داده شده‌است).

براي سفيد‌كردن اشيائي كه خيلي سست و شكننده مي‌باشند بهتر است ورقه مسطحي از گچ ساخته و خلل‌وفرج آن را از آب‌اكسيژنه اشباع نمايند – سپس شيئي را كه بايد سفيد شود به فاصله چند ميليمتر ( در حدود سه يا چهار ميليمتر ) بالاي ورقه گچي نگاه دارند – البته اين عمل در ظرف سربسته‌اي انجام گيرد. در مورد اشياء كوچك ممكن است به جاي ورقه گچي – قطعه‌اي از كاغذ خشك‌كن را از آب‌اكسيژنه اشباع كرده و آن را در كف جعبه‌اي قرار داده و شيئي مورد‌نظر را روي پايه‌هاي كوتاهي به فاصله كم بالاي كاغذ خشك‌كن نگاه داشته و در جعبه را مسدود نمايند.

در تمام موارد ذكر شده در بالا لازم است پس از پاك‌شدن لكه‌ها يا سفيدشدن شيئي مورد معالجه بلافاصله آن را با آب خالص بشويند تا آثار دارو كاملاً از بين برود ، در غير اينصورت داروي باقيمانده در خلل‌وفرج جسم به‌تدريج آنرا فاسد خواهد كرد.

ماشين مخصوص براي شستشو وسفيدكردن نخ

ماشين مخصوص براي شستشو وسفيد كردن پارچه

در مورد اشياء شكننده بهتر است فروبردن جسم در محلول آب‌اكسيژنه به روش زيرين عمل نمايند: آب‌اكسيژنه را در مخلوطي از آب و اتر ( رجوع شود به مبحث اتر در شماره‌هاي قبل ) ريخته و خوب تكان بدهند – در نتيجه محلول اتري آب اكسيژنه در بالا و آب در قسمت تحتاني ظرف باقي مي‌ماند – در اين حال مي‌توان به كمك برسي كه فقط به محلول اتري آغشته مي‌شود لكه‌هاي جسم را پاك كرد ( در اين روش بايد دقت شود كه برس از قسمت اتري به ناحيه آبي [48] تجاوز ننمايد ). همچنين ممكن است به جاي محلول فوق آب‌اكسيژنه را در الكل مطلق ( الكل اتيليك خالص ) حل كرده و با برس روي شيئي لك‌دار بكشند.

براي پاك‌كردن لكه‌هاي مركب و جوهر داروئي به‌نام (Milton) تهيه شده و به بازار عرضه گرديده كه نتايج آن بسيار رضايت‌بخش است و اثرش نيز سريع مي‌باشد. براي پاك‌كردن اوراق چاپي كه زياد خسارت ديده‌اند بهتر است كاغذ خشك‌كني را از محلول ماده رنگ‌بر اشباع كرده و كاغذ چاپي يا نقشه را بطوري روي آن بگسترند كه سطح نقش‌دار يا نوشته‌شده رو به بالا قرار گيرد. نور خورشيد نيز بسياري از موارد رنگي را سفيد كرده يا لااقل كم‌رنگ مي‌كند و اين عمل هنگامي‌كه جسم لك‌شده يا رنگين و مرطوب باشد سريع‌تر انجام مي‌گيرد.

لكه‌هاي چربي و روغن (Taché de Graisse – Grease Stains)

مواد چربي (Graisses - Fats) از نظر شيميائي اترسل‌هاي آسيدهاي چرب ( آسيدهاي آلي كه مقدار اتم كربن آنها در هر مولكول بيش از شانزده مي‌باشد ) با گليسيرين مي‌باشند مانند پيه و كره و روغن حيواني ، روغن زيتون و روغن دانه‌كتان و غيره. از نظر ظاهري موادي را كه در حرارت معمولي بصورت مايع مي‌باشند روغن (Huile - Oil) مي‌نامند مانند روغن زيتون رروغن دانه‌كتان – موادي را كه در حرارت معمولي بصورت جامد يا نيمه‌جامد مي‌باشند مواد چرب مي‌گويند مانند پيه و كره و غيره. از اين مواد در صنعت علاوه بر مصارف غذائي براي تهيه انواع صابون و اجسامي كه براي چرب‌كردن قسمتهاي مختلف ماشينها بكار مي‌برند (Lubrifiant - Lubrichants) استفاده مي‌كنند در كارهاي هنري بعضي از اين مواد را در نقاشي بكار مي‌برند.

اگر لكه‌هاي چربي در نتيجه ريختن روغن‌هاي خوراكي باشد لازم است بلافاصله قدري نمك روي قسمتي كه به روغن آلوده شده بريزند تا روغن را به خود جذب كرده و از نفوذ كردن آن به درون شيئي آلوده‌شده مثلاً فرش جلوگيري نمايد. بايد در نظر داشت كه در اثر آغشته‌شدن الياف منسوجات به مواد چرب و نفوذ اين مواد به داخل الياف نوعي خاصيت چسبندگي در الياف به وجود مي‌آيد و در اثر آن گردوخاك به الياف چسبيده و شيئي آلوده‌شده را كثيف و بدنما مي‌نمايد – بنابراين منظور نهائي هر روشي كه براي پاك‌كردن منسوجات اتخاذ مي‌شود بايد زدودن موادي باشد كه جذب الياف شده و خاصيت چسبندگي بدان داده‌اند. براي زدودن لكه‌هاي چربي از مواد مختلفي استفاده مي‌كنند الكل مي‌تواند لكه‌هاي چربي و روغني را حل كرده و از بين ببرد به همين جهت در اكثر موارد مي‌توان از آن استفاده نمود. در مورد كاغذهاي لك‌شده به وسيله مواد چربي و روغني بهتر است پيريدن (Pyridine) و بنزن (Benzene) بكار برند ( خواص اين دو ماده  در شماره‌هاي پيشين بيان شده‌است) آمونياك لكه‌هاي چربي را به صابون محلول مبدل كرده و به وسيله آب شسته مي‌شوند ( اگر مواد چربي يا روغني را گرم كرده و بدان مواد قليائي مانند ئيدرات‌سديم يا ئيدرات‌پتاسيم بيفزايند صابون و گليسيرين بدست مي‌آيد صابونهاي سديم‌دار جامد بوده و صابونهاي پتاسيم‌دار مايع مي‌باشند – بطور كلي واكنشي كه در اثر افزودن يك ماده قليائي به مواد چرب انجام مي‌گيرد صابوني شدن (Saponification) ناميده مي‌شود – آمونياك نيز جسمي است قليائي ولي در صنعت اين جسم را براي تهيه صابون بكار نمي‌برند) بنزن (Benzene) نيز حلال بسيار خوبي براي مواد چربي و روغني بشمار مي‌آيد.

صابون اين خاصيت را دارد كه مي‌تواند كشش سطحي (Surface Tention)  آب را پائين بياورد و در نتيجه آب بهتر به الياف شيئي آلوده‌شده به مواد چربي و چسبنده نفوذ كرده و آنها را مي‌زدايد. در كارخانه‌هاي نساجي و پارچه‌بافي از تتراكلرور دو كربن (Carbon Tetrachloride) (خواص اين ماده در شماره‌هاي قبل تشريح گرديده است) براي پاك‌كردن و تميزكردن الياف [49] پارچه‌اي استفاده مي‌كنند. گاهي به وسيله كاغذ خشك‌كن مرطوب و اطوي گرم مي‌توان بعضي لكه‌هاي چربي را پاك كرد – البته هنگامي به اين وسيله متوسل مي‌شوند كه هيچ‌يك از مواد نامبرده بالا در دسترس نباشند. براي پاك‌كردن مواد چربي و رنگ‌هاي روغني مي‌توان از فرمول زيرين استفاده كرد:

ابتدا صابون را در مقدار كمي آب گرم حل كرده و بنزن و بنزول را به آرامي بدان افزوده و تكان مي‌دهند تا مجموع مواد مزبور بصورت توده نيمه‌جامد درآيد. ( بنزول جسمي است كه از قطران ذغال‌سنگ تهيه مي‌شود و چنانچه در شماره‌هاي پيشين بيان شده اگر بنزول را تصفيه نمايند بنزن بدست مي‌آيد. )

سولفور كربن (Carbon Disulphide) لكه‌هاي چربي را از بين مي‌برد ولي چون ماده‌اي است قابل اشتعال و بدبو لذا استفاده از آن چندان متداول نمي‌باشد.

آستن (Acetone) نيز بعضي مواد چربي را در خود حل مي‌كند ( خواص اين دو دارو در شماره‌هاي پيشين ذكر شده‌اند).

بهتر است قطعه‌اي از پنبه‌خام را به داروي مورد نظر آغشته و روي قسمت لك‌شده بمالند – ليكن در نتيجه اين كار لكه گسترش يافته و به عبارت ديگر پخش مي‌شود. براي جلوگيري از پخش‌شدن لكه بهتر است ابتدا اطراف لكه را با آب خيس كرده سپس پنبه آلوده‌شده به دارو را روي لكه بكشند.

لكه‌هاي مركب (Taches D’encre – Ink Stains)

لكه‌هاي مركب اگر تازه باشند معمولاً به آساني پاك مي‌شوند اما بايد در نظر داشت كه اگر پارچه يا كاغذي رنگين به مركب آلوده‌شده باشد هنگام پاك‌كردن لكه – خود جسم رنگين نيز آسيب خواهد ديد. فرآورده‌هاي تجارتي مخصوصي براي پاك‌كردن لكه‌هاي مركب در بازار يافت مي‌شوند كه اگر دستورالعمل كارخانه سازنده ( همواره اين دستورالعمل به دارو ضميمه مي‌باشد ) به دقت رعايت شود نتيجه آن بسيار رضايت‌بخش است مثل (Sloane’s) و غيره. و همچنين مي‌توان با محلول پنج‌‌درصد اسيد اگزاليك ( Oxalic Acid مراجعه شود به مبحث اسيدها ) لكه را پاك كرده و بعد از شستشوي با آب خالص با كاغذ خشك‌كن رطوبت آن را مي‌گيرند. معمولاً لكه‌هاي جوهر سبز رنگ را با آمونياك و جوهرهاي قرمز رنگ را با كلر آمين (Chloramine - T) پاك مي‌كنند.

رنگهاي آنيليني را (Aniline) با برسي كه به محلول كلرات سديم (Sodium Chlorate جسمي است بلوري و خطرناك و اگر در مجاورت مواد مشتعل‌شونده قرار گيرد منفجر مي‌شود ) آغشته شده‌است ماليده و بلافاصله با برس ديگري محلول رقيق آسيد استيك را (Acetic Acid) روي آن مي‌كشند – به محض زايل‌شدن رنگ با آب خالص شسته و بالاخره با كاغذ خشك‌كن رطوبت باقيمانده را مي‌گيرند.

به جاي مواد نامبرده در بالا مي‌توان از فرمول زيرين استفاده كرد:

(خواص داروهاي نامبرده در اين فرمول در شماره‌هاي قبل ذكر شده‌است).

روشي كه ذيلاً بيان مي‌شود براي پاك كردن لكه‌هاي مركب و جوهر از روي منسوجات [50] نتايج سودمندي دارد:

 ابتدا قسمت لك‌شده شيئي را در ظرف كم‌عمقي مانند سيني قرار داده و با آب گرم خيس مي‌كنند و سپس محل لك‌شده را با محلولي كه از اختلاط آسيد سيتريك (Citric Acid) و كرم تارتر (Cream Tartre) به نسبت مساوي تهيه شده‌است كالش مي‌دهند تا لكه كاملاً زايل شود ( كرم تارتر از نظر شيميائي بي‌تارترات پتاسيم است Potassium Hydrogen Tartrate و مخلوطي را كه از اين جسم به نسبت مساوي با آسيدسيتريك تهيه مي‌شود Salts of Lemon مي‌نامند). لكه‌هاي آنيليني را مي‌توان با آنيدريد‌گوگرد كه در زبان عاميانه به بخار گوگرد معروف است و از آتش‌زدن گوگرد در هوا توليد مي‌شود به كلي زايل كرد ( بخار گوگرد ماده‌اي است سرفه‌آور و سبب تحريك مجاري تنفسي مي‌شود و اگر به مقدار زيادي استنشاق شود باعث خفگي مي‌گردد – بنابراين چنانكه در مبحث كلر بيان گرديده – در هنگام بكار بردن اين ماده بايد احتياط‌هاي لازم رعايت گردد).

لكه‌هاي مركب و جوهر را از روي اشياء نقره‌اي مي‌توان با قرار دادن ناحيه لك‌شده در خميري كه از كلرورآهك (Chloride of Lime) و آب تهيه شده‌است پاك كرد. [51]

 اگر لكه مركب يا جوهري كه روي منسوجات ريخته شده تازه باشد مقدار زيادي نمك روي آن پاشيده و مدت يك ساعت صبر مي‌كنند سپس با آب‌نمك گرم آب مي‌كشند. در موارد اضطراري براي پاك‌كردن لكه‌هاي مركب يا ميوه‌جات مي‌توان از (Milton) استفاده كرد زيرا اثر آن سريع و فوري است.

لكه‌هاي مگس (Marques de Mouche – Fly Marks)

اين لكه‌ها غالباً سياه‌رنگ بوده و در اثر ترشحات مگس معمولي روي انواع اشياء باقي مي‌ماند – اگر شيئي لك‌شده ظريف و شكننده باشد بهتر است به‌وسيله سوزن نوك‌تيز يا تيغه چاقوي ظريفي لكه را تراشيده و اگر احياناً اثر مختصري ازآن باقي بماند با پنبه آلوده به آب ژاول يا يكي از داروهائي كه در مورد لكه‌هاي مركب بيان شد پاك كنند. اگر آثار مگس توأم با لكه‌هاي چربي باشد بهتر است به وسيله برس نرمي محلول پيريدين (Pyridine) برآن بمالند – اگر اين دارو در دسترس نباشد مي‌توان از الكل يا بنزين (Benzine) براي اين منظور استفاده كرد.

هنگام پاك‌كردن لكه مگس مخصوصاً بايد به جنس شيئي كه لك شده توجه خاصي مبذول گردد زيرا اگر سطح شيئي لك‌دار به ورني آغشته شده باشد تمام داروهائي كه در بالا ذكر شدند سبب از ميان رفتن ورني نيز مي‌شوند براي پاك‌كردن آئينه‌هائي كه لكه‌دار شده‌اند بهتر است آنها را به محلول پنج‌در‌صد ئيدرات‌سديم ( Sodium Hydroxide - خواص اين ماده در شماره‌هاي پيشين بيان گرديده است ) آغشته و بعد از چند دقيقه با آب شسته و با پارچه تميزي برَّاق و صيقلي نمايند – اين محلول براي زدودن اكثر لكه‌هائي كه از مواد آلي توليد مي‌شوند بسيار مناسب است.

ماستيك (Mastic) ماده‌اي است رزيني كه از درختي بنام (Pistacia Lentiscus) به‌دست مي‌آورند. دانه‌هاي كوچك اين رزين را در اسانس تربانتين ( خواص اين ماده در شماره‌هاي قبل بيان شده‌است ) حل كرده و ورني كه به اين ترتيب به دست مي‌آيد در نقاشي‌هاي رنگ روغني بكار مي‌برند. ورني ماستيك آماده نيز در بازار يافت مي‌شود ولي بعضي از نقاشان ورني دامار (Dammar Varnish) ( خواص اين ماده قبلاً ذكر شده‌است ) را بر ورني ماستيك ترجيح مي‌دهند.

مراقبت از مواد(Soigner des Matériaux – Care of Materials)

هر فردي كه با اشياء باستاني و آثار هنري سروكار داشته باشد لازم است اطلاعاتي از مواد گوناگون و مشخصات آنها را دارا باشد. البته كساني كه مرمت اشياء آسيب‌ديده را نيز به‌عهده مي‌گيرند بايد معلومات بيشتري درباره مواد مورد نياز كسب نمايند. زيرا نه‌تنها تعمير آثار هنري و وصالي قطعات شكسته‌‌شده يا مفقود گرديده كاري است دشوار بلكه پاك‌كردن و تنظيف اشيائي كه مدتي زير خاك مانده و كثيف شده‌اند نيز مستلزم دقت فراوان و داشتن تجربه كافي مي‌باشد ، در غير اينصورت امكان دارد اشياء پربها و پرارزش چنان آسيب ببينند كه برگردانيدن آنها به حالت اول بسيار دشوار و يا غير مقدور گردد. شايد در وهله اول چنين به‌نظر آيد كه عمل تنظيف را با بكار بردن آب و صابون در هر مورد مي‌توان انجام داد در صورتيكه در برخي موارد رطوبت سبب فساد اشياء مي‌گردد و چه‌بسا آسيب‌ديدگي بعضي آثار پرارزش به سبب عدم اطلاع مأموران تنظيف پديد آمده‌است زيرا آب حلالي است قوي و بسياري از مواد در اثر رطوبت حل شده و حالت اوليه خود را از دست مي‌دهند.

بايد در نظر داشت كه وجود رطوبت در هوا نيز گاهي سبب فساد اشياء حتي ساختمانهاي سنگي مي‌گردد ، بطور مثال يادآوري مي‌نمايد كه گازهاي گوگردي ( آنيدريد سولفورو ) كه از سوختن مواد نفتي و زغال‌سنگ در هوا منتشر مي‌شود در اثر رطوبت هوا و در طول زمان به آسيد سولفوريك ( مراجعه شود به مبحث اسيدها ) تبديل شده و روي اغلب مواد اعم از اينكه ريشه معدني يا آلي داشته باشند تأثير مي‌نمايد ( اكثر واكنش‌هاي شيميائي فقط در محيط مرطوب امكان‌پذير مي‌باشند [52] و بعلاوه هواي نمناك سبب رشد‌ونمو موجودات ذره‌بيني مانند قارچ‌ها و كپك‌ها روي آثار هنري كه منشاء آلي دارند مي‌گردد – رجوع شود به مبحث كپك‌ها).

به همين جهت سعي مي‌شود كه رطوبت موزه‌ها و طالارهائي را كه آثار هنري در آنها به معرض نمايش گذارده مي‌شود كنترل كنند و حتي اشياء آسيب‌پذير را در ويترين‌هائي كه رطوبت هواي آنها را با گذاردن مواد جاذبه‌الرطوبه كاهش داده‌اند قرار مي‌دهند. به اين ترتيب نم‌زدن و يا شستن اشيائي كه در مجاورت آب آسيب مي‌بينند عملي است بسيار خطرناك و درهنگام تنظيف آثار گوناگون بايد اين مطلب مورد توجه قرار گيرد. از سوي ديگر نبايد اين موضوع را از نظر دور داشت كه در اثر تغييرات متوالي رطوبت نسبي هوا – اشياء چوبي از قبيل مبل‌ها و در پنجره‌هاي قديمي كه در موزه‌ها به معرض تماشا گذارده شده‌اند شكاف برداشته يا اگر روكش چوبي داشته باشند روكش آنها در اثر خشكي زياد از حد هواي محيطي جدا مي‌گردد زيرا چنانكه در فصول پيشين بيان گرديده‌است اجسام چوبي و سلولزي جاذب‌الرطوبه بوده و در اثر جذب رطوبت هواي نمناك بر حجم آنها افزوده شده و در هواي خشك به سبب از دست دادن رطوبت منقبض شده و از حجمشان كاسته مي‌شود و اگر اين عمل به سبب عدم مراقبت در كنترل رطوبت هواي موزه‌ها و طالارها تكرار شود منجر به شكافتن و ترك خوردن اشياء چوبي مي‌گردد.

ورني‌ها و جلاي تابلوهاي نقاشي نيز در مقابل رطوبت حساس مي‌باشند و در اثر كم و زياد شدن رطوبت نه‌تنها نقاشيهاي روي تخته و يا قابهاي چوبي آنها آسيب مي‌بينند بلكه تركهاي مخصوصي روي ورني ظاهر مي‌شود كه سبب بدنما شدن تابلو مي‌گردد. خشكي هواي طالارها اگر با گرماي بيش از اندازه همراه باشد زودتر سبب فساد و آسيب‌ديدگي اشياء نامبرده در بالا مي‌گردد. شستن و پاك‌كردن اشيائي كه از چيني و سفال ساخته شده‌اند بلامانع است و اگر قدري آمونياك به آب بيفزايند لكه‌هاي چربي (آثار انگشت و غيره) را به آساني از روي اشياء مذكور مي‌زدايد – همچنين استفاده از آب و پارچه نمناك براي پاك‌كردن اشياء فلزي كه قشري از گل روي آنها را پوشانيده بسيار مفيد است با اين شرط كه پس از خاتمه شستشو آنها را كاملاً خشك كرده و رطوبت‌شان را بگيرند.

اگر براي پاك‌كردن بعضي اشياء بخواهند از مواد شيميائي استفاده كنند بهتر است قبل از شروع به كار اثر دارو را در گوشة ناپيدائي از شيئي آزمايش كرده و در صورت اطمينان از نتايج آن عمل را ادامه دهند. ورني و جلاي نقاشيهاي رنگ روغني به مرور زمان تيره و كدر شده و مرتفع كردن آن حالت به آساني ميسر و مقدور نيست و چنانكه در مبحث پاك‌كردن نقاشيهاي مزبور در فصل‌هاي پيشين بيان گرديده است بايد افراد كارآزموده‌اي ورني كهنه را با داروها و روشهائي كه قبلاً ذكر شده پاك كرده و ورني تازه‌اي بر سطح تابلو بكشند البته اجراي اين امر هنگامي مقدور است كه مرمت‌كنندگان از خواص فيزيكي و شيميائي داروهاي مورد لزوم و همچنين ورني كهنه و مواد رنگي كه در نقاشي به‌كار رفته است آگاه باشند.

همچنين هنگام پاك‌كردن اشياء نقره‌اي كدر‌شده ممكن است يك داروي معين يا روش خاصي در مورد بعضي اشياء نقره‌اي مفيد و مثمر ثمر باشد و دربارة تعداد ديگري از آنها مؤثر واقع نشود البته علت اين پيش‌آمد مربوط به خواص آلياژ نقره مورد نظر مي‌باشد. با توجه به مطالبي كه ذكر شد هنگام مرمت و حتي تنظيف اشياء باستاني و آثار هنري لازم است ابتدا جنس و خواص موادي را كه در تهيه آن به كار رفته‌اند معلوم كرد سپس با حوصله و احتياط تمام روش‌هائي را كه در مورد هر يك از اشياء (چوبي – پارچه‌اي – نقره‌اي – برنزي – چيني و عاجي و غيره ) در فصول پيشين ذكر شده‌اند يا بعداً بيان خواهند شد به مورد اجرا گذارد. [53]