نجم‌آبادي، محمود. "شناسائي مقام علمي ابوبكر محمد فرزند زكرياي رازي پزشك و فيلسوف و شيميست نامدار ايراني". دوره7، ش83 (شهريور 48): ص 8-13، تصوير.

 

خلاصه: مقام علمي رازي در مغرب‌زمين ازقرن پانزده ميلادي به بعد ، معرفي آثار وي كه به زبان ايتاليائي ترجمه شده ، رازي و يادداشتهاي روزانه‌اش دربيمارستان ، آزمايش‌هاي پزشكي ، روش رازي در تدريس طب ، كتب و مؤلفات طبي رازي ، تحقيقات وي در شيمي و داروسازي ، روش معالجه بيماريها.

با بزرگان ايران آشنا شويم

شناسائي مقام علمي ابوبكر محمّد فرزند زكريّاي رازي ، پزشك و فيلسوف و شيميست نامدار ايراني

دكتر محمود نجم‌آبادي

متولد غره شعبان 251 هجري قمري مطابق 27 اوت 865 ميلادي.

متوفي در پنجم شعبان 313 هجري قمري مطابق 15 اكتبر 925 ميلادي طبق تحقيقات نگارنده مقاله تولد رازي در حدود 240 هجري قمري و وفاتش ( طبق روايت ابوريحان بيروني ) در 320 هجري‌قمري مطابق با سال 5/854 و932 ميلادي اتفاق افتاده است.

٭٭٭

دوست و همكارم آقاي دكتر خدابنده‌لو از بنده خواسته بوديد سخني در باب مقام علمي رازي خدمتتان تقديم دارم تا در مجله « هنر و مردم » چاپ گردد. با كمال ميل اين مسئول را اجابت مي‌نمايم و ضمن تشكر از حسن‌نظر و ظن آن همكار سطوري چند حضورتان تقديم مي‌دارم. بايد دانست شناسائي مقام علمي رازي از موضوعاتي است كه مدتهاست مطمح نظر تذكره‌نويسان و دانشمندان و پزشكان و محققان جهان مي‌باشد. اين امر پس از فوت رازي ( محتملاً در دوران رازي ) شروع گرديده‌است ،‌ بدين‌معني كه چون وي طبيبي بوده كه با تجربه سر و كار داشته و از طرفي شيميست كم نظيري بوده ،‌ به‌علاوه در دوران حياتش شاهكارهاي علمي و درماني كم‌نظيري نموده ،‌ لذا مشهور خاص و عام شده‌است.

چون رازي در پي‌ يافتن اكسير اعظم ( Elexir=  دارو و يا معجوني كه پيري را به جواني مبدل سازد ) حجرالفلاسفه ( = حجرالفلسفي: Pierre Philosophate = ماده‌اي كه فلزات كم‌ارزش را به طلا و نقره مبدل سازد ) بود و اين دو موضوع منظور نظر والييان و فرمانروايان و سلاطين بوده تعداد زيادي مواد شيميائي ( كيمياوي ) را كشف نموده كه اگر جنبه پزشكي رازي را مدنظر نگيريم ، وي شيميست عالي‌شأني مي‌باشد. ( شكل 1 ) [8]

باز براي آن‌كه مقام رازي در علم تا اندازه‌اي براي خوانندگان اين مقاله روشن شود متذكر مي‌گردم. اول دفعه پس از مرگ رازي ابن‌النديم صاحب كتاب « الفهرست » « فهرس العلوم » مقام علمي و آثار استاد را در كتاب خود متذكر گرديده است ، اما آنكه بيشتر و بهتر آثار رازي را در جهان شناسانده ابوريحان بيروني ( محمد‌بن‌احمد البيروني الخوارزمي 362 تا 440= 3/972 تا 49/1048 ميلادي ) است كه رساله مخصوصي درباره آثار و مؤلفات وي ( رازي ) به رشته تحرير درآورده ، كه در تاريخ تمدن اسلامي و ايراني از آثار بسيار ارزنده است ، چرا كه دانشمندي بمانند ابوريحان با چنان مقام علمي بزرگ از محمد فرزند زكرياي رازي يادآوري بسيار دانشمندانه نموده و شايد اولين دانشمندي در تمدن اسلامي باشد كه يكي از تصنيفاتش درباره آثار و مؤلفات دانشمند قبل از خود بوده‌است.

پس از بيروني ساير مورخان و محققان درباره مقام علمي و آثار رازي نكات و نظرات و ملاحظات بسيار محققانه نگاشته‌اند كه ذكر جميع منابع و مأخذ از حوصله اين مقاله خارج است ( رجوع شود به فهرست مؤلفات و مصنفات رازي - انتشارات دانشگاه تهران - شماره 500 چاپ تهران 1339 خورشيدي و شرح حال و مقام محمد زكرياي رازي چاپ تهران سال 1318 خورشيدي تأليف نگارنده اين مقاله ) تجزيه‌و‌تحليل در آثار و مؤلفات و نظرات رازي در علوم چه در مشرق‌زمين و چه در مغرب‌زمين از ديرباز شروع گرديده و علماي مشرق و مغرب تا اندازه‌اي حق مطلب را ادا كرده‌اند.

1- يك تصوير خيالي از رازي كه از روي تصوير پنجم از كتاب زندگي علماي مشهور تأليف لوئي فيگيه اقتباس شده است

اما از قرن نوزدهم به بعد اين تحقيقات و تجزيه‌و‌تحليل‌ها رو به‌فزوني گذارد.

 در ايران از سي‌و‌پنج‌سال قبل تحقيق درباره مقام علمي و پزشكي رازي شروع گرديده كه عده‌اي از دانشمندان كشور ما در آن سهمي به‌سزا دارند. اما در مغرب‌زمين تحقيق در باب مقام علمي و پزشكي رازي به نحوي بسيار شايسته به عمل آمده‌است و دانشمنداني چند ، الحق به خوبي از عهده تجزيه‌و‌تحليل و ترجمه آثار و مؤلفات [9] و شاهكارهاي رازي برآمده‌اند ، كه اگر بخواهيم به تفضيل در اين مقوله صحبت نمائيم مطلب به درازا مي‌كشد. در اينجا متذكر مي‌گرديم كه تحقيق درباره مقام علمي رازي در مغرب‌زمين در حقيقت از قرن پانزدهم شروع گرديده و تا امروز ادامه دارد. اول دفعه به سال 1486 ميلادي كتاب « حاوي رازي » ( = الجامع الحاضر لصناعته الطب= Continens - Razis ) در شهر برشيا ( Brescia ) از شهرهاي شمال ايطاليا به لاتين ترجمه گرديده كه بعداً به چاپ رسيده ايضاً ترجمه كتاب « منصوري رازي » ( Ad. Almansorum Libri ) = « كتاب المنصوري » = « كناش المنصوري ».

و آنگاه كتاب « آبله و سرخك » رازي ( كتاب الجدري و الحصبه ( Le livre sur la variole et la rougeole ) نيز ترجمه و سپس چاپ شده‌است. براي مزيد اطلاع خوانندگان گرامي متذكر مي‌گرديم كه كتاب « آبله و سرخك » به زبانهاي لاتين و يوناني و فرانسوي و انگليسي و آلماني ترجمه و قريب چهل‌مرتبه به چاپ رسيده‌است. اميدواريم در مقاله ديگري شرحي كامل از اين كتاب به نظر خوانندگان مجله برسانم. اكنون در اين مقاله شمه‌اي از شاهكارهاي رازي به نظر خوانندگان مي‌رسانم و مخصوصاً توجه محققان و پزشكان را بدان جلب مي‌نمايم:

الف - رازي و بيمارستان - برتري و مزيتي كه رازي بر بسياري از پزشكان زمان خود داشته و پس از خود در عالم طب به يادگار گذارده است و از مختصات طبابتش مي‌باشد كه امروزه نيز در جميع بيمارستانهاي جهان برقرار است ، يادداشتهاي روزانه ( Notes Journalieres ) از كار و عمليات و احوال و گزارش بيماران است كه در بيمارستانهاي بغداد - و ري مرتباً نگاشته و كليه حوادث و اتفاقات مهمه و مشاهدات مفيده را همان‌طور كه امروز در تمام بيمارستانهاي دنيا معمول است ثبت نموده و به اصطلاح كنوني روزنامه وقايع داشته كه شرح بسياري از اتفاقات و تاريخچه‌هاي طبي  Observations medicales )) بيماران خود را در آن به تفضيل نوشته است.

كتاب « حاوي » معروف وي در حقيقت مجموعه يادداشتهاي باليني ( كلينيكي ) وي مي‌باشد. اين كتاب در حكم دائره‌المعارف بزرگي است كه نتيجه زحمات و تجارب شخصي وي مي‌باشد كه ساليان متمادي بدان مشغول بوده. بدين‌مناسبت چون بيشتر وقت رازي مصروف بيمار و بيمارستان بوده ، عموم مورخان وي را طبيب عادي نام نداده‌اند ، بلكه وي را پزشك بيمارستاني ( Medecin des Hopitaux ) و طبيبي كلينيسين (Clinicien) گفته‌اند و عموم تذکره‌نويسان متفق‌القول بر اين موضوع میباشند.

ب- رازي و آزمايشهاي پزشكي - رازي از اولين اطبائي است كه تجربه و آزمايش را در علم طب وارد ساخته است. توضيحاً اضافه مي‌نمايم كه طب تا دوران رازي ، برطبق گفته بقراط ( = البقراط ( Hippocrate ) و جالينوس ( Galien= Galen= Galenos ) و كتب اين دو دانشمند بوده‌است و گفته‌هاي آنان را عموم اطباء محترم مي‌شمردند و ابداً از نظر آنها قدمي فراتر نمي‌گذاردند و بر طبق گفته اين دو استاد رفتار مي‌نمودند. رازي اولين طبيبي ( يا تقريباً اولين طبيب ) است كه خود را از قيد بسياري از عقايد دو استاد رها نموده و ازمعلمان خود جدا شده‌است ، بدين‌معني آنچه كه در عمل و آزمايش به نظر صحيح مي‌رسيده انتخاب و آنچه كه در عمل ناصواب بوده رد نموده‌است. رازي طبيبي است كه در هزار‌و‌پنجاه‌سال قبل طريقه تجربي را در علوم طبيعي ( مخصوصاً طب و شيمي ) وارد كرده است. [10]

او گفت: « آنچه را كه پزشكان بر آن متفق‌القول باشند و با قياس نيز تطبيق كند و تجربه آنرا تأئيد نمايد بايد پيوسته در نظر داشت. . . . » ايضاً گفت: « بر طبيب لازم است علاوه بر تجارب و دانستن قواعد كلي و قياس ، از قرائت كتب قدما نيز دست بر ندارد ، در غير اين‌صورت طبيب حاذقي نخواهد بود ، بدين‌مناسبت عموم مورخان وي را پزشك عادي نمي‌دانند بلكه وي را مجرب ( Experimentateur ) مي‌شناسند.

شكل 4- تصويري خيالي از رازي و شاگردانش (اقتباس از كتاب تاريخ طب دكتر سليم عمار - تونس)

 

شكل 3- تصويري از رازي روي شيشه رنگي پنجره محراب كليساي دانشگاه پرينستون (Princeton) در ايالت نيوجرسي - امريكاي شمالي كه توسط آقاي دكتر ت. كويلر‌يونك ( Dr. T. Cuyler young) رئيس قسمت مطالعات شرقي دانشگاه پرينستون براي نگارنده فرستاده شده است. اين تصوير را نگارنده قبلاً در مطبوعات مصري ديده بود و در جلد دوم كتاب «تاريخ طب در ايران» به چاپ رسانده است. در اين تصوير رازي كتاب «حاوي» را در دست دارد

شكل 2- تصويري خيالي از رازي ( از مطبوعات مغرب‌زمين )

ج- روش رازي در تدريس طب - از يادگارهاي ارزنده رازي در طب طرز تدريس وي مي‌باشد كه با تدريس امروزي بي‌شباهت نيست و روشي داشته كه مقبول عموم دانشمندان امروزي است. طرز تدريس طب و تشخيص بيماري را بدين‌نحو اجرا مي‌كرده كه در صدر مجلس درس مي‌نشسته و شاگردان وي بر حسب مراتب زير دست او جاي مي‌گرفتند. وقتي مريض وارد مي‌گرديد ، ابتدا شاگردان درجه آخر به تشخيص بيماري مي‌پرداختند ، اگر آنها عاجز مي‌شدند ، دسته بالاتر و به همين نحو استاد بيمار را معاينه مي‌نمود و تشخيص بيماري را مي‌داد.

د- كتب و مؤلفات طبي رازي - مؤلفات رازي عموماً عادي نيستند ، بلكه اغلب نتيجه تجارب و آزمايشهائي است كه در بيمارستانها نموده و نتيجه اعمال وي بوده كه بر روي بيماران به عمل آورده است و اين مطلب از مطالعه رسائل و كتب وي به‌خوبي مشاهده مي‌گردد.

ه - در شيمي و داروسازي - رازي در شيمي ( كيميا ) يد طولائي داشته و اگر جانب طب وي را كنار گذاريم ، وي شيميست بزرگي بوده كه مواد زيادي را در شيمي و داروسازي وارد ساخته و با آنها سروكار داشته است ، مضافاً بدان‌كه الكل ( الكحول= Alcool=Alkohol ) و جوهر گوگرد ( اسيد سولفوريك Acide Sulfurique ) به ظن قوي نزديك به يقين از اكتشافات وي محسوب مي‌گردد. معروف است كه وي الكل را از تقطير مواد قندي و نشاسته‌اي و جوهر گوگرد را از تجربه سولفات دوفر ( = زاج سبز (Sulfate de Fer  ) بدست آورده‌ است ( رجوع شود به كتب تاريخ شيمي م. هوفر ( M.Hoefer ) و تاريخ شيمي در قرون وسطي ( تأليف برتلووهودا Bertholot, Houdas ) بنابراين رازي توانست استحصالات داروئي  Prepations - Pharmaceutiques ) ) را در طب وارد نمايد.

يكي از دانشمندان تاريخ طب به‌نام دكتر دنالد كمپل ( Dr. Donald Campell ) در كتاب خود به‌نام « طب عرب [11] و نفوذ آن در قرون وسطي (Arabian Medicine and its influence on the middle Ages 1929 ) گويد: « رازي اولين كسي است كه استحصالات شيميائي را در طب وارد ساخته‌است ( شكل 5 ). بنابراين مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه رازي توانسته با كشف دو ماده مذكور در بالا تعداد زيادي استحصالات داروئي از خود به يادگار گذارد و اين مطلب از مطالعه آثار وي كه حب و معجون و ترياق ( پادزهر= فادزهر (Antidote - Theriaque ) و مرهم و شياف كه شخصاً تهيه كرده‌است بسيار روشن مي‌گردد.

ز- تاريخچه‌هاي طبي و باليني بيماران - رازي از اولين اطبائي است ( بقراط قبل از رازي چند حكايت و گزارش طبي درباره بيماران دارد ) كه در هزار‌و‌پنجاه‌سال قبل مانند روش بيمارستانهاي امروزي ، گزارش حال بيماران و تاريخچه‌هاي آنان را با ترتيب صحيح و شكل منظم ( به تناسب زمان ) و توجه به سابقه خانوادگي و مرض و ساير علل و اسباب مربوط به بيماري مرضي چنانچه امروز در بيمارستانهاي جهان براي درمان و مداواي بيماران در موقع ورود بيمار قبل از هر چيز در نظر مي‌گيرند و پس از آن به معالجه مي‌پردازند ، مجري داشته و اين نكته اساسي را در جهان پزشكي از خود به يادگار گذارده و با طرزي كه تقريباً مي‌توان‌گفت با اسلوب فعلي تفاوت زيادي ندارد به طلاب علم طب نشان داده‌است ( براي اطلاع بيشتر رجوع شود به ترجمه « قصص و حكايات المرضي » تأليف رازي و ترجمه نگارنده از انتشارات دانشگاه تهران شماره 940 - سال 1333 در جشن بزرگداشت رازي )

ج- رازي و آبله و سرخك - از مزايا و مختصاتي‌ كه عموم مورخان براي رازي قائل شده‌اند ، آنكه وي اولين طبيبي است كه شرح و بسط كامل از دو بيماري آبله و سرخك ( آبله الجدري La variole = سرخك - حصبه = La Kaugeole داده و تشخيص افتراقي ( تشخيص تفكيكي ( Diagnostic - Differentiel ) اين دو بيماري را به‌خوبي از عهده برآمده است. رازي در اين كتاب توضيح و شرح لازم و دقيق از علائم و آثار و عوارض و درمان دو بيماري نامبرده را بيان داشته‌است. اين كتاب به نام « كتاب الجدري و الحصبه » - كتاب آبله و سرخك مي‌باشد. به عقيده تذكره‌نويسان و مورخان تاريخ طب ، وي نخستين طبيبي است كه با طرز مطلوب و پسنديده و يا به اصطلاح فرانسويان متديك ( Methodique ) از دو ناخوشي فوق‌الذكر بيان مطلب نموده‌است.

 از نظر تاريخ طب اين كتاب بزرگترين و ارجمندترين كتاب راجع به آبله و سرخك ( تا دوران رازي ) است و در تاريخ بيماريهاي همه‌گيري ( = اپيدميولوژي = Epidemiologie ) مقامي بسيار مهم را داراست. بنده شخصاً معتقدم كه كتاب بالا شاهكار بزرگ رازي است و دانشمند ايراني در اين كتاب توانسته است به بهترين نحو از عهده مطلب برآيد كه تصور نمي‌كند با موازين كنوني علمي و طبي امروزي تفاوت زيادي داشته باشد. ( براي اطلاع بيشتر رجوع شود به ترجمه كتاب كه در سال 1334 به مناسبت بزرگداشت رازي از طرف دانشگاه به شماره 1040 توسط نگارنده به عمل آمده‌است ). براي نيل به هدف اصلي كه مقام علمي و طبي رازي مشهود گردد به نظر اين جانب مي‌رسد كه بايد هيئت يا هيئت‌هائي به مطالعه آثار وي در علوم مختلفه از قبيل پزشكي و شيمي و فلسفه و امثال آنها بپردازند تا پس از دقت و مداقه كافي بتوان از عهده امر برآيند.

 براي اين منظور بسيار مناسب است كه انجمني به نام « رازي‌شناسي » تأسيس كه اين مهم كفايت گردد. اميدوارم در شماره‌هاي آتي مجله هنر و مردم يك‌يك جنبه‌هاي رازي در علوم مختلفه به نظر خوانندگان گرامي مجله برسانم. [13]

شكل 5- رازي و شاگردانش در آزمايشگاه - اين تصوير تحت عنوان « رازي در آزمايشگاه بغداد » اول دفعه در كتاب « زندگي متفكران اسلام » (Vie des Savants illustres ) تأليف « لوئي فيگيه » (Louis Figuier) به چاپ رسيده كه بعدها ديگران از اين كتاب استنساخ نموده‌اند

شكل 6- مينياتور بسيار جديد از رازي كه سه جنبه مختلف پزشكي و شيميائي و فلسفي رازي را نشان ميدهد. مينياتور بالا توسط شادروان استاد حسين بهزاد مينياتوريست بزرگ معاصر به سال 1343 در جشن هزار‌و‌يكصدمين سال تولد رازي ترسيم گرديده است. مينياتور تصويري خيالي از درمان رازي درباره جواني كه از بغداد به ري آمده و در وسط راه از جوي راكدي آب آشاميده و زالو در گلويش رفته و نتيجه خون از گلويش آمده است. جوان در ري نزد رازي آمده و استاد پس از تحقيق درباره‌اش حدس مي‌زند كه زالو در گلويش فرو رفته است. رازي دستور مي‌دهد كه جوان مقداري جْل وزغ (طحلب) بخورد. در نتيجه زالو به جل وزغ متمايل گرديده ، و از گلوي بيمار خارج و جوان بهبود مي‌يابد. حكايت مزبور در كتاب « عيون الانباء في طبقات الاطباء » ابن ابي اصيبعه آمده و فكر تنظيم و ترسيم و تهيه مينياتور توسط نگارنده مقاله و رسم مينياتور از شادروان استاد بهزاد و مخارج آن توسط بنگاه سرمسازي رازي پرداخته شده‌است. اكنون اصل مينياتور در بنگاه رازي (حصارك) مي‌باشد [12]