|
خط نسخ و ثلث چون خط كوفي نه فقط روي
كاغذ نوشته شده بلكه جهت آرايش ظروف هم از
آن استفاده شدهاست.
ظروفي كه با خط نسخ و ثلث زينت يافته
به انواع زرينفام مينائي ، فيروزهاي و
سفالي بدون لعاب است و اين دو نوع رسمالخط
بطوركلي روي غالب ظروفي كه در قرون ششم و
هفتم هجري ساخته ميشده ميگردد. محل ساخت
ظرف گرگان ، ري ، كاشان ، ساوه بودهاست.
دراين دوران هنوز هم خط كوفي روي
بعضي از ظروف ديده ميشود ولي نه تنوع اوليه
را دارند و نه عامل اصلي بشمار ميروند.
ظروف متعلق به قرن ششم و هفتم هجري
گاه با عبارات عربي و زماني با اشعار تزئين
يافتهاند و در بعضي موارد از هر دوي آنها
در يكجا استفاده ميشده كه اينك به شرح چند
نمونه آن ميپردازيم.
عبارات عربي :
روي تعداد زيادي ازظروف سفالي
عبارت « العزالدائم ، و الاقبالالزائد » و
نظائر آن خوانده ميشود. از انواع اين گروه
بشقاب سفالي مينائي پايهداري است كه از ري
بدست آمده و لبه آن با عباراتي به خط كوفي
نسخمانند زينت شده و بيرون بشقاب با
عبارات فوق به خط ثلث به قلم سياه آرايش
گرديدهاست (شكل 7).
نمونه ديگر تنگي است زرينفام گردنبلند لبكنگرهاي كه روي بدنه آن دو رديف
نوشته به خط ثلث مشاهده ميگردد. رديف اول
را عبارت « العزالدائم و الاقبالالزائد
و السعاده و السلامه و البقالصاحبه » تشكيل
ميدهد. اين تنگ از گرگان بدست آمده و متعلق
به قرن هفتم هجري است (شكل 8).
از انواع ظروف مينائي كاسهاي است از ري مربوط به قرن ششم هجري
با زمينه فيروزهاي كه بعد داخلي آن با عبارات « الدوله و
السلامه و النعمه » به خط كوفي به قلم سفيد
روي زمينه سياه زينت شدهاست. بيرون كاسه
عبارات الاميراسپهسلار(سالار) الاجلالعالم
نصيرالدين عمادالسلام شهابالدوله ضرغامالملوك و سلاطين صاحبالسيف و القلم تاج
منشيان عرب و العجم ادامالله تايده به خط
ثلث به قلم سياه به چشم ميخورد(شكل 9).
نمونه ديگر ظرفي است مستطيلشكل لببرگشته كمي گود از نوع ظروف زرينفام كه
روي لبه آن عباراتي به قلم نسخ ديده ميشود
محل ساخت اين ظرف گرگان و مربوط به قرن
هفتم هجري است (شكل 10).
[22]
اشعار فارسي:
اشعار منتخب براي تزيين ظرف يا جنبه
نصيحت و اندرز دارد و يا مبين احساسات
ميباشد چنانكه روي كاسهاي زرينفام از
گرگان متعلق به قرن ششم هجري اين اشعار
خوانده ميشود:
|
چو داني بدين در نماني دراز
|
بتارك چرا بر
نهي تاج آز
|
٭ ٭ ٭
|
يا گشت پريشاندل موري از ما
|
بي آنك رسيد زوري از ما
|
|
شوريده سر زلف تو شوري از ما
|
ناگاه برآورد بدين رسوائي
|
زمان ساخت كاسه سال 608 هجري رقم
محمدبن ابوالحسن المقريزي ذكر گرديدهاست (شكل
11).
بر پشت يك كاسه مينائي ساخت ري
متعلق به قرن هفتم هجري يك دو بيتي به خط
ثلث به قلم سياه روي زمينه سفيد چنين آمدهاست:
|
تا از من مستمند دل بربودي
|
اول همه راه مردمي بنمودي
|
(متأسفانه
بيت دوم خوانا نيست).
اشعار زير نيز زينتبخش بشقاب زرينفامي
است از گرگان:
|
ماهي و عادت مهان داري
|
روي از من چرا نهان داري
|
|
قد چون سرو بوستان داري
|
رخ چون ماه آسمان داري
|
|
بيگمان . . جان داري
|
دل تو داري غلط همي گفتند
|
تاريخ ساخت اين بشقاب شوال سنه ثلث
و ستمائه (603 هجري ) روي لبه داخلي آن ذكر
شدهاست (شكل 12).
نمونه ديگر كاسهاي است مينائي كه در
كف آن نقشي شبيه گل مينا طرح گرديدهاست. لبه داخلي كاسه با كلمه « الدوله » بطور مكرر
زينت يافته و بر لبه خارجي كاسه دو بيتي
زير نقش گرديدهاست:
[23]
|
اندر دو جهان خدا نگهدار تو باد
|
شادي و نشاط و خرمي كار تو باد
|
|
ايزد........نگهدار تو باد
|
گردون فلك دونده.......تو
باد
|
اين كاسه در ساوه تهيه شده و مربوط
به قرن هفتم هجري است (شكل 13).
بر روي تعداي از ظروف سفالي بدون
لعاب نيز كه ساخت آنها در قرون ششم و هفتم
هجري مرسوم بوده اشعار و عباراتي ديده
ميشود. از انواع آن قمقمهاي است با نقش
قالبزده داراي دو دسته كه دور بدنه آن با
اين بيت آرايش گرديدهاست:
|
لمنالماء كل شئي حي
|
آب خوشتر مرا ز باده مي
|
در وسط قمقمه دو كلمه « عمل
ابوالماجد » درون يك دايره به چشم ميخورد (شكل
14).
گاه فقط تاريخ ساخت ظرف به وضوح
نوشته شدهاست. از انواع آن كاسهاي است
زرينفام از كاشان كه لبه داخلي با يك
رديف نوشته به قلم سفيد روي زمينه طلائي
زينت يافته ولي متأسفانه تشخيص كلمات
امكانپذير نيست. در بيرون كاسه تاريخ ساخت
آن خوانده ميشود. به تاريخ صفر سنه احدوستمائه (601 هجري ) (شكل 15).
(تاريخ ساخت كاسه مينائي ديگري از
ري كه لبه داخلي آن با يك رديف نوشته به خط
كوفي زينت شده شوال سنه 604 ذكر شدهاست (شكل
16).
|
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)