)
صبا، محسن. "جلوههاي ناديده هنر خوشنويسان ايراني". دوره8، ش 86 و 87 (آذر و دي 48): ص 10-13 ، تصوير.
خلاصه: درباره توجه خوشنويسان به تركيب خطوط و تكرار كلمات و يا جمعآوري يك دسته كلمات در يك محل و ايجاد يك نوع الهام خاص به بيننده.
|
|
|
|||
صبا، محسن. "جلوههاي ناديده هنر خوشنويسان ايراني". دوره8، ش 86 و 87 (آذر و دي 48): ص 10-13 ، تصوير. |
||||
|
خلاصه: درباره توجه خوشنويسان به تركيب خطوط و تكرار كلمات و يا جمعآوري يك دسته كلمات در يك محل و ايجاد يك نوع الهام خاص به بيننده. |
||||
|
1 |
|
|
جلوههاي
ناديده هُنر خوشنويسان ايراني
دكتر محسن صبا تاريخ
پيدايش خطوط مختلفي كه در ايران معمول
بودهاست ميدانيم و شرح حال خوشنويسان را در
چند كتابي كه دربارة
دورة حيوه و آثار آنان نوشته شدهاست
ميخوانيم
، ولي آنچه به آن
كمتر توجه شده و شايد در بعضي مراحل ناديده
مانده است ابتكارات و ابداعاتي است كه
خوشنويسان خواستهاند در ضمن تحرير
مرقَّعات و قطعهها و مخصوصاً سياهمشقها
از خود نشان دهند. ابتكارات و ابداعاتي
كاملاً منتزع از اصل هنر خوشنويسي. از
خطوط مختلفي كه نوشتن آنها در ايران معمول
بودهاست اعم از ثلث ، نسخ ، ريحان ، رقاع و
توقيع ، كه آنها را اقلام ستة خطوط اصول
اسلامي خواندهاند ، و يا تعليق و نستعليق
و شكسته ، كه خاص ايرانيان بودهاست ، نمونههايي
در كمال جمال خوشنويسي به دست هنرمندان
ايراني موجود است و هر يك از خطاطان شهير
ايران كوشيدهاند سبك خاصي ايجاد كنند و
مكتب جديدي بسازند. |
|
|
سالها
بعد از آنكه ابنمقلة شيرازي خطوط ششگانه را در دسترس ذوق ايرانيان قرار داد
اين خطوط راه تكامل و زيبايي را به وسيلة خطاطان پيمود و سرانجام در اوايل قرن هشتم ، با
تلفيق نسخ و تعليق ، پايه و اساس خط نستعليق
نهاده شد و كار خوشنويسي در اين خط به كلك
هنرمنداني چون سلطانعلي مشهدي ، ميرعليهروي ، ميرعماد حسيني و عليرضاي عباسي
به درجة
اعجاز رسيد. ذوق
ايراني به اين زيباييها و تازهگراييها
اكتفا نميكرد. در دنبالة خط نستعليق خط
شكسته ابداع شد و درويش عبدالمجيد اين خط
را در زمان خود به پاية كمال رسانيد. اما
در خطوط مختلف فارسي تنها مسألة زيبايي و
مطابق بودن هر يك از خطوط ( با قواعد خطوط ) و
( مداد الخطوط ) در
كار نبود. |
||
2 |
|
آنچه
در تاريخ خط درست معلوم نكردهاند آن است كه جلي و خفي اين خطوط به چه منظور نوشته ميشده
و چه تأثيري خوشنويسان از نوشتن مطالب خود
به اين دو طرز انتظار داشتهاند و آنچه به آن
كمتر نظر شده تركيب جلي و خفي و از آن
بالاتر تركيب انواع خطوط و يا تكرار كلمات
در يك مرقع بودهاست. معماران
و مهندسين ساختمان ايراني خوب توجه كردهبودند كه از خطوط مختلف ميتوان براي تزئين
ابنيه استفاده كرد و چهبسا منارهها و
گنبدها و سردرها و شبستانها كه با خطوط
مختلف و مطالب مناسب تزئين شدهاست. اين توجه را هنرمندان ديگر نيز كرده بودند و اغلب اشياء را با اشعاري كه به خط خوش نوشته شدهاست زينت كردهاند. |
|
|
تزيين
پارچه و قالي و قاليچه ، كشكول و شمشير و
شطرنج و غيره و حتي تخت سلاطين با اشعار و
خطي خوش بسيار معمول بودهاست. ولي
آنچه در اين مقال مورد نظر است توجه خاص
خوشنويسان به تركيب خطوط و يا تكرار كلمات
يا جمعآوري يك دسته كلمات در يك محل و
ايجاد يك نوع الهام خاص به بيننده ميباشد.
به
نظر ميرسد در اين مورد نبايد ترديد به خود
راه داد كه خوشنويسان با تركيب نوع خاصي
خطوط يا نگارش چليپا و سطور راست خواستهاند
احساس خاصي در بيننده ايجاد نمايند.
[11] محمودخان ملكالشعراء صبا كه يكي از شعراء و
خوشنويسان و نقاشان مشهور دورة ناصري است
در يكي از قصايد خود توجه خود را به تركيب
خطوط و اينكه خوشنويسان جلوههاي طبيعت
را در خطوط خويش مورد نظر داشتهاند بيان
ميدارد و در توصيف زمستان چنين ميگويد:
|
)
|
||||||
4 |
3 |
|
|
هنگام غروب آفتاب ، در فصل پاييز ، دستههاي كلاغ
و طرز پرش دستهجمعي آنها را در آسمان ،
درهم شدن صفوف آنها ، و پريدن آنان را در
سطوح مختلف ، مشاهده كردهايم. گويا محمدقرطاس در اين صفحه ، كه خطوط ريز و درشتتر
[12]
را در هم آميخته ، چنين منظرهاي ايجاد
نموده است (شكل 1). گاهي
تركيب خطوط طوري سبك و روحافزاست كه
زيباترين رقصهاي دستهجمعي را به خاطر
ميآورد. شكل
2 نوشته درويش عبدالمجيد تحرك و جلوة خاصي
دارد. اگر
ابرهاي سياه و تجمع آنها را در يك طرف
آسمان و در طرف ديگر به نظر آوريم و اين قطعةميرزا
غلامرضا را در مقابل خود نگاه داريم احساس
ديدار آسمان تيره و روشن در ما ايجاد
نميشود؟ بعضي
قطعات تصوير پرش پرندگان در آسمان لاجوردي
است. ژول
رنارد1 نويسندة فرانسوي در نصنيف ادبي
خود ( تاريخهاي طبيعي )
2 مورچهها را به يك
رديف عدد (3) ارقام
عربي تشبيه ميكند. آيا نويسندگان خط غبار
در آثار خود چنين نظري نداشتهاند در تحول نقاشي ايراني چند تن از نقاشان معاصر ( مانند پيل آرام و غيره ) خط شكسته و خط نستعليق را الهامبخش راهي نوين در تركيب خطوط و نقوش يافتهاند. آيا بررسي مرقعات مختلف از خطوط مختلف راههاي نويني براي نقاشان ديگر باز نميكند ، و نويسندگان تراجم احوال خوشنويسان سزاوار نيست كه تاريخ تحول هنر خط فارسي را ، با توجه به جلوههاي ناديدة آن ، مورد بررسي قرار دهند؟ [13] |
)
|
||
6 |
5 |
"پاورقيها" :
1- Jules
Renard
2-
Histoires
Naturell در
اينجا ژول رنارد جناس لفظي در بارة كتاب
خود بكار برده است. |
)
)
)