گلچين‌معاني، احمد. "توضيحي درباره رساله خط". دوره8 ،‌ش90 (فروردين 49): ص 20-21.

خلاصه:توضيحي برمقاله‌اي كه آقاي پرويز اذكايي درشماره 85 اين مجله درج نموده.

توضيحي دربارة رسالة خط

احمد گلچين معاني مشهد

در شمارة هشتادو پنجم مجلة گرامي هنر و مردم تحت عنوان: (رساله خط) شرحي بقلم فاضل ارجمند آقاي پرويز اذكايي مندرج بود. حاكي از اينكه مجموعة شمارة (6150) متعلق بكتابخانه مجلس شوراي ملي مورخ رمضان 1100 هجري (شامل دوازده رساله است كه مؤلف رساله‌هاي 1-10 صراحه آقا رضي ذكر شده است. و هر چند كه از نام مؤلف رساله‌هاي 11 و 12 – مقالة حاضر- ذكري نشده. تحقيقا بايد از همو باشد).

و در معرفي آقا رضي نوشته‌اند: (آقا رضي الدين محمد بن حسن قزويني- مرده بسال 1096 – است.

آنگاه رسالة يازدهم و بدنبال آن رسالة دوازدهم را كه تا آغاز (خط مشجر ) بيشتر ندارد. باشرح لغات مسطور داشته اند.

يكي ازين دوازده رساله (رسالة دهم ) كه ده تاي آنرا ظاهرا كاتب نسخه بنام آقا رضي  [20]   مذكور ثبت كرده است. (مجمع مختصر) تأليف وحيدي تبريزي قمي متوفي 942 هجريست كه خود ايشان متذكر شده. وي بجاي وحيدي (وحيد ) نوشته اند.

رساله‌هاي 11 – 12 نيز از آقا رضي قزويني نميتواند باشد. چه مجموعه ديگري شامل شش رساله بشمارة (2459 ) در كتابخانة مجلس شوراي ملي وجود دارد كه تحرير حدود اواخر قرن نهم است. و در پايان رسالة دوم آن (ص 42) خطوط تازه‌تري نوشته شده است كه تاريخ آنها 908 و 916 هجريست.

محتويات مجموعة مزبور بدين شرحست:

      1-     رسالة في معرفه التقويم (ص 1 – 20) تأليف خواجه نصيرالدين طوسي.

      2-     رسالة فارسي هيأت (ص 21- 42) تأليف خواجه نصيرالدين طوسي.

      3-     رسالة جمع مختصر در عروض و قافيه و صنايع شعري (ص 43 – 48) تأليف وحيدي تبريزي قمي.

      4-     فصل در بيان خط تركي و سقناقي و او هل و مشجر (ص 85 – 92).

      5-     در بيان كاغذ و رنگهاي الوان (ص 93 – 103 ) .

      6-     رساله در وفق اعداد (ص 103) كه چهارده سطر از آن هست و بقيه از ميان رفته است.

(6150) مسطور بوده و اخيرا با مقدمه و حواشي جناب اذكايي در مجلة هنر و مردم بطبع رسيده است.

از آنجا كه مجموعه شمارة‌(2459) با داشتن دو تاريخ مسلم (= 908 و 916 ه.ق) كه مؤخر از تحرير متن است، حداقل دويست سال پيش از در گذشت آقا رضي قزويني نوشته شده است. بنابر اين دو رسالة مورد بحث نميتواند از آقارضي مزبور باشد. مضافا باينكه هر يك از آن دو فقره فصلي از كتابي قديمتر بوده كه در آن مجموعه نقل شده است.

دليل اينكه آن نسخه نيز منقول از نسخة قديمتر بوده اينست كه در مقدمة رسالة پنجم مجموعة مزبور پس از ذكر رنگها آمده است كه (.. پس طريق هر يك بنمودار بيان وعيان كرده ميشود) و اين خود ميرساند كه در نسخة اصل. رنگهاي توصيف شده نمودار بوده. و مؤلف هر رنگي را كه بيان  كرده. عيان نيز كرده بوده است. ولي در دو نسخه مجلس رنگها نشان داده نشده است.

پس از اين مقدمات، ياد آور ميشود كه قسمت پنجم مجموعه مزبور را كه در بيان كاغذو رنگهاي الوان است. و جناب اذكايي با عنوان (رساله خط ) آنرا نشر داده اند. بنده با مقدمه و شرح لغات و اصطلاحات و افزايش فصلي مشابه آن از تذكره گلستان هنر تأليف قاضي احمد بن مير منشي قمي. هفتسال پيش در شمارة سوم از دورة چهاردهم نشرية دانشكده ادبيات تبريز (ص 287 – 310 ) بطبع رسانيده‌ام. [21]

پاورقي:

1 – رك:لاحقة سوم از خاتمة خلاصه الاشعار. نسخة شمارة (334) كتابخانة مجلس. و دانشمندان آذربايجان (ص 394) و شهر آشوب در شعر فارسي تأليف نگارنده (ص 35).