|
قوشه تپهايها هم مانند تركمنهاي
ديگر ايران پنج نوبت نماز روزانهشان را
معمولا به جماعت و در مسجد ميخوانند. در
هر نوبت، چند لحظه پيش از آغاز نماز، با
صداي اذان به مسجد ميروند، وضو ميسازند،
و اندكي بعد به مصاحبت جمع ميشوند و بعد هم
با قامت ، قامتگفتن مؤذن، پشت سر
پيشنمازشان كه روي به محراب نماز ميگزارد
صف ميكشند.
نماز صبحشان كه آن را (ارتي نماز – erti
namaz )
مينامند و البته پيش از طلوع كامل آفتاب
ميخوانند، چهار ركعت است؛ دو ركعت فرض و
دو ركعت سنت، به نماز ظهرشان كه آن را (ال
نماز – owla
namaz )
مينامند علاوه بر چهار ركعت كه فرض است،
شش ركعت سنت نيز اضافه ميكنند. نماز عصر
را (ايكيندين نماز – I,inndin
namaz )
مينامند كه فقط چهار ركعت است؛ مگر اينكه
بخواهند (نافله ) هم بخوانند. نماز نافله را
هر چند ركعت كه بخواهند به هر يك از
نمازهاي پنجگانه ميافزايند. نماز
مغربشان كه آن را (آقشام نماز – aqcam
namaz )
مينامند پنج ركعت است: سه ركعت فرض و دو
ركعت سنت. يكي دو ساعت بعد از نماز مغرب،
نماز (عشا) را ميخوانند كه آن را (ياستين
نماز – yastin
namaz )
مينامند. به نماز عشا، علاوه بر چهار
ركعت كه فرض است، دو ركعت سنت و سه ركعت هم
نماز (وتر ) كه واجب ميدانند ميافزايند.
نماز عشا، در ماههاي رمضان كه عموما روزه
ميگيرند مفصل تر خوانده ميشود. به اين
ترتيب كه بيست ركعت هم نماز (تراويج) پيش از
خواندن نماز (وتر) در آن گنجانده ميشود. بعد
از ماه رمضان، نماز عيد فطر را به سبب
اينكه جماعتشان زياد نيست نمي توانند در
قوشه تپه برگزار كنند.
عيد فطر از جمله دو سه جشن عمدة
مذهبيشان است.
در اين روز لباسهاي نو و تميز ميپوشند
و به دعوت هم ميروند و بهم تبريك ميگويند
و معمولا خيرات و مبرات هم ميكنند و آنان
كه نتوانسته بودند (فطريه) سرانة اعضاء
خانوادهشان را در طي ماه رمضان بدهند،
دراين روز فطريهها را به پيشنماز و يا به
نيازمندان ده ميدهند.
شب بيست و هفتم ماه رمضان (شب قدر) را
هم جشن ميگيرند كه خودشان آنرا (قدر گيج
– qadar gija
)م
[46]
می نامند. آن شب را تا سحر به شب نشيني و
دعا خواني و شيريني خوري ميگذارنند. ولي
مهمترين جشن مذهبيشان عيد قربان است كه
در روزهاي دهم و يازدهم و دوازدهم ماه
ذيحجه بر گزار ميشود. هر خانوادة قوشه
تپهئي به استثناي يكي دو خانواده، پيش از
ظهر اولين روز عيد قربان، گوسفند يا بزي
قرباني ميكند و گوشتش را براي خانوادههاي
ديگر ميفرستند7. مردم ده با وجود اينهمه
گوشت قرباني، در سه روز ده و يازده و
دوازدهم ذيحجه كه روزهاي جشن عيد قربان به
ديد و بازديد مي روند. همه سعي ميكنند كه
دراين روزها خانه و اشياء زندگي شان تميز
باشد و به بچههاشان جامههاي نو
بپوشانند. پسران و دختران قوشه تپهئي در
اين روزها بيشتر از معمول بازي ميكنند.
از جمله اينكه هر پنج شش پسر و دختر درجائي
جمع ميشوند و با چند تير چوب و قطعهئي
ريسمان ( سلنجق – sallanjaq
)
(تاب ) درست ميكنند و تاب ميخورند.
هر يك از مردان قوشه تپهئي هم
مانند تركمنان ديگر ايران وقتي كه به شصت و
سه سالگي برسد به پاس بزرگداشت شصت و سه
سال زندگي پيغمبر(ص) جشني ميگيرد كه آن جشن
را (آق قوئين – aq qoin )
(گوسفند سفيد) مينامند اين جشن به فراخور
حال شخصي كه در شصت و سه سالگي خود آنرا
برگزار ميكند ممكن است مفصل و يا مختصر
باشد. حداقل اينكه بايد آبگوشتي راه
بيندازد و جمعي را به آن دعوت كند. ولي اگر
صاحب جشن توانائي مالياش بيشتر و دستش
گشودهتر باشد يكي دو بز و گوسفند سفيد
ذبح ميكند8
و خورد و خوراك مفصلي راه مياندازند و يا گوشت بز و گوسفندي را كه به اين مناسبت
قرباني خواهد كرد در ميان خانوارها تقسيم
ميكند9.
خيرات و مبرات بعد از برداشتن محصول
را هم بايد از جملة معتقدات ديني قوشه تپه
ئيها دانست. هر قوشه تپه ئي، حتي آنانيكه
تنگدستند، بعد از برداشتن محصول، آشي يا
آبگوشتي ميپزد و اهل ده را براي طرف آن به
خانهاش دعوت ميكند. دراين صورت، مردم،
هر چند نفر با هم به دور نان و آبگوشت جمع
ميشوند . و از يک ظرف و با چند قاشق چوبي كه
دست به دست ميگردد غذا ميخورند وبعد هم
دعاي معمول بعد از صرف غذا را ميخوانند
دعاي بعد از صرف غذا وقتي شروع ميشود كه
همة حاضران از غذا دست كشيده باشند. آنوقت،
كسي كه بيشتر از همه از مسائل ديني مطلع
است به خواندن دعا مشغول ميشود در حاليكه
همة حاضران و شخص دعا خوان دستهارا به روي
آسمان گشوده اند.
(الحمدالله ، الحمدالله الحمدالله
الذي يطعمني هذالطعام، الله اكبر) بعد هم
آمين ميگويند و در همين حين به روي و ريش
خود دست ميكشند. بعد هم، شخصي كه خواندن
دعا را شروع كرده بود، سوره (الاخلاص ) (بسم
الرحمن الرحيم قل هوالله …..الي آخر) و يا
آياتي از سورههاي ديگر را ميخواند. بعد
از خواندن اين آيات، بار ديگر،حاضران
دستهاشان را به آسمان ميگشايند و اين بار
شخص دعا خوان اين دعا را خواهد خواند:(
اللهم تقبل منا هذا الطعام الله اكبر بخش
ايتديك – baxc
etdik )
كه اين جمله آخري به تركمني است و به معني (بخش
كرديم ، بخشيديم)10. بعد، بار ديگر همة
حاضران در حين آمين گفتن، دستهاشان را به
روي ريش خود ميمالند و با اين حركت دعاي
بعد از صرف غذا را تكميل ميكنند.
قوشه تپه ايها خيرات ومبرات را (الله
يولي – alla
yoli )م
11
مينامند. آنان در روزهاي سوم و پنجم و
هفتم مرگ بستگان خود هم الله يولي ميدهند.
بعضيها كه توانائي داشته باشند در
روزهاي سي ام ، چهلم ، شصتم ، نودم، صدم،
صدو بيستم، صدو هشتادم، دويست و دهم،دويست
و چهلم،دويست و هفتادم، و در سالروز مرگ
هم كه آن را (الون گوني – alun
guni )م
12 مينامند خيرات ميكنند.
مرده را در خانهئي كه زندگي ميكرد ميشويند. مرده شوي خانه و
مرده شوي ندارند.
مرده شوئي هم از جمله كارهائي است كه در
راه خدا بايد تقبل كرد. به اين علت هر كس
ممكن است پيش بيايد و مرده را بشويد و كفن
بپوشاند. بعد هم او را به كمك هم بر روي
تابوتي كه موقتا از دو تير و چند چوب و ني
ميسازند بلند ميكنند و از خانه بيرون
ميبرندو در جاي گشودهئي بيرون از آبادي
برايش نماز ميت ميخوانند.
[47] پيشنماز در جلو
ميت كه روي به قبله خوابانده شده است و
ديگران هم در سه يا پنج و يا هفت صف پشت سر
پيشنماز و البته روي به قبله برايش نماز
ميت ميخوانند كه شامل چهار تكبير است.
بعد از برگزاري نماز،مرده را با جماعت به
قبرستان ميرسانند كه در مغرب آبادي است و
كمي دورتر از محمد شاعر و در انزوا و هر
قبري با چند سنگ نشانه، چند نفر با بيل و
كلنگ برايش قبر مي كنند و او را در قبر
روي به قبله دراز ميكنند و در حاليكه سوره (انشراح) يا سوره(الاخلاص) را كه بر تكه
كاغذي نوشته اند در برابر چهره مرده به
ديوار قبر ميآويزند؛ به اين نيت كه وقتي
مرده را براي سئوال و جواب بيدار ميكنند
چشمش به آيات مباركه بيفتد. بعد هم، روي
قبر را با نيها و خار و بوتهها ميپوشانند
تا خاكهائي را كه روي قبر ميريزند به
سروروي مرده نريزد. وقتي از بخاك سپردن
مرده فارغ شدند به دور قبر مينشينند و
دعا ميخوانند و در آخر به روي و ريششان
دستي ميكشند و (الله رحمت ، الله رحمت،…)گويان
قبر را ترك ميكنند. در حاليكه عزيزان و
بستگان مرده گريه و زاري ميكنند و
سالمندان آنان را تسليت ميدهند. اين
جماعت وقتي كه از قبرستان به ده باز گشتند
به خانهئي ميروند كه مرده در آن زندگي
ميكرد و در آنجا به جمعي ديگر ملحق ميشوند
كه از پيشتر براي مرده قرآن ميخواندند.
روز تدفين ميت چند نفر از خويشان
مرده به آباديهاي ديگر ميروند و خبر اين
مرگ را به بستگان مرده و افراد طايفه ميرسانند؛تا
آنهائي كه ميل دارند و ميتوانند
در مراسم عزاداري شركت كنند. به اين
علت از صبح فرداي آن روز به تدريج عدهئي
از اطراف به قوشه تپه ميآيند و به خانهئي
ميروند كه مرده در آن زندگي ميكرد و در
آنجا مجلس ترحيم ترتيب ميدهند و به قران
خواني و دعا خواني ميپردازند13 هر يك از كساني كه براي تسليت گوئي و دلجوئي عزاداران در مجلس
ترحيم شركت ميكنند، هدايائي از قبيل چند متر پارچه، يك كله قند و حتي يك
بز يا گوسفند و يا بره با خود ميآورند و به صاحبان عزا ميدهند. از شركت
كنندگان در مجلس ترحيم با قوريهاي چاي و پيالههائي كه براي هر كس جدا
گانه ميگذارند پذيرائي ميكنند و البته دراين موقع خانوادههاي ديگر قوشه
تپهئي قوريها و پيالههاي چايشان را به خانوادة عزادار عاريه ميدهند.
نزديك ظهر بساط ناهار هم آماده ميشود. براي هر نفر در يك سفره مقداري نان و
يك ظرف آبگوشت ميگذارند و همان چند نفر هم دور هم با قاشقهاي چوبي از همان
ظرف غذا ميخورند و البته دعاي بعد از صرف هر غذا را هم كه
شرحش گذشت هيچوقت فراموش نميكنند.
اموال مرده را در روز هفتم مرگ او
همانطور كه در شرع اسلام تعيين شده است بعد
از كنار گذاردن يك ثلث از اموالش كه بايد
خرج خيرات و مبرات او برسانند بين وراث او
تقسيم ميكنند؛ يك هشتم به زن ميرسد و
بقيه هم به اولادان. هر اولاد ذكور دو
برابر هر يك از اناث. چنانچه زن متوفي پير
نباشد و احتمال برود كه بار ديگر ازدواج
خواهد كرد بايد به خانه و خانوادة پدرياش
باز گردد و بچههاي كوچكش را به خانوادة
شوهر مرحومش بسپارد. يعني خانوادة شوهر
اين بچهها را به زن نميدهند مگر اينكه
بچهئي شير خوار باشد و بايد تا وقتي از
شير گرفته ميشود با مادرش بماند و بعد به
خانوادة پدر باز گردانده شود.
زني كه شوهرش را از دست داده و به
خانواده پدرياش باز گشته است بار ديگر
مانند سالهائي كه هنوز دختر بود در اختيار
خانواده قرار خواهد گرفت و كسي كه قصد
ازدواج با او را داشته باشد بايد با پدر و
يا چنانچه پدرش زنده نباشد با بزرگترين
برادرش گفتگو و معامله كند و او را بزني
بخرد14؛
حتي اگر اين داوطلب ازدواج برادر
شوهر پيشين اين زن باشد زيرا، پولي كه از
فروش زن بيوه در ازدواج مجدد به دست ميآيد
متعلق به پدر يا برادر همان زن است
. [48]
(پاورقيها)
1-
(مراوه تپه) مركز بخشي است به همين
نام كه دهستانهاي (گلي داغ) و (قره بلخان)
نيز در همان بخش قرار دارند. اين بخش در
فاصله چهارده پانزده فرسخي شمال شرقي (گنبد
كاووس) واقع شده است.
2-
توت، tut =
بگير
.
3-
باس ، bas :
نگهدار، فشار بده،
4-
چوپاني را كه در گلهاش فقط بزغاله
باشد (اولق چوپان – owlaq
coppan ) مينامند.
5-
ندارد.
6-
(عرب
قره حاجي ) نام دهكدهئي است از
دهستان (قره بلخان ) واقع در بخش (مراوه تپه).
7-
در (قوشه تپه ) هم، قرباني، چه بز و
چه گوسفند يا گاو مطابق حكم شرع حداقل شش
ماهه و نر است.
8-
در سفيد بودن بز يا گوسفندي كه به مناسبت جشن (آق قوئين) ذبح
ميكنند اصراري نمي ورزند. ديده شده كه بز يا گوسفند كاملا سياه را هم به
مناسبت اين جشن ذبح كردند.
9-
در بعضي دهكدههاي تركمن نشين ديگر
اشخاصي كه توانائي مالي شان زياد است در
جشن (آق قوئين ) خودشان مراسم كشتي و مسابقه
اسب دواني هم ترتيب ميهند. در مراسم كشتي
گيري، كشتي گيران دهكدههاي دور دست هم
شركت مي كنند تا از جوائز كشتي گيري نصيبي
ببرند. اين جايزهها معمولا مقداري پول يا
قطعهئي پارچه و پيراهن و گاهي هم بره و
گوسفند است. اين پولها و اشياء را صاحب جشن
و يا خويشان و علاقه مندان او به جايزه ميگذارند . درباره چگونگي برگزاري مراسم كشتي گيري ميتوان مراجعه كرد به
شماره هشتادو چهارم (هنر و مردم).
10-
مقصودشان اين است كه ثواب سورة
خوانده شده به امواتشان بخشيده شود.
11-
(الله يولي ) به معني درراه خدا ، يول
، yol
(راه).
12-
(الون):(مرگ) ، (گون – gun
):روز .
13-
زنان هم در مراسم سوگواري جدا از
مردان مجلس ترحيم ترتيب ميدهند.
14-
مراجعه شود به مقالة ازدواج و عروسي
در اينچه بورون كه در شماره هشتاد و چهارم (هنر
و مردم ) چاپ شده است.
|
)
)
)
)
)
)
)