نراقي، حسن. "تجليات هنري خط زيباي فارسي و يادي از خوشنويسان كهن سال ايراني". دوره8، ش 93 (تير49): ص 43 -46.

 

خلاصه:يادي ازخاندان هنرمند شيباني از كاشان و معرفي افراد خوش نويس اين خانواده كهن سال ايراني.

تجليّات هُنري خطّ زيباي فارسي

و يادي از خوشنويسان يك خاندان كُهن سال ايراني

حسن نراقي

طايفه بني شيبان (يكي از قبايل اعراب مستعر به قديم بين النهرين) در قرون اوليه اسلامي بايران مهاجرت كرده در خطه فارس اقامت گزيدند. اخلاف آنها در طي قرون متمادي بر اثر اقتضاي محيط و فرهنگ نافذ ايران با خوي و خصال ايراني پرورش يافتند. تا آنكه در عهد شاه سليمان صفوي (1077-1106) يكي از مشايخ طريقت آن طايفه بنام جلا الدين محمد از فارس بشهرستان كاشان هجرت نموده در قريه بيدگل كه از مراكز آباد و فعال و داراي مردماني هنرمند و متدين بود خانقاهي آراسته بارشاد عموم و دعوت اهالي بسير و سلوك پرداخت. سپس فرزند وي بنام غياث الدين علي با خواهر عبدالرزاق خان حاكم دلير و نيكوكار و مشهور كاشان ازدواج نمود و از اين پيوند همسري سه فرزند ذكور بوجود آمد كه جد اعلاي خاندان شيباني‌هاي كنوني كاشان ميباشند.

آن سه برادر در سايه سرپرستي و تربيت خالوي خويش بكارهاي ديواني سرگرم و آشنا شدند. از اين جهت اولاد و اعقاب آنها از يكسو بواسطه اشتغال بخدمات دولتي عموماً از خط و ربط منشي گري و فنون استيفا بهره كافي يافته و بخصوص در خوشنويسي و زيبائي خط چنان پيشرفت و توفيقي بدست آوردند كه اكثر آنها وزير و نديم و منشي و مستوفي شاهزادگان و حكام درجه اول مملكت شدند. از سوي ديگر در نتيجه ذوق عرفاني موروثي و صوفي منشي اجدادي خود برخي از افرادشان با گرايش بسير و سلوك در شعر و ادب نيز بمقام ارجمندي نائل گرديدند چنانكه خوشنويسان اين دودمان سيصد ساله كاشان اغلب از ذوق ادبي وافر و شوق عرفاني نيز حظ كافي دارند.

اكنون با توجه باينكه تهيه فهرست كامل و جامع كليه هنرمندان و خوشنويسان چنان خاندان بزرگي كه در عصر حاضر نوبت به نسل‌هاي هفتم و هشتم آنان رسيده ناگزير موكول به بررسي‌هاي دقيق و استقصاي كلي و وسيع تر در مآخذ و مدارك متعدد ميباشد در اين مقاله فقط بذكر نام و نشان آن عده خوشنويسان ممتاز اين خانواده اكتفا ميشود كه مآخذ و آثار هنري آنها در اختيار نگارنده بوده و يا ضمن بررسي‌هاي تاريخي مشاهده شده و برخي را نيز از مجموعه خطوط خانوادگي اقاي حسن شيباني استفاده نموده ام.

1ـ خوشنويسان اولاد حاج ابوالحسن فرزند ارشد غياث الدين علي:

ميرزا احمد اديب شيباني كه علاوه بر حسن خط و طبع موزون او در انواع علوم ادبي و بلكه معارف عصر تبحر داشته است و دو فرزند وي: يكي ميرزا خليل منشي باشي سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه كه از طراز اول منشيان و خوشنويسان عصر خود بشمار آمده است. و ديگر ميرزا طاهر بصير الملك مؤلف مبتكر كشف الابيات مثنوي مولوي (چاپ علاءالدوله) و قرآن مترجم فارسي با كشف آلايات (چاپ بصير الملكي). و نيز نواده اديب بنام حاج ميرزا ابراهيم خان صديق الممالك منشي و مستوفي ظل السلطان و جلال الدوله و مؤلف كتاب منتخب التواريخ مظفري.

نواده ديگر حاج ابوالحسن. بنام ميرزا محمد كاظم از منشيان قابل درباري بوده است. و سه تن از فرزندان علي اكبر خان نديم باشي. نخست ميرزا عباس خان منشي اول هئيت رئيسه نخستين دوره مجلس شوراي ملي.    [43]

1ـ نمونه خط شكسته نستعليق اقاي حسن شيباني هنر آموز كلاس خوش نويسي ادارة فرهنگ و هنر كاشان 1

شكل شماره 2 نمونه خط تحرير و انشاء دلپسند او است كه از طرف صنيع الدوله رئيس نخستين دوره مجلس در جواب يكي از شاهزادگان كه مستمري گزاف وي بموجب قانون انقلابي مجلس اول قطع شده نوشته است و بطوريكه ملاحظه ميشود با لحني مؤدبانه و بيان حقيقت او را دلجوئي نموده و بكار کردن دعوت و راهنمائي ميكند.

و دو نفر برادران وي بنام هدايت الله خان معظم السلطنه و سيف الله خان متين السلطنه و برادرزاده آنها ميرزا حسن خان شيباني هنر آموز كنوني كلاس خوشنويسي فرهنگ و هنر كاشان.

2ـ از نسل حاج محمد مهدي دومين فرزند غياث الدين علي ميرزا محمد علي و ميرزا محمد تقي خط نستعليق و تحرير را بسيار شيرين و خوش مينوشتند.

ميرزا غياث الدين اديب ابن محمد علي از جمله مؤلفين كتابهاي نامه دانشوران ناصري كه بگفته مؤلف كتاب المآثر و الآثار در ص 202 (در علوم عربيه و فنون اديبه و حسن خط و امتياز تحرير شخصي است مشاراليه) و فرزند وي ابوالحسن بن غياث الدين خوشنويس و دانشمند.

و برادر اديب ميرزا علي محمد خان مجيرالدوله نويسنده و متصدي مطبوعات عهد ناصري تا مظفري و عضو شوراهاي دولتي. اعتماد السلطنه درباره او گويد (در ادبيات كم انباز و در فن ترسل و انشاء از اقران ممتاز است و خط تحرير را   [44]   در شيوه اساتيد عصر بسيار خوش و نغز مينويسد).

شكل 2

ميرزا آقا ابن ميرزا محمد تقي: منشي باشي امام قلي ميرزا والي كرمانشاه و فرزندان وي بنام ميرزا علي خان وحيدالملك منشي مخصوص حسين قلي خان نظام السلطنه و سعد الملك مافي. و علي محمد خان پرورش مدير و نويسنده انقلابي روزنامه‌هاي ثريا و پرورش در مصر.

و برادر سوم آنها عبدالحسين خان وحيدالملك ثاني: از جمله رجال آزاديخواه و وزراي تحصيل كرده صدر مشروطيت.

3ـ سومين فرزند غياث الدين علي. امير محمد حسين خان شيباني داراي شش فرزند ذكور بوده كه همگي بزيور فضل و ادب آراسته و خوشنويس بوده اند از اين قرار كه مؤلف مجمع الفصحا در احوالات آنها گويد:

( فرزندان امير محمد حسين خان همه اصحاب كمال و ارباب حال و در عراق و فارسي بوزارت و صداقت اختصاص داشته اند از آنجمله حاج محمد جعفر سالها در اصفهان و كاشان بامر و نهي مبوسط اليد و ميرزا زين العابدين در شيرزا مستوفي و پيشكار شاهزاده معظم حسينعلي ميرزا فرمانفرماي سابق بوده ودر همگي هنر خاصه در ترقيم نستعليق ثاني مير عماد و همچنين آقا محمد باقر ملقب بخاتم الوزرا و ميرزا عبد الوهاب (مستوفي ماليات فارسي) و ميرزا ابوطالب همگي صاحب كمال و جلال  مجمع حال و قال بوده اند و محمد كاظم خان والد ماجد ابونصر فتح الله خان كه الآن بقوانين عمل حساب قدوه ارباب سياق و قبله كتاب است در صفات خميده معروف است).

ونيز بگفته سپهر در جلد قاجاريه ناسخ التواريخ ومؤلف فارسنامه ناصري ضمن وقايع سال 1229 ق فارس: (جناب ميرزا زين العابدين كاشاني كه خط نسخ تعليق را بعد از مير عماد الدين خوشنويس كسي چون او ننوشت). و نيز ميرزا محمد علي معروف به آقا پسر وي از منشيان معتبر دولت و دربار سلطنتي و فرزندانش بنام ميرزا موسي و ميرزا علي محمد از جمله منشي‌هاي رسائل دولتي بودند. محمد حسن خان و ميرزا محمد خان فرزندان خاتم الوزراء صاحب خط و ربط كامل هنرمند و شاعر و عارف عصر خود بوده اند.

ميرزا باقر خان مبين الدوله متخلص به نيك اختر ابن ميرزا محمد خان نامبرده از اساتيد شعر و ادب و خط نستعليق و شكسته تحرير بشمار ميرفت.

 ابونصر فتح الله خان شيباني گوينده نامور. منشي مخصوص سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه فاتح هرات.

 ميرزا محمد حسين خان نايب شيباني و فرزندش ميرزا محمد علي خان ناظم مدرسه صنايع مستظرفه كمال الملك.    [45]

4ـ يك صفحه از نسخة خطي كتاب چهار مقاله نظامي عروضي سمرقندي بخط شكسته نستعليق تحرير ميرزا غياث الدين اديب شيباني (1337-1257) مورخ بسال 1281 ق(2).

3ـ غزلي است از فخرالواعظين خاوري كاشاني در وصف خط شكسته نستعليق سيف الله خان متين السلطنه شيباني كه بخط خوش اقاي حسن شيباني نوشته شده است.

برخي از مآخذ و منابع معتبر مقاله.

چاپي

تذكره مجمع الفصحا، رضاقلي خان هدايت. جلد قاجاريه ناسخ التواريخ، لسان الملك سپهر اول. فارسنامه ناصري، حاج ميرزا حسن فسائي. المآثر و الآثار، محمد حسن خان اعتماد السلطنه. منتخب التواريخ مظفري، حاج ميرزا ابراهيم خان صديق الممالك شيباني. تاريخ شيباني، علي محمد خان مجير الدوله شيباني. مرآت قاسان (تاريخ كاشان) ميرزا عبدارحيم سهيل ضرابي باهتمام ايرج افشار. مقدمه ديوان صباحي بيد كلي بقلم پرتو بيضائي. تاريخ اجتماعي كاشان، تأليف نگارنده مقاله. جلد اول زندگاني امام موسي كاظم از مجلدات ناسخ التواريخ تأليف عباسقلي لسان الملك سپهر دوم.

نسخه‌ها و مآخذ خطي: (متعلق به كتابخانه شخصي نگارنده)

1ـ ديوان اشعار ميرزا احمد اديب شيباني با خط و امضاي ميراز طاهر بصير الملك فرزند وي در صفحه اول ديوان.

2ـ كتاب چهار مقاله نظامي عروضي سمرقندي بخط شكسته نستعليق ميرزا غياث الدين اديب (كه مورد استفاده آقاي دكتر محمد معين در تصحيح و تجديد چاپ كتاب نامبرده نيز قرار گرفته است).

3ـ كتاب خلاصه التورايخ تأليف و بخط شكسته نستعليق محمد كاظم خان شيباني و خط و امضاي سيف الله خان متين السلطنه پشت صفحه اول كتاب.

4ـ مقدمه جديد بر ترجمه تاريخ يميني بقلم ابونصر فتح الله خان شيباني كه بنام شاهزاده طهماسب ميرزا مؤيد الدوله بر مقدمه قديم آن كتاب نگاشته است.

5ـ چندين جزوه و رساله نظم و نثر بخط ابو نصر فتح الله خان و ديگر خوشنويسان آن خاندان مانند لوايح جامي و حديقه سنائي و غيره. و همچنين مجموعه‌هاي عكس، خطوط، قطعات و نامه‌هاي خوشنويسان افراد خاندان شيباني متعلق بآقاي حسن شيباني ساكن كاشان.   [46]

 

”پاورقي‌ها”

غزل از نسخه خطي ديوان اشعار منتشر نشده عالم رباني و فيلسوف اخلاقي ملا محمد عهدي ابن ابي ذرنراقي.

توضيح آنكه نسخة نامبرده علاوه بر حسن خط و زيبائي خط بواسطة صلاحيت علمي و ادبي كاتب آن كه از جملة مصنفين فاضل مجلات كتاب نامه دانشوران ناصري بوده است ميتوان گفت معتبر ترين نسخة خطي اين كتاب ميباشد كه تاكنون شناخته شده است.