مايل هروي، غلامرضا. "ازشاهكارهاي هنر تيموريان هرات محراب زيباي مجسد دورة شاهرخ ميرزا". دوره 8، ش 93 (تير49): ص ‌50-52، تصوير.

خلاصه: معرفي مسجد "ظوار" درهرات ازسال 845 هجري: نوشته‌ها تزئينات كتيبه‌هاي مسجد "محراب و نوشته‌ها و تزئينات آن،‌گنبد،‌طاقها، گچ‌بري‌ها، كاشي كاريها و خطوط ثلث و كوفي روي كاشي‌هاي محراب.

از شاهكارهاي هنر تيموريان هرات محراب زيباي، مسجد دورة شاهرخ ميرزا

مايل هروي

مسجد غلوار (مسجد حوض كرباس) هرات مسجديست كه كتيبه يي در سمت شرقي مسجد به كاشي معرق بخط زيباي ثلث نمودار است. حصة بيروني مسجد هيچ تزئين ندارد كاشي‌هاي سقف خانه ظاهراً ريخته است و ازين مسجد خيلي زيبا جز محراب نفيس و مزين چيزي نمانده است «مسجد رفته و محرابش بجاست».

كتيبة بناي مسجد غلوار:

اين مسجد را عوام از زمان عمربن عبدالعزيز ميدانند اما از كتيبة آن عهد شاهر خي نمودار است كه سال 845 را ميرساند. در پيشاني محراب اين آيه قوله تعالي «فنادته الملائكه و هو قائم يصلي في المحراب» به كاشي لعابي سفيد در سطح لاجورد پركاري شده كه هنر اعلي معرق در آن تجلي ميكند در اطراف محراب آيه الكرسي بخط ثلث در عصر جعفر بايسنقري نوشته شده و شايد اين خط عالي و پخته و زيبا نيز از جعفر جلال باشد كه خطوط ثلث مصلاي هرات را نگاشته است و از بزرگترين ثلث نويسان آن دوره بوده است. اين محراب مظهر اعلي صنايع و هنر تيموريست از نگاه آنكه در گوشه يي قرار يافته چشم بد دور از آسيب زمان بركنار مانده كتيبة آن بخط ثلث و اشعار فارسي بصورت مطلع بخط ثلث نگاشته آمده است.

كه كاتب سحرپرداز آن در واقع بيداد كرده است. مسجد داراي سه گنبد ميباشد كه محراب در وسط مسجد جا گرفته قرار دارد گچ بري و گلهاي خيال انگيز و دلنشين داشته است كه از اثر بي ذوقي‌ها و يا بي شعوري گلكار زير پلاستر هنر آرايي ميكند و گاه گل آن همه نقوس را بزير سايه خود قرار داده و نامعلوم ساخته است. اين مسجد از شهر تقريباً چهار كيلومتر فاصله دارد و بطرف غرب هرات در حوض كرباس واقع ميباشد صحن آن خيلي وسعت ندارد و خصوصيات محراب آن بدينگونه است.   [50]

 از شاهكارهاي هنر تيموريان- هرات    [51]

خطوط ثلث كتيبه نويسي (آيه الكرسي) بشكل محراب «كرسي بندي» شده و در حاشيه محراب راه يافته است از كاشي سفيد كه رنگ سفيداب را دارد بروي سطح كاشي لاجورد تكيه زده است الف‌هاي زيباي شيوة ثلث از دل و سينة دگر كلمات سركشيده و گاه دو الف و سه الف بيك خط موازي قد برابري مي‌نمايد كه چشم را روشني خاص مي‌بخشد. در زير خط ثلث خط كوفي عصر شاهرخي از دل كاشي لاجورد نمودار است چون رنگ آن زرد است و خيلي سفيد و تابان نيست (شايد در كليشه نقش خط كوفي نيايد).

اين خط كوفي زيبا در پهلوي خط ثلث كمي تحت الشعاع واقع شده و بعضي اجزاء آن قدري مطموس شده كه خواندن آن خالي از اشكال نيست ولي در پيشاني محراب قوله تعالي فناد ته (الخ) بخط ثلث عالي در همان كاشي سفيد بصورت معرق نوشته آمده خط كوفي مثلثي و ظاهراً مشكول درصدر آن نمودار است كه الله اكبر الله اكبر خوانده ميشود خوردي و كلاني نوشته خط كوفي بهمان جاهايي كه الف‌هاي كشيده ثلث، خالي گذاشته شده متناسب است و روش اين كوفي نيز كوفي كتيبه ئي است كه الف‌هاي كشيده دارد و پيچ و تاب كوفي در برخي قرآنها و يا خطوط كوفي عصر غوري در هرات درين جا كمتر ديده ميشود زيرا در سطح كاشي صدر خط ثلث بايد كوفي آسانتر كه في الجمله خوانا باشد آورده شود درين محراب همين هنر بكار برده شده و كوفي در بين خلاهاي خط ثلث برنگ خفيف تر براي تزئين جا داده شده است و حصة بالائي و پائيني خط كوفي بيك اندازه مينمايد تا حسني و شكلي در ريخت كلمات نمودار آيد و اين نوع خط كوفي را بهتر است كوفي مشكول بناميم. در حصه بالائي خط كوفي بصورت قاب سازي جدول زيبائي قرار يافته كه در بين دو جدول طناب گلريز مارپيچي، يكي بكاشي سفيداب و ديگري به كاشي زرد به آغوش هم پيچ و تاب خورده و دورادور محراب را چون حلقه يي فرا گرفته است و عين همين كار و هنر نمائي طناب كشي را در حصة پائيني خط ثلث و حتي اطراف جاي نمازها در حصه ستون محراب ميتوان مشاهده كرد. بعد ازينكه ازين كمند، نگاه خود را پائين تر پرواز دهيم بجدول ديگري بشكل قابسازي برميخوريم و پهلوي آن خط باريك از كاشي معرق كه خانه خانه ترنج‌ها و مضلعات در اطراف خط ثلث در صدر محراب قرار دارد و در دو جناح آن جداول زيبا راه يافته كه پشت هم خوابيده است.

در دو مثلثي كه دو جناح محراب مقعر بصورت طبيعي و در بين جدول سياه و يك خط باريك سفيد در دو موازي آن جاي گرفته است كاشي‌هاي هفت رنگ نصب يافته و خطوط اسليمي در كاشي معرق پيچ و تاب‌هاي زيبائي خورده و اما بعضي اجزاء اين كاشي‌هاي هفت رنگ ريخته و پاشيده شده است. يعني در پيكر نقوش آسيبي رخ داده است بعد ازين متن محراب آغاز مي‌يابد كه پر⁽¹⁾ داده شده بعبارت ديگر تيزي ديوار كشته شده و هموار گرديده است كه معماران پخ⁽²⁾ نيز گويند كه اين «پر» اطراف محراب مقعر را بشكل قاب سازي از كاشي خاتم احاطه كرده و در دو جناح اين گره بندي و خانه‌هاي لوزي و مضلع جداول از كاشي صدفي و سنگ مرمر بنا يافته است ازينكه بگذريم متن محراب بچشم مي‌آيد كه داراي سه سطح ميباشد كه در سطح وسط آن يك گل ده برگه مضلع قرار دارد حصة بالائي محراب به كاشي هفت رنگ خاتم كاري و تزئين يافته و اما نيمه پائيني آن كاشي‌ها با خطوط و نقوش ريز و زيبا مرصعانه طرح شده و كاشي معرق مرصع از بزرگترين و اعلي ترين نوع كاشي كاري عصر تيموريانست كه بديدن تعلق دارد وبراستي نقاشي و كاشي سازان در نوعيت هنر خود بيداد كرده اند.

در دو جناح چپ و راست حصة پائيني محراب (ستون محراب) دو مستطيل زيبا مانند جاي نماز از كاشي معرق طرح شده كه خطوط اسليمي آن شكل محراب را ميرساند در وسط ترنج زيبائي كه غرق در گلها و برگها ميباشد قرار دارد در حصة بالائي جاي نماز در بين جدولهاي كاشي صدفي و جدول مرمر خطوط كوفي عصر شاهرخي كه الف‌هاي آن بيك اندازه كشيده شده در قلم آمده كه ظاهراً الحكم لله خوانده ميشود و چون برخي حصص كاشي آن ريخته و پاشيده شده در خواندن آن بايد دقت بيشتري بعمل آيد كه اكنون نميتوان بصورت محقق حكم كرد. اندرين مسجد صرف محراب آن بجاست و كتيبة آن كه مقابل محراب قرار دارد نيز از دستبرد روزگار در امان مانده است.

حقا كه اين محراب در نوعيت و طرز و طرح خود مثال اعلي هنر خطاطي كاشي كاري و خاتم كاري است كه صبغة ترصيع را نيز دارد و كاشي‌هاي هفت رنگ آن همه از رنگهاي معدني نقش بديع گرفته است جدول آن از سنگ‌هاي ظريف و لطيف مرمر است كه چون خط سفيدي تراش شده و طناب گلريز مارپيچ را از دو طرف گرفته است جاهائيكه عكس آن سفيد آمده نقش كاشي ريخته است.

نتيجه آنكه صنعت محراب سازي در روزگار تيموريان بحد اعلي هنرنمائي رسيده بود و اين محراب را بحق ميتوان يكي از شاهكارهاي دورة تيموريان به شمار آورد.   [52]

”پاورقي‌ها”

1و2ـ اصطلاح معماران هرات.