نجم‌آبادي، محمود. "رازي وصنعت كيميا". دوره8،‌ش93 (تير49): ص 7-13، تصوير، طرح.

خلاصه:كشفيات رازي، معرفي كتابها و تاليفات رازي بنابه اسناد تاريخي: الفهرست، رساله‌اي از ابوريحان، "اخبارالعلماء باخبار الحكما"، "عيون‌الابناء في طبقات الاطباء" ، فهرستي از كتابهاي رازي، محتوي كلي كتاب "المدخل التعليمي" از رازي.

رازي و صنعت كيميا

دكتر محمود نجم آبادي

قبل از آنكه تبحر رازي در صنعت كيميا (شيمي) از نظر خوانندگان گرامي مجله بگذرانم لازم ميدانم نكاتي چند بعنوان مقدمه متذكر گردم:

اول آنكه: دانشمندان برجسته علم كيميا در قرون اوليه تمدن اسلامي عموماً ايراني بودند، بمانند جابربن حيِّان طوسي و پس از وي محمد زكرياي رازي و ديگران كه قدمهاي بسيار ارزنده درباره اين علم برداشته اند. جابر همان دانشمندي است كه جوهر شوره (= اسيد ازتيك= Acide Azotique) را اختراع كرد. و رازي چنانكه ميدانيم شيميست بزرگ ايراني است كه به ظن قوي نزديك به يقين جوهر گوگرد (= اسيد سولفوريك= Acide Sulfurique) و الكل (= الكحول= Alkohol Alcool =) و بسياري از استحصالات شيميائي و داروئي (= Préparations Pharmaceutiques) را پيدا كرده و در طب استعمال نمود كه پس از وي در اين دانش بيادگار مانده است. اميدوارم در مقالات آتي صحائفي چند در اين باره از نظر خوانندگان محترم مجله بگذرانم.

دوم آنكه: براي كشف اكسير اعظم (= Elexir) كه پيري به جواني مبدل گردد و حجر الفلسفي (= حجر الفلاسفه= Pierre Philosophale) كه فلزات كم قيمت مثل مس و امثال آنرا به طلا و نقره تبديل شود، دانشمندان و كيمياگران سعي بليغ مبذول ميداشتند. گرچه توفيقي در اين باب براي آنان دست نداد،‌ولي طي تجارب متمادي تعداد زيادي تركيبات و مواد شيميائي كشف شد و راه براي طالبان بعدي هموار گرديد.

رازي از آن دسته شميست‌ها بود كه در اين راه قدم گذارد و در نتيجه براي پيدا كردن اكسير اعظم و حجر الفلسفي تعدادي ترياقها (= فادزهر= پادزهر= Thériaque = Antidote ) و معجونها و شربتها و استحصالات شيميائي و امثال آنها و در جستجوي حجر الفلسفي مواد شيميائي چندي را پيدا كرد. در اين قسمت اضافه مي‌نمايم: نتيجه اي كه محققين و شيميست‌هاي ايراني بدست آوردند كشف سنگ جهنم (= نيترات دارژان= Nitrate d^,Argent) وزاج سبز (= Sulfate de Fer) وسوبليمه اكَّال (= Sublimé Corrosif) و املاح آمونياك (= Sels d^,Ammoniaque) و جوهر شوره Acide = Azotique) و جوهر نمك (= Acide Chlorhydrique) و قليا (Carbonate de Soude) و شوره (= Azotate de potasse) و الكل و جوهر گوگرد و تيزاب سلطاني (اسيد ازتيك + اسيد كلرئيدريك) و امثال آنها كه ضمن اين مقاله خواهد آمد.

سوم آنكه: رازي تبديل مواد و فلزات را به فلز ديگر ممكن ميدانسته و اين مطلب از كتب تأليفي وي بمانند «كتاب الاثبات» كه آنرا بدين شكل نام برده است «كتاب في ان صناعته الكيميا اقرب الي الوجود من الامتناع» و تعداد ديگر از آثار خود بيان داشته است. (براي اطلاعات بيشتر رجوع شود به: شرح حال و مقام علمي محمد زكرياي رازي تهران- 1317 و فهرست مصنفات و مؤلفات رازي انتشارات دانشگاه- تأليف نگارنده و كتاب المدخل التعليمي باهتمام آقاي مهندس حسن علي شيباني از انتشارات دانشگاه تهران).

اينك متذكر ميگردم كه آثار و مؤلفات كيميائي رازي قريب بيست و شش تأليف ميباشد، كه نظرات كيمياوي وي در آنها منعكس است و اگر بخواهيم بشرح يك يك آنها بپردازم مطلب بدرازا كشيده همينقدر متذكر ميگردم: كه اگر روزي مقرر شود كه محققان و دانشمندان درباره آثار رازي عموماً (و آثار كيمياوي استاد مخصوصاً) به تحقيق پردازند، بسياري از موضوعات شيميائي امروزي كه در دنباله زحمات ونبوغ فكري رازي پايه گذاري گرديده روشن و آشكار ميگردد.

صفحه اول نسخه خطي «سرالاسرار» متعلق بكتابخانه دانشگاه ليپزيك (آلمان شرقي).

صفحه اول نسخه خطي «سرالاسرار» متعلق به كتابخانه اسكوريال (اسپانيا).

بنظر بنده ميرسد اكنون كه تحقيق و تتبع درباره شناسائي تمدن و آثار دانشمندان كشور ما بنام ايران شناسي (Iranologie) بسط يافته، حقاً بايد اطباء و دانشمندان علوم و طالبان  [7]    و عاشقان خدمت به فرهنگ و دانش ايران شعبه اي از آن بنام «رازي شناسي» تأسيس گردد تا حق مطلب درباره رازي ادا گردد.

اكنون متذكر ميگردم: كه بموجب فهرست‌هاي مورخان و تذكره نويسان كتابهاي كيميائي رازي بدين شرح ميباشد.

الف- بر حسب گفته محمد بن اسحق النديم (متولد جمادي الاخره 297 هجري 10/909 ميلادي متوفي بسال 385 هجري = 995 ميلادي) صاحب كتاب «الفهرست» بيست كتاب و رساله،

ب- بر حسب نظر ابوريحان محمد بن احمد البيروني (متولد 362 هجري = 3/972 ميلادي در خوارزم و متوفي بسال 440 هجري = 9/1048 ميلادي در غزنين) كه اصولاً رساله اي مخصوص براي آثار و مؤلفات رازي تصنيف كرده و بنام «رساله للبيروني لفهرست كتب محمدبن زكرياالرازي» است و بنظر ميرسد از نظر ارزش علمي از جميع مأخذ و منابع ديگر معتبر تر باشد، چرا كه دانشمندي عاليقدر براي دانشمند ديگري بمانند رازي چنين تأليفي نموده است، تعداد آثار و مؤلفات كيمياوي رازي را بيست و دو رساله و كتاب دانسته است،      [8]

صفحه اول نسخه خطي «سرالاسرار» متعلق به كتابخانه دانشگاه گوتينگتن (آلمان).

ج- بموجب نظر جمال الدين علي بن يوسف بن ابراهيم بن عبدالواحد شيباني القفطي (متولد در 568 هجري= 3/1172 ميلادي در قفط از شهرهاي مصر) صاحب كتاب «اخبار العلماء باخبار الحكما» قريب سه رساله و كتاب،

د- بر حسب نظر شيخ موفق الدين احمد القاسم بن خليفه بن يونس الخزرجي معروف به ابن ابي اصيبعه (متولد بسال 600 هجري = 4/1203 ميلادي متوفي بسال 668= 70/1269 ميلادي در دمشق) صاحب كتاب «عيون الانباء في طبقات الاطباء» قريب بيست ودو رساله و كتاب،

ﻫ- بر حسب نظر مرحوم يوليوس روسكا رازي شناس معروف اخير بيست و شش رساله و كتاب،

و- اين جانب در تأليفي كه چندي قبل تحت عنوان «فهرست مؤلفات و مصنفًّات رازي – شماره 500 انتشارات دانشگاه»‌انتشار داده ام، آثار كيمياوي رازي را بيست و سه رساله و كتاب متذكر گرديده ام. (شكل 3)

اما كتابهاو رسالات كيمياوي رازي عبارتند از:

المدخل التعليمي، المدخل البرهاني، كتاب الابيات، كتاب التدبير، كتب الحجر، كتاب الاكسير، كتاب شرف الصناعه، كتاب الترتيب، كتاب التدابير، كتاب نكت الرموز، كتاب المحبَّه، كتاب الحيل، كتاب الاسرار، كتاب سرالاسرار،‌كتاب التبويب، كتاب رساله الخاصه، كتاب الحجر الاصفر، كتاب رسائل الملوك، كتاب الرد علي الكندي في ردّه علي الصَّناعه، كتاب في ان صناعته الكيميا الي الوجوب اقرب منها الي الامتناع، كتاب شرف الصناعه، اثبات الصناعه، كتاب الشواهد، كتاب محن الذهب و الفضه، كتاب سَّر الحكماء كتابان في التجارب، رساله الي فاين، منيته الممتمني، رساله الي الوزير ابو القاسم بن عبيدالله، في الرَّد علي محمد بن اللّيَث الرسائلي في ردّه علي الكيميائيين، كتاب الاثبات (بنظر ميرسد همان كتاب الابيات باشد) ميباشد. صورت بالا مأخوذ از فهرست‌هاي از الف تا واو ميباشد و امكان دارد بعضي از نامها تكراري باشد.

از كتابهاي بسيار ارزنده رازي در باب كيميا كتاب «المدخل التعليمي» است كه در آن شرح بسيار ممتع در باب صنعت كيميا برشته تحرير در آورده است. رازي در اين كتاب از افزارها يا آلات و مواد يا عقاقير (كه در صنعت كيميا قدما آنرا استعمال مينموده و مرادف با مواد شيميائي است) و نامها و خواص و خوبي و بدي و فعل و انفعال‌ها و ساير خواص آنها نام برده است. خلاصه آنكه رازي در ابتداي اين كتاب شرائط فرا گرفتن (شكل 4) اين عمل را براي طالبان تشريح كرده و آن كس را مستحق آموختن اين علم ميداند كه مقدمات صنعت كيميا (شيمي) را بخوبي فرا گرفته باشد.

رازي مواد را بطور كلي بدو دسته تقسيم نموده: اول آنها كه در آتش بخار ميشوند و دوم آنها كه ثابت مانده و تغيري نمي‌نمايند. اوليها را جسد و دوميها را ارواح ناميده است. اجساد بمانند طلا و نقره و قلع و سرب و آهن و مس و ارواح بمانند گوگرد و جيوه و زرنيخ (=سندروس= سندر= پرتو سولفوردارسنيك) و نوشادر (= كربنات دامونيم) كه در مجاورت با آتش فرَّار شوند و بدين مناسبت آنها را ارواح گفته است. هر يك از مواد بالا بنامهاي يكي از كرات يا پرندگان يا بهتر بيان داريم بنامهاي مخصوصي بودند مثلاً طلا به شمس و نقره به قمر و قلع به مشتري و سرب به زحل و آهن  [9]    به مريخ و مس به زهره و از طرفي گوگرد به آتش (= نار) و جيوه به الفرار و نوشا در به عقاب منسوب و نامگذاري نموده است.

يك صفحه از كتاب «المدخل التعليمي» نقل از مجله Memoirs of Asiatic Society of Bengal كه از روي نسخة خطي كتابخانه حضرت نواب رامپور توسط آقاي استاپلتون و هدايت حسين شمس العماره در مجله نامبرده چاپ شده است.

چنانكه آمد رازي اجسام فشرده را جسد و مواد شيميائي را عقاقير ناميده است. از آن گذشته تعدادي از املاح (= Sels) از قبيل نمك اندراني (=كلرودو سديم= نمك تركي در اصطلاح معمولي) و نمك خاكستر (=كربنات دو پطاس غير خالص) و نمك هندي  [10]   (= كالا به زبان هندي) و مواد شيرين بمانند شكر طبر زد (= تبرزد) و بوره زرگري ]سنگ طبيعي بوراسيت (Boracite) كه برات دوكاسيم است يا براكش[ و نمك قليا و زاجها (= زاگها= شَّب= Aluns) و بوره نان (=بورق الخبر= بوره الخبَّازين) و مرقشيشا (= ملح آهن و گوگرد يا ملح آهن و گوگرد و نقره يا ملح آهن و گوگرد و مس و مغنيسيا آهن و گوگرد و نقره يا ملح آهن و گوگرد و مس (Markasit) و مغنيسيا (= سنگ آهن مغناطيسي) و توتيا (= دوديا= Pompholyx) و لاجورد (= الازرود يا سنگ آبي آسماني) و طلق (= تلك= Mica) و گچ و شادنه (شاذنج= اكسيددوفر= Oxyde de Fer = حجرالدم= سنگ خون Hematite) و سورمه (= سُرمه= سولفور سرب= Sulfure de Plomb = الكحل) و محقونيا (عموماً سيليكات كالسيم كه بزبان انگليسي Glass Gall گويند) و شك (به ضم شين) كه سم الفاروتراب الهالك يا مرگ موش= اكسيددار سينك= AS03 وراتنج (= انگم درخت صنوبر كه شيرازيها بدان زنگباري گويند= صمغ) و مراد سنج (= مرادسنگ=    [12]   مرداسنگ= مرده سنگ= اكسيد دو پلمپ= PBO) وزنگار (= اكسيد مس CUH₂O) و سرنج (=اكسيد ملحي سرت= PB₃O₄) و شنگرف (= زنجفر= Hgs كه انواع و اقسام داشته) و بسياري از مواد ديگر را نام برده است. اما افزارهائي كه رازي براي گداختن فلزات و سنگها بكار ميبرده است بدين قرار ميباشد:

كوره، بوته، چمچه، قالب،‌دم (براي دميدن)، بوته- بر بوته و بسياري از افزارهاي ديگر. غير از افزارهاي بالا افزارهائي داشته كه براي واكنش‌هاي شيميائي و آماده ساختن مواد بكار ميبرده تا بوسيله آنها اكسير را تهيه نمايد. رازي عقيده داشته است اگر اكسير داروئي كه فلز در آن گداخته و بخور در آن دهند به طلا و نقره تبديل ميگردد و يا لااقل رنگ آن به سفيدي و زردي گرايد و با افزارهائي انجام ميداده كه بدين شرح است: قرع و انبيق و قدح و شيشه گردن- دراز و پياله و سنگ سائيدن و اجاق و دسته سنگي و كوره (تنور) و تابشران و گوي (كره) و جعبه گلي (درج) و غير ذالك بوده است. اما براي گداختن آهن رازي گويد: كه اين كار مشكلترين كارهاست بعلت آنكه آهن هنگام گداختن بمانند آب روان نمي‌گردد، مگر آنكه آنرا با داروي مخصوصي عمل آورند. بدين شرح:

1ـ براده آهن بهر ميزان كه مورد لزوم باشد،

2ـ زرنيخ سرخ و نرم يك چهارم آهن.

آنها را مخلوط نموده در كيسه ريخته و دور آن با گل گرفته و در تنور گذارده، سپس بيرون آورده به ميزان يك ششم وزن آن نطرون (=بوره) ريخته و با روغن زيتون مخلوط نموده و اين مخلوط را در بوته اي كه كف آن سوراخ باشد بر روي بوته ديگر گذارده حرارت داده تا آنچه كه مايع (آبگون) شود خارج گردد و آنرا با نوشادر و زاج شامي كوبيده و روغن زيتون مخلوط نموده و هر دفعه از مخلوط بالا بدان اضافه شود تا سرعت ذوب و سفيدي آن بيشتر گردد و بدين شكل اين عمل چند بار تكرار شود تا مثل نقره به سهولت ذوب گردد.

رازي درباره گداختن مس گويد:

مس را به پاره‌هاي كوچك بريده و در بوته نهاده و در كوره گداخته و روي آن زغال ريخته تا پر شود وبه كوره دم داده تا مس گداخته شود. پس از ان مقداري بوره زرگري روي آن بپاشند و بدين نحو ميتوان طلا و نقره را گداخت.

اين مقاله خلاصه و فشرده اي از چند فصل از كتاب «المدخل التعليمي» رازي است. اميدوارم در شماره‌هاي آتي باز درباره صنعت كيمياي رازي جهت خوانندگان گرامي مجله مطالبي تقديم دارم.     [13]

افزار حل كردن.

افزار حل كردن.