مايل هروي، غلامرضا. "هنرخطاطي افغانستان امروز". دوره8، ش95 (شهريور49): ص19-20، تصوير.

خلاصه:سابقه تاريخي اين هنر درافغانستان و معرفي نويسندگان و خطاطان و خوشنويسان ازصدوچهل سال پيش تازمان معاصر.

هنر خطاطي افغانستان امروز

مايل هروي

خوش نويسي وزيبائي خط از فنون ظريف ولطيف در شمار آمده واز دير باز است اين هنر زيبا ودل انگيز مورد نظر هنر دوستان بوده و اين هنرمندان از سايه وعطوفت ارباب قدرت نيز برخوردار بوده اند.

روزگاريكه هنوز چاپ و مطبعه وجود نداشت بازار خطاطان رونق قابل قدري داشته است. كسانيكه به كتاب و كتابخانه علاقمند بودند خطاطان وخوش نويسان را با ارزش و قدرداني خاصي خوش مي ساختند وايشان نيز كه از هنر خود عظيم برخورداربودند هنر خود را ارزيابي مي كردند.

قريبا“ يكصدو چهل سال پيش شخصي به هرات مي زيسته است كه هنر خط را بشيوه نستعليق به معراج آن رسانده بود وروش وملاحت خط استاد ميرعلي هرودي ومير عماد را مراعات ميكرد و قطعات خوش اودست بدست مي گشت واين مرد مير عبدالرحمن الحسيني است كه برخي از قطعات اوبنام عبدالرحمن الحسيني  دستخط شده ورقم يافته است.

تاجائيكه اينجانب رادر هنر پرشكوه خطاطي آشنائيست مير عبدالرحمن را ميتوان ازپرچم داران هنر خطاطي در افغانستان در همين صدوچند سال اخير بحساب آورد، زيرا چه در سياه مشق وچه درخط خفي وجلي قلم پرقوت داشته وپنجه سحر انگيز اوبيداد ميكرده است.

وهر يك از هنرمندانيكه بعد از اوعرض وجود كرده اند بحق از شيوه او پيروي نموده اند.

مير عبدالرحمن در واقع مكتبي در خطاطي باز كرد كه كاملا“ شيوه خراسان را داشت واين مكتب تا امروز با وجوديكه باشيوه خطاطي هند نيز برخورد كرده به آنهمه خصوصيات خود را حفظ كرده است.

از شاگردان مير عبدالرحمن هروي بايد از خليفه محمد حسين مشهور به خليفه ونجف علي ياد كرد كه هر دو شيوه استاد را دريافته بودند.

اين شاگردان اونيز بعدا“ شاگرداني در هنر خطاطي پرورش كردند كه هر يك كتابها نوشتند وامروز در موزه افغانستان موجود است.

هنر كتاب نويسي در افغانستان هر چند سابقه طولاني دارد واما دوره تجديد آنرا بايد از دوره امير حبيب الله خان دانست وامير عبدالرحمن خان نيز به اين هنر عطف وتوجه داشته و سيد عطا محمد شاه را حمايت كافي ميكرده است.

در كتابخانه ممتاز كه برادر امير تصدي واداره وتنظيم آنرا عهده دار بود خطاطان زيادي مثل عطا محمد شاه كتابت كرده است كه خيلي جالب است. همين طور شيخ محمد رضا الواح و تاريخ مزارات غزنه را بخط نستعليق خفي نگاشته و در كتابخانه نسخ خطي افغانستان حفظ مي شود. مرقعي بخط ميرزا محمد يعقوب موجود است كه خيلي جالب است وميرزا محمد يعقوب شكل ترنج سازي وتذهيب وخطوط اسليمي ياد داشته ودر قطعات خود بكار مي برده است.

ملافيض محمد هزاره كتاب سراج التواريخ را به فرمايش ودستور امير حبيب الله خان نگاشته است واز خوش نويسان افغانستان بشمار مي رود، كليات شهاب ترشيزي بقلم او در مجموعه اينجانب موجود است كه از نگاه هنر خط خيلي جالب است.

خطاطان وخوش نويسان زيادي در افغانستان بوده اند كه نمونه چكيده قلم ونگارش آنها موجود است وامروز آن خطاطانيكه حيات دارند وقطعات ارزنده مي نويسند ، آقاي استاد وكيلي خطاط هفت قلمي كابل است كه تمام كارهاي هنر خطاطي مطابع افغانستان به عهده اوست ونستعليق را خيلي صاف وصفا مي نويسد و در انواع خطوط دست دارد.

در خط نستعليق وزيبائي وكرسي بندي آن جناب آقاي سيد داود الحسيني كه حالا سناتور هستند شهر ت كافي دارند همين طور در خط نسخ جناب آقاي سيد ايشان برادرشان دست قوي دارند ، جناب آقاي محمد ابراهيم خليل كه شاعر نيز   [19]    ميباشد در خط شكسته نستعليق سليقه خاصي دارد.

نمونه‏اي از خط محمدعلي عطار (آخند)

محمدعلي عطار (آخند)

آقايان شير علي قانون ومير محمد ابراهيم چاي فروش نيز خط نستعليق را خوب مي نويسند همين طور جناب مولوي خسته ومير محمد عثمان فرزند سيد عطا محمد شاه از نستعليق نويسان بخصوص هستند جوان تازه دم ديگري بنام محمد حسين دنا سلجوقي نيز در انواع خطوط مي تواند خوب بنويسد.

از خطاطان معاصر هرات محمد علي عطار مشهور به آخند بتمام انواع خطوط شناسائي ومهارت دارد.

آخند محمد علي در سال 1328 قمري در هرات تولد يافته است تعليمات ابتدائي را در مدارس خانگي بپايان رسانده است اووقتيكه نصاب الصبيان را ميخوانده است قلم مشق را در انگشتان گرفته است ، جنگ قلمي در خانه شان بوده واز روي آن جنگ مي نوشته است.

طوريكه خودش مي گويد در آغاز بحيث خط رافرا گرفته بود خطوط كوفي را رسم ميكرده است وخطوط كوفي مسجد جامع هرات وايوان كارزگاه وخطوط مصلي هرات اورا جلب نظر نموده است خطوط كوفي را به نزد ملامحمد صديق نيازي خوانده است و ازومشق گرفته است.

در آغاز آخند محمد علي رسم الخط كوفي را كه در دوره هاي مختلف تغيير شكل يافته مثل كوفي مشكول ويا كوفي قرن پنجم وكوفي عصر غوريان هرات وغيره فرق نمي گذاشته يعني وقتيكه مي نوشته است از نزد او شيوه ها مختلط ميشده است ومراعات رسم الخط را بخوبي كرده نميتوانسته است ، شيخ محمد رضا خراساني كه به هرات به محمد علي مواجهه مي شود اين روش را از روي سكه ها وبرخي كتيبه ها به آخند مي آموزاند.

آخند محمد علي از چهل سال باين طرف همواره نوشته است . آخند محمد علي قطعات بزرگ زيادي بخطوط مختلف كتابت كرده است كه يكي از آنها همين نمونه است ، مرقعاتي نيز آخند ترتيب داده است وازجانبي خطوط اوخانه غالب افغانيان را زيب وزينت بخشيده است.

يك مجموعه خط كه انواع خطوط اورا ميرساند بنام گنجينه خطوط بسال 1364 دركابل به اهتمام اينجانب بچاپ رسيد، اخيرا“ از روي شهاب الاخبار قاضي قضاعي مستوفي در قرن پنجم كلمات حضرت رسول صلعم را بخط ثلث و نسخ نوشته كه خيلي عاليست، آيات قرآني خط ثلث مسجد جامع هرات همه ازوست وهنوز پنجه هايش به نوشتن خط جلي قوت دارد. جاي خوشي است كه هنوز چراغ هنر خط در افغانستان روشن است.    [20]