دانش‌پژوه، محمدعلي. “صدوسي‌اند اثر فارسي در موسيقي“. دوره8-9 ش95 (شهريور49): ص 45-56.

خلاصه :  معرفي هيجده كتاب و رساله ديگر (ازرديف 19تا36).

صدوسي و اند اثر فارسي در موسيقي (2)

محمد تقي دانش پژوه

19 – نقاوه الادوار: عبدالعزيزبن كمال الدين عبدالقادر مراغي كه بنام سلطان محمد ثاني فاتح بن مرادخان عثماني (855-886) در يك مقدمه و پانزده فصل ساخته است، فارمر در دائره المعارف اسلامي از آن ياد كرده است.

آغاز: الحمدالله الذي جعل الارواح مايحسن الالحان و النغمات و قلوب العشاق الحجازيه راغبين الالحان والمقامات.

نسخه ها:

1 – ياصوفيا ش 3462، از سدة 11 (طوپقوسراي ش 278).

2 – نورعثماني ش 3646 (ديباچة مقاصد الالحان ص 38).

20 – رساله در موسيقي : در آن آمده «چنانكه در كتاب نسبت مؤلفه ياد كرديم».

آغاز: بدانكه موسيقي تأليفيست كه حكماء ارواح حيواني وضع كرده اند نه جسم را كه جسم را از آن نصيبي نيست و موسيقي صناعتي است مركب از حيواني و روحاني و تأليف غناء الحان ازويست.

انجام افتاده: و  اين موسيقي را عظيم اصلي (ص)

نسخه: جنگ حميديه ش 1447 مورخ 750 تا 811 ش 426 (61)

(فهرست فيلمها ص 426 ف ش 195)

21 – المختصر المفيد في بيان الموسيقي و اصول احكامه

در مقامات و پرده ها بفارسي، در 13 س.

(فهرست فيلمها ص 426 ش 195 جنگ مورخ 750 تا 811 حميديه ش 57/1447).

22 – فائده اي دربارة نامهاي دوازده مقام و شرحي از آنها كه در برگ 119-121 نسخة ش 565 سپهسالار ديده ميشود.

23 – قواعد اصول و فروع

آغاز: در اسامي دوازده مقام اول راست دوم عراق سيم اصفهان.

انجام: پنجگاه رهاوي نهفت غزال جمع باشند. تمام شد قواعد اصول و فروع و سيونر (گويا : سنور) دوازده مقام و تركيبات جملگي. والله اعلم.    [45]

نسخه: سپهسالار ش 565 گ 122 ر- 213 (در 3 ص بهمان خط شابراني).

24 – رسالة موسيقي: نورالدين عبدالرحمن جامي (817-898) كه در 1 رجب 890 بپايان برده است. در آن پس از ديباچه تمهيد است در آواز و يك فصل در تأثير نغمات و ايقاع آن در نفس و لذت اين دو، سپس دو قسم است:

1 – در علم تأليف در احوال نغمات در چند فصل.

2 – در علم ايقاع در احوال ازمنه در چند فصل.

قزويني در يادداشتها (7 : 163) از اين رساله و نسخة پاريس S.P.822 كه از روي خط جامي نوشته شده است ياد نموده است.

متن اين رساله با ترجمه و شرح و عكس نسخه بدستياري بليايوا Beliyaeva در تاشكند در 1960 بچاپ رسيده است. آقاي حسين علي ملاح هم آن را شرح كرده و در مجلة موسيقي (ش 101-107) نثر نموده است.

آغاز: باسمه سبحانه (بسمله). بعد از ترنم به نغمات سپاس خداوندي كه شعبه دانان مقامات بندگي را گوش اميد برآوازنويد لطايف انجام و افضال اوست …. گويندة اين راز و سازنده اين نقش دل نواز كه در عنفوان شباب كه اوان تحصيل و عنوان صحيفة قيل و قال بود تشحيذ خاطر را به تعلم علم موسيقي آهنگ كرده بودم و قواعد علمي آن را به چنگ آورده گاه در قوانين تأليفي آن لبي ميگشادم و گاه در موازين ايقاعي آن دستي ميزدم، اما به واسطة تقلب ادوار …. خاطر از آن افسانه فراموش كرده بود و لب از آن ترانه خاموش مانده تا در اين ايام از ناحية بعضي از كرام كه آن دستان را شنيده بود و لب از آن ترانه خاموش مانده و به آن داستان آرميده چنان تفرس كردم كه … برانست كه از آن افسانه حرفي بروي كار آرم و ازان ترانه صدائي بگوش روزگار گذارم …. اقدام بران مرام نه مقتضاي مقام اين فقير بود و اشتغال بدان مقال نه موافق حال اين حقيراما ازاين معني تجاهل كردم و روي توجه به جمع رساله آوردم از كتب اين قوم ملتقط و از اصول ايشان مستنبط.

انجام اينست بيان آنچه از اصول و فروع اين فن ميسر شد والله سبحانه ملهم الصواب و منه المبدء و اليه المآب و الحمدلله رب العالمين و صلّي الله علي محمد و آله اجمعين و تيّسر ذلك الاتمام في غّره رجب المرجب سنه تسعين و ثمانمائه.

نسخه ها:

1 – كليات جامي ش 4795 ملك گويا از سدة 10 با تاريخ تأليف 1 رجب 890 در اين رساله كه ش 22 است.

2 – كليات جامي ش 5997 ملك از سدة 10 (ش 10).

3 – كليات جامي ش 8253 دانشگاه تهران مورخ 909 (ش 3).

4 – كليات جامي ش SP. 822 كتابخانة ملي پاريس مورخ 6-895 (بلوشه 3 : 273 ش 1676 – فهرست فيلمهاي دانشگاه تهران 1 : 163 ش 1080).

5 – كليات جامي ش 1331 آكادمي علوم اوزبكستان نوشتة محمد كاتب هروي در 908 (فهرست نسخ آثار جامي در اوزبكستان چاپ 1965 ص 12 – فهرست آكادمي تاشكند 2 : 410 ش 1803).

6 – كليات جامي ش 14/3777 نورعثماني مورخ 980.

7 – كليات جامي ش 35/4171 نورعثماني مورخ 898.

8 – كليات جامي ش 13/4177 نورعثماني مورخ 979-981.

9 – كليات جامي ش 27/455 اونيورستيه مورخ 915 با تاريخ تأليف 1 رجب 890 (فهرست احمد آتش ش 585 و 588 و 591 و 592).

10 – كليات جامي ش 34/894 بادليان مورخ 941.   [46]

11 – كليات جامي ش 34/895  بادليان  مورخ 963.

12 – كليات جامي ش 21/896  بادليان  مورخ 979.

13 – كليات جامي ش 180 XIX بانكيپور مورخ 1017 در برخي از رساله ها، اين شماره مجلد يكم است و مجلد دوم آن شماره 181 است در برخي از رساله ها مورخ 970 است، در اين دو مجلد كليات جامي است (فهرست     2 : 50).

14 – كليات جامي كتابخانه سلطنتي نوشتة از روي اصل با تاريخ تأليف 1 رجب 890 كه آقاي ملاح در شرح خود در قسم دوم از آن بهره برده است و نشان آن پاي صفحات در مجلة موسيقي «نسخه ت» است (ص 47 ش 107).

15 – ش 4206 ايا صوفيا.

16 – ش4- 753  داماد ابراهيم (بنوشتة آقاي ملاح در مجلة موسيقي در آغاز شرح رسالة موسيقي جامي).

17 – ش NF. 35 وين مورخ 2 ع 983 (فلوگل 3 : 543 ش 9/2010).

25 – مقاصد الادوار: محمودبن عبدالعزيزبن عبدالقادر مراغي در گذشتة 918 و معاصر بايزيد دوم و بنام او (فارمر) در اصول و فروع و قواعد علم موسيقي با الحاق موسيقي چيني نيايش كمال الدين عبدالقادر مراغي بنام ساز چيني. در دانشمندان آذربايجان (ص 254) از نورالدين عبدالرحمن پسر مراغي كه پدرش جامع الالحان را در 816 بنامش ساخته است دانسته شده است.

آغاز: الحمدلمن جعل الارواح مايله بطيب الاصوات و زينها بحسن الالحان و النغمات.

نسخه ها:

1 – نورعثماني 3649 (ديباچة مقاصد الالحان ص 38).

2 – عارف حكمت شهر مدينه بنام رساله در موسيقي در 12 برگ به شماره 22 (نشريه 5 : 494).

3 – قاهره ش 2 فنون جميله در 30 برگ 17 س (فهرست طرازي 2 :7- 136.

26 – رساله موسيقي: كاشف الدين محمد يزدي.

در جامع مفيدي از او به جالينوس الزماني بقراط الدوراني حكيم كاشفا محمدا و ملا كاشف الدين محمد ياد شده است (3 : 488 و 491 و 503) نامش ابوالمحامد كاشف الدين محمد پسر ابوالانوار سالك الدين محمد (847-915) پسر ابوالمعارف مولي نجم الدين محمد يزدي (818-885) است و از خاندان سعدالدين محمد حموئي بحرابادي جويني در 910 درگذشته است و جز كاشف الدين محمد يزدي اردكاني بايد باشد. پدرش مؤلف مجمع النفايس و حجله العرايس (ش 197 دهخدا و 360 سنا) است. شايد هم اين رساله از همان كاشف الدين محمد يزدي اردكاني باشد يا همان انيس الارواح كه خواهيم شناخت.

(نشريه 3 : 10 و 6 : 56 – المشيخه ش 2143 دانشگاه).

نسخه: لنينگراد مجموعه C 692 شمارة 1 گ  1- 3 (فهرست عمومي ص 283 و 511).

27 – سلطانيه : نجم الدين كوكبي مؤلف نادره در معما بنام عبيدالله خان و مورخ 915 (دانشگاه 6/3908). در ذريعه (926:9) و فرهنگ سخنوران (ص 493) از كوكبي بخاري موسيقي دان زندة در 928 ياد شده است كه مؤلف همين رساله بايد باشد.

در مقام پنجم آن از الشرفيه صفي الدين عبدالمؤمن و نفايس الفنون محمدبن محمود آملي ياد شده است. كوكبي آن را در دوازده مقام و يك خاتمه بنام خسرو غازي عبيدالله خان به نثر فارسي ساخته است.

در آن آمده است (نسخه مجلس):   [47]

خسرو غازي عبيدالله خان – از جور سپهر كوكبي جست پناه … بنوشت صحيفه اي پر از ناله و آه.

(راهنماي كتاب 7:2 و 8 ص 468).

فهرست دوازده مقام آن:

1 – در شرف علم موسيقي.

2 – در بيان معني موسيقي و نغمتين (در بيان موسيقي و تعيين موضوع او).

3 – در تعريف نغمه.

4 – در تعريف بعد و جنس و جمع وملايمات و منافرت آن.

5 – در بيان پرده هاي اصل.

6 – در سبب آوازها و شعبات.

7 – در بيان مركبات.

8 – در تعريف نقره.

9 – در تعريف ايقاع.

10 – در وارد …. ن النغم (؟) به قدرت وي ميسر است (ادوار الضروب).

11 – در تقسيم تصنيف اضافي كه به حسب اجزاء از هم ممتازند.

12 – در اقسامي كه به حسب اصول از هم ممتازند.

خاتمه:

در رعايت حالات و تعيين اوقات و تأثير نغمات.

آغاز: حمد بي حد و ثناي بي عد حكيم كارسازي را كه سازگار عشاق به نواي ناي اوست …. اما بعد اين چند سطريست مشتمل بر معرفت اجزاء و اركان تصنيف و احوال و عوارض آن مرتب در دوازده مقام و خاتمه.

انجام نسخة سپهسالار: و اوج نيز همين تأثير دارد و هوالمؤثر و اليه المصير.

انجام نسخة مجلس كه مقام نخستين و پاره اي از مقام دوم را دارد: از حقيقت ملايمه و منافره چنانكه مذكور شد.

در هامش اين نسخه هفده بيت است در موسيقي بدينگونه:

اي برادر يك دوگاهي ساز كن                                                           از حسيني پستيي آغاز كن

………………………….                                                                      ……………………….

راست خواندن در بلندي مشكل است                                                  پنجگاهي گر بخواني حاصل است

نسخه ها:

1 – سپهسالار 42/2931 (5 : 688).

2 – مجلس 2/2739 در 3 ص (9 : 87).

3 – تاشكن4-723 (1:317).

4 – لنينگراد B 2257 (فهرست عمومي ص 283 بنام مقامات العليه).

28 – رساله در موسيقي: نامبوب، اينهم گويا از روي رسالة كوكبي بنگارش درآمده است.

آغاز: فصل در بيان دانستن علم موسيقي و مقامات و شعبه، بدانكه ارشدك الله تعالي كه هيچ علمي به موسيقي نمي رسد چنانكه حضرت اميرالمؤمنين ع فرموده اند: هر كه اين علم را سير كند تمام علمها را آموخته باشد.

انجام: بگوش جان شنو از كوكبي كه كرد آنرا                            بچار بيت ده و دو مقام شش آواز

نسخه: ملك 3/3326 ، گ109ر- 113ر ، مورخ 1238 .     [48]

29 – دانستن مقامها در هر وفت:

علم موسيقي ار همي داني                                                                  صبح دم پردة رهاوي ساز

باز بر پردة حسيني را                                                                      كن به وقت طلوع صبح آغاز

چون سه نيزه شد آفتاب بلند                                                                         پرده خوب راست را بنواز

به گه چاشت بوسليك گزين                                                              پس بشادي و لهو سر بفراز

استوا پردة  نهاوندي                                                                        طلب از مطربان خوش آواز

چون بداني كه وقت پيشين شد                                                          راه عشاق جوي و محرم راز

وانگه اندر ميانة دو نماز                                                                   دلكش آيد عظيم نوع حجاز

نه بود لايق نماز دگر                                                                       جز طريق عراق اي طناز

شام را پردة مخالف خواه                                                                  با حريف موافق دم ساز

چون درايد نماز خفتن زود                                                                عزم تأخير كن به دولت و ناز

نيم شب وقت زير افگندنست                                                            باده گير و در طرب كن باز

گرچه اين قول بوعلي سينا است                                                         ليك شد نظم آن بدان اي ناز

در گوشة صفحه پس از عنوان ياد شده آمده «منشي شهاب الدين منشي تحريراً في سنه 962».

نسخه: ص 1 همايون نامة شهاب منشي محمدبن جمال الاسلام، ش 5760 دانشگاه كه بايد در سدة 10 نوشته شده باشد و يا اينكه همين 962 تاريخ نوشتن آن است.

30 – هفت جام: فضولي در گذشتة 971، ساقي نامه ايست در 327 بيت در 7 جام وي در هر جامي از يكي از افزارهاي موسيقي ياد كرده است.

(ذريعه 9 : 838 و 12 : 112 و 19 : 340 – نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه 1 : 29 مجله ادبيات تهران 6 - 65 : 164 ).

10

31 – نسيم طرب: از سراينده اي بنام طرب يا نسيم يا نسيمي و گويا بنام پادشاهي «مظفر محمود» از روي دره التاج و آثار ارموي و عبدالقادر مراغي (754-839) مانند ادوار ارموي و رساله زوايد الفوايد مراغي كه بدانها اشاره اي دارد، گويا در سدة 10 ساخته شده است.

نام كتاب بگواهي متن در فايدة سوم بايد «نسيم طرب» باشد اگرچه در عنوان همين فايده چنانكه خواهيم ديد «نسيمي» آمده است.

بايد در چهل فايده و بيست مطلب باشد ولي در نسخه 39 فايده و 19 مطلب ديده ميشود و عنوانهاي برخي از مطلب ها و فايده ها هم در آن ياد نشده است چنانكه خواهيم ديد:

فائدة اول در بيان الفاظ احاديث اربعه كه در شأن تغني وارد شده، قال رسول الله ص: ما اذن الله النبي ما اذن يتغني بالقرآن. و قال ص: ليس منا من لم يتغن بالقرآن، متفق عليه. و قال: زينوا القرآن باصواتكم فان الصوت الحسن يزيد القرآن حسنا، رواه احمدوالدرامي 1.

فائدة دوم در بيان معاني احاديث اربعه و آنچه متعلق است بآن در شأن تغني ] حديث اول [ :

حديثي كنون گوش كن از نبي                                                           كه نبود به طبع سليم اجنبي

خدا گوش را مي ندارد گهي                                                              به چيزي مگر صوت پيغمبري

چو پيغمبري كو تغني كند                                                                 به قرآن و معني حديث اين بود    [49]

در بيان معني حديث دوم

دگر يك حديثي به حسن نغم                                                            بدان از رسول جميل الشيم

هر آنگونه قرآن تغني كند                                                                نباشد زما وين حديث است فرد

در بيان كيفيت تغني

ولي آن تغني كه بد مستحب                                                                         نه چون قصه خوانان معدي كرب

چو ديگر حديث از رسول امين                                                          بود امن جمعي درو اين چنين

كه در آخر العهد قومي شوند                                                                         تغني به ترجيع قرآن كنند

بود لحن فاحش بهر جا قبيح                                                              به تخصيص قرآن به قول صريح

تغني به معني دگر حمل كرد                                                                         يكي از رفيقان برين قول فرد

ولي از ره معرفت شافعي                                                                  جوابي از اين گفته گر قانعي

ز نغمه تغني بيايد فقط                                                                     تغني از استغي باشد غلط

ز معني ظاهر به تأويل كس                                                               نرفت است معني همين است وبس

بيان حديث سوم

حديث دگر از رسول خدا                                                                 به تزيين اصوات باشد خدا

به آواز قرآن مزين كند                                                                   كه از پرتو او به دولت رسد

بيان معني حديث چهارم

به تحسين اصوات و امر دران                                                            حديث صحيح آورم در بيان

با آواز خوش اين حديث آورم                                                           ……………………….

به وصف نغم بر حديثي كه بود                                                           به اوضح بياني ترجّم نمود

مزين شد اكنون به اينها كتاب                                                                       گلي شد به صورت به معني گلاب

مطلب اول در بيان نوشتن اين رساله و احوال جامع او.

در آن آمده كه: از اهل ادوار خراسان پرسيده بودم كه علم تركيب نغم چيست و او نميدانست و من خودم گفته بودم كه چگونه است. پس ميگويد كه من در دره التاج علامه قطب شيرازي را نزد استاد خوانده بودم تا اينكه ميگويد:

ز روي عمل نزد استادكار                                                                  گرفتم از او كار بالاي كار

كنون از عمل آرم از صد يكي                                                            كه كس را نباشد در آنها شكي

دو گل از گلستان فضل و كمال                                                           كه باشند هر يك عديم المثال

صفي الانام آنگه او مؤمن است                                                           دگر عبد قادر گران معدن است

فائدة سوم در بيان وجه تسميه اين رساله به «نسيمي»

نسيمي طرب ناك از هر مقام                                                                         وزيد و بياورد از آنجا پيام

كه نام رساله ز نامم بدان                                                                 «نسيم طرب» نام اين شد روان

فوايد به ادوار ضم آورم                                                                    مطالب دگر همچنين با نغم

كه يعني دو نام دگر بعد ازان                                                                        نمايم به فهرست هر يك عيان

بود مشتمل جمله بر شصت سهم                                                         فوايد چل و بيست مطلب بفهم

فائدة چهارم در بيان معرفت موسيقي و تقسيم آن بر دو قسم (علم نغمه، علم نقره)

مطلب دوم در بيان معرفت باب اول از نوع اول از قسم موسيقي يعني معرفت صوت كه اصل نغمه است.

فائدة پنجم در شرح مراتب اربعه از درجات نغم به كلام منثور.

فائدة هفتم در بيان وجه مشابهت مقامات و شعب و درخت سهام يعني خدنگ و آنكه هر مقامي را دو شعبه باشد و يكي اقرب و يكي قريب و آنكه انسب است.     [50]

قائدة هشتم در بيان وجه مشابهت آوازه ها بهمان درخت خدنگ.

عروق درختان اثني عشر                                                                   وزان هر دو يك رشتة شاخ دگر

كه يعني كه آوازه از دو مقام                                                                         شود ظاهر آنگه كه خواهي تمام

مطلب چهارم در بيان معرفت آنكه هر مقامي را لازم نيست كه شعبه خودش فوق و تحت او باشد.

فائدة  نهم در بيان آنكه كدام شعبه ازكدام مقام حاصل ميشودوآنكه كدام يك از اين شعبه هادر اسامي مكرر باشند .

فائدة دهم در بيان معرفت آنكه هر آوازه از دو مقام حاصل ميشود .

مطلب پنجم در بيان سؤال و جوابي كه متعلق است به شعبهاي هر مقام درين رساله به كلام منثور (همه از روي سخنان صفي الدين عبدالمؤمن و محيي الدين عبدالقادر و ديگران).

فائدة يازدهم در بيان آنكه ديگر اسامي مكرر در پرده چند ديگر باشند و ديگر اينكه بعضي مشترك باشند ميان دو پرده و بعضي اسم …. (سفيد) ايوان برده باشند.

فائدة دوازدهم در بيان اسامي پردة چند كه در غير موضع خودش اطلاق ميكنند.

مطلب ششم در بيان كيفيت ظهور نغمات و پردة چند به اسلوب خاص.

فائدة سيزدهم در بيان معرفت آنكه هر پرده مركب از چند نغمه ميباشد و آن سه باب است:

1 – در بيان كميت نغمات.

2 – در كميت نغمات آوازات.

3 – در بيان كميت نغمات شعب.

فائدة چهاردهم در بيان ظهور نغم هر پرده يعني پستي به بلندي يا به عكس يا از جانبين و آن سه قسم مي باشد:

] كثيرالوقوع شامل نزول و غايب و طلوع [ .

در بيان كيفيت ظهور نغمات آوازات.

در بيان كيفيت ظهور نغمات شعب.

مطلب هفتم در بيان آنكه نغمة خاصة هر پرده اقل او چند است و اكثر او چند و دران چند نغمه مكرر و چند نغمه مشترك باشد.

فائدة پانزدهم در بيان تشبيه نسبتي كه ميان دو پرده باشد و نسبتي كه ميان اعداد است.

فائدة شانزدهم در وجه مشابهت تسمية مقامات بدين اسامي معينه و آنكه منشاء ظهورش چه بود.

مطلب هشتم در بيان قصة جمشيد و در آنكه اصل مقامات از او پيدا شده.

در احوال جمشيد

فائدة هفدهم در بيان احوال اهل سرود و آنكه هر يك را نام چه بود و از كدام بلد بودند.

فائدة هجدهم در بيان نسبت طباع مقامات به عناصر اربعه و اخلاط و كيفيت نواختن عود از جهت علاج مريض.

مطلب نهم در بيان نظمي كه استادان كرده اند در اسامي مقامات و آوازات.

در بيان نظم مقامات.

در بيان نظم آوازات.

در بيان رجوع به بحر اول.

فائدة نوزدهم در بيان تشبيه پرده ها به سبعة سياره و بروج و منازل قمر.

فائدة بيستم در بيان معرفت نوع دوم از قسم موسيقي يعني معرفت انغام و تشبيه آن به علم طب.

] فائدة بيست و يكم[ در بيان كيفيت نبض و تشبيه آن به ادوار.

مطلب دهم در بيان معرفت نقره كه جزو هردوري است از ادوار.

مطلب يازدهم در بيان كميت اصول نقرات بروجه تفصيل.

فائدة بيست و دوم در بيان اسامي ادوار و كميت نقرات آن بروجه تفصيل.

] فائدة بيست و سوم[ در بيان اختلافات نقرات ادوار و كميت و كيفيت.    [51]

در بيان مد و حصر نقره.

فائدة بيست و چهارم در بيان كيفيت دور اساس بروجه تفصيل.

در بيان كلام منثور.

مطلب دوازدهم در بيان كيفيت نقارات دور فتح يكي ضرب الفتح بروجه تفصيل.

فائدة بيست و پنجم در بيان كيفيت نقرات چار ضرب بروجه تفصيل.

فائدة بيست و ششم در بيان كيفيت نقرات دور ثقيل بر وجه تفصيل.

مطلب سيزدهم در بيان كيفيت نقرات دور خمس بر وجه تفصيل.

فائدة بيست و هفتم در بيان كيفيت نقرارت دور مخمس بر وجه تفصيل.

فائدة بيست و هشتم در بيان كيفيت نقرات دور بشارت كبير مرقوم به يازده فصل ميشود.

مطلب چهاردهم در بيان كيفيت نقارات دور بشارات صغري مرقوم به شش فصل ميشود.

فائدة بيست و نهم در بيان نقارات دور جواجك يعني دقاق بر وجه تفصيل.

فائدة سي ام در بيان كيفيت نقرات دور اواسط مرقوم به چهار فصل ميشود.

مطلب پانزدهم در بيان كيفيت نقرات دور در افشان به چهار فصل ميشود.

فائدة سي و يكم در بيان كيفيت نقرات دور شاهنامه.

فائده سي ودوم در بيان كيفيت نقرات دور تركي.

مطلب شانزدهم در بيان  كيفيت نقرات دور رمل.

فائدة سي و سوم در بيان كيفيت نقرات دور وافر مرقوم به دو فصل ميشود.

] مطلب هفدهم [ در بيان كيفيت نقرات دور وافر مرقوم به دو فصل ميشود.

مطلب هيجدهم در بيان كيفيت دور نيم ثقيل به چهار فصل، ديگر نقرات دور حجازي مرقوم به چهار فصل ميشود.

فائدة سي و هفتم در بيان كيفيت نقرات دور اصول عمل مرقوم به هفت فصل.

فائدة سي و هشتم در بيان كيفيت نقرات دور ضربي به ] مرقوم [ چهار فصل ميشود.

مطلب نوزدهم در بيان كيفيت نقرات دور سلطان و دور ارغشتك مرقوم به چهار فصل ميشود.

فائدة سي و نهم در بيان كيفيت نقرات دور روان كبير به چهار فصل و صغير به سه فصل و دورالفرج كبير به چهار فصل و صغير به چهار فصل.

] فائدة چهلم [ در بيان كيفيت نقرات دور خفيف صريح ضربي مرقوم به شش فصل.

آغاز: بسمله.

بنام خداوند هر انس و جان                                                                   به نطق آور هر زبان در دهان

درارندة هر نفس در درون                                                                كه دل را طراوت دهد از برون

همان دم ز معني برآرد نفس                                                              بجنبش در آرد زبان چون جرس

به مدح كسي كووليش بود                                                                همه انس و جان از ازل تا ابد

عليه الصلاه و عليه السلام                                                                 و بر آل و احباب او بالتمام

به تخصيص ظل اله كريم                                                                 كه يعني سر خاندان قديم

جنابي كه باشد مظفر يقين                                                                بر ابناء دولت بر ابناء دين

صفاتش چو محمود باشد تمام                                                            چگويم به وصفش نمايم كدام

ز عدلش مزين بود ملك خويش                                                         ز حكمش بهم ميچرد گرگ و ميش

زبانم به مدحش چو باشد هزار                                                           به نتوان ندارد يك از صدهزار

كنون گويد احوال خود شمه اي                                                          كه باشد شود در سخن رخنه اي

در ادوار نظمي كه وافي بود                                                                نمايم به وجهي كه كافي بود

نوشتم من اين را به بيت الحرام                                                         براي نديمان عالي مقام

بدستم جز اين تحفه نبود دگر                                                           وگر هست لايق بس است اين قدر     [52]

چو نايد ز دستم مگر اين دعا                                                             كه وردم بود هر صباح و مسا

كه يارب به حق كلام مجيد                                                              به جاه محمد رسول حميد

كه ظل ظليلش مويد بدار                                                                 مرادات هر دو جهانش برار

مرادم بود از شه خاندان                                                                   كه بخشد برين بندة ناتوان

به وجهي كه يابد خلاصي ز دين                                                         چوديني كه باشد بروفرض عين

فايده

در امر تغني نمايم بيان                                                                    حديثي كه باشد مؤيد بر آن

چهار از حديث نبي لفظ آن                                                               بيارم عيان بعد از آن ترجمان

انجام: در بيان كيفيت نقارات دور خفيف صريح ضربي بدانكه نقرات دور صريح مرقوم به شش فصل ميشود.

باين ترتيب اول يك سبب خفيف …. باين رقوم تن تنن تننن تن:

الهي به جاه و مقام رسول                                                                  كه بر من نگيري كلام فضول

درآندم كه ماند يكي از نفس                                                                         نباشد مرا جز تو فريادرس

به فضل خود آري نظر سوي من                                                          مرادم برآري به وجه حسن

مقام اندر عدد هشت آمد و چار                                                          دو شعبه هر مقامي راست ناچار

حسيني كز مقامات است برتر                                                                        دوگاه آمد قرينش با محير

مقام راست گنج رنج كاه است                                                          مبرقش لازم با پنجگاه است

…………………………..                                                         …………………………

حضيضش فرع اول را بود جا                                                  بود فرع دويم را اوج مأوي

برين ترتيب تا آخر نوشتم                                                                بري بردار ازين تخمي كه كشتم

نسخه: اين رساله در مجموعة شمارة 48 نجم است در مجلس (7249/39537) كه به خط نستعليق سدة 12 نوشته شده با عنوان و نشان شنگرف، كاغذ فرنگي باندازة ربعي، جلد تيماج مشكي لايي (نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه 5 : 202) داراي:

1 – حساب اهل سياق در چهار قاعده و يك فايده به فارسي.

2 – همين طرب نسيمي در 27 برگ 11 س به خط نستعليق.

3 – انيس العشاق: شرق الدين حسن رامي.

4 – ديوان مجنون قيس عامري.

32 – رساله موسيقي: روحاني، دربارة ده مقام با دائره اي در آهنگها با نام بردن استادان موسيقي (ص 797) مانند شمس الدين محمد، كمال مرزبان، ابراهيم مشفق، استاد سيف الدين، استاد علي عودي، استاد رباعي، استاد تن پرور، استاد حسن عودي، كمال الدين عبدالقادر، با ياد كردن اصول تصنيف آنها ماند ثقيل استاد سيف الدين و خفيف استاد علي و چهار ضرب و وسط استاد تن پرور و زرافشان استاد روحي و رمل حسن عودي و ضرب الفتح و شاهنامه و فاختة ضرب كمال الدين عبدالقادر.

آغاز: در بيان سرود سرايان علم موسيقي و دانستن شعبات آن.

بسمله سرود سرايان عشرت گه قال كه به نورس سرا بوستان كار كام و زبان ساخته اند به شهر صانعي عذب البيانند كه چاشني شكرين در رگ و پي ني دوانيده …. بدان اي عزيز ….. كه اين رساله ايست بحث در علم موسيقي كه عبارت است از نغمه اي چند مناسب و موزون.

انجام: كمال الدين عبدالقادر در پنج بحر اصول ديگر اختراع كرده و آن ضرب الفتح و شاهنامه و فاخته ضرب گويند. تمت الرسالات. در چهار شد گويد (28 بيت):

ز اول گر درست راست بنما                                                              مبرقع بعد از آن اي مرد دانا    [53]

پس از بسته نگار اي سرو دلجوي                                                       حجاز ترك بنما اي سمن بوي

……………………………..                                                     …………………………..

شش آوازه ميگويد:

رهاوي و بزرگ آمد هم آواز                                                              ازين هردو برون آرند شهناز

نسخه: دانشگاه 6/2591.

33 – كراميه: دورة سفرة چي يا حافظ مقصود. در سه اصل يا فصل. نامش در فهرست مجلس (10 : 1381) «كرامية رامجرد» است.

1 – در بيان دوازده مقام.

2 – در بيان شعبه و آوازه.

3 – در بيان اصول موسيقي و بعضي از فوائد آن (آوازه و پيدا شدن مقامات).

براي علي قلي خان ساخته شده است. در آن از خواجه ابراهيم و حسيني ناييني و اسحاق موصلي و صفي الدين عبدالمؤمن و استاد علي روح پرور و مولانا حسن عودي و خواجه عبدالقادر و استاد سلطان محمد طنبوري ياد شده است.

وصف آن را در فهرست دانشگاه (4 : 931) آورده ام و نسخه هاي ديگري از آن مي شناسم:

1 – ش 6/46 ج حقوق (ص 213).

2 – ش 1/2591 دانشگاه (9 : 1418).

3 – ش 301/3455 مجلس (10 : 1380).

4 – ش 3/4854 مجلس (13 : 292).

5 – ش 3/2242 سنا (نشريه 2 : 236).

6 – ش 6/2869 سپهسالار (5 : 425).

7 – ش 41/2931 سپهسالار (5 : 687).

8 – ش 3/468 تاشكند (1 : 319 ش 720).

9 – ش R.I. (10) فهرست نيكولسون ص 203.

10 – ش 2/833 ملك مورخ 1279.

11 – ش 12/6193 ملك مورخ 1279.

12 – ش 25/4137 ملك ميان 1045 و 1070.

13 – ش 2/5594 دانشگاه از سدة 12 بنام حافظ مقصود در سه فصل.

14 – ش 2/5869 دانشگاه مورخ 1314.

آغاز: نغمه اولي است ز فيض كريم:

اي بلبل جان نغمه سرا از غم تو                                                         چون دائره بي سروپا از غم تو

عشاق هميشه بي نوا از غم  تو                                                            درد از تو درد را دوا از غم تو

…. حمد و ستايش بي قياس پادشاهي را كه بساط اهل نشاط در نافة (مأمن) حظ و حضور و مهد عيش ارباب عشرت را در مقام سكن و سرور انداخت …..

اما بعد چون سرگشتة هر وادي ساكن كوي نامرادي دورة سفره چي ميخواست كه آنچه به قدر وسع خود در فن موسيقي از اقوال حكماء فراگرفته به عمل آورده بود تحرير كند بر سه اصل (فصل) بنا نهاد. اول در بيان دوازده مقام، دوم در شعبات، سيم در آوازه.

انجام:

تا بلبل جان نغمه سرا خواهد بود                                                        تا مطلب عشاق نوا خواهد بود

بي زمزمة عشق نخواهم بودن                                                                         تا قوت دم زدن مرا خواهد بود

34 – بهجه الروح و قوت الارواح: عبدالمؤمن بن صفي الدين گرگاني در يك مقدمه    [54]   و ده باب و خاتمه با ابياتي در موسيقي كه برخي را براي فرزند خود ضياءالدين محمد يوسف (ص 73) ساخته است.

در خاتمة آن (ص 78) از سعدالدين محيي آبادي و شمس الدين كازروني و كمال الدين كازروني و شيخ محمد شانگي و سيد فخرالدين و اسحاق موصلي و سيد حسين اخلاطي و ضياءالدين محمد يوسف فرزند خود و خواجه عبدالقادر (ص 73) و ابن سينا و ابن طائي و محمد امين طاوس و فخرالدين طاوس هروي (مروي) و شيخ نجم الدين مؤلف فصوص روحاني ياد كرده است.

اين رساله را بنياد فرهنگ در 1346 خ چاپ كرده است. من وصف آن را در فهرست دانشگاه (4 : 840) آوردم و نسخه هاي ديگري هم مي شناسم مانند مجلس (9 : 1381 و 13 : 292) و سپهسالار (3 : 161 مورخ 1046) و ملك (ش 11/6193 مورخ 1279 و 1/833 مورخ 1279 و ش 5/494 فهرست مجموعه ها ص 45 – فهرست فيلمهاي دانشگاه ص 781) و سنا (2/2242 ، نشريه 2 : 236) و بادليان (ش 1841 نوشتة قايم بن نظر علي يزدي در اصفهان در كوي احمد آباد در پايان ذح 1036) و كيميريج (فهرست نيكولسون ص 203) و دانشگاه تهران (ش 1/5869) و دانشگاه استكهلم (ش 2 مجموعة مورخ 1091، نشريه 5 : 714).

چنين است فهرست آن:

مقدمه يا ديباچه ، سپس بابها:

1 – در بيان مبداء اين علم.

2 – از اقاويل بعضي از حكماء در اين علم.

3 – در نسبت اين علم به وجود انسان.

4 – نسبت به اين علم به كواكب سبعه.

5 – در بيان بحور اصل و حركات هر يك.

6 – در بيان علم ادوار موسيقي به نظم، فصل در بحور اصول به نظم.

7 – در تركيب پرده به حسب سير عطارد و قمر و زهره.

8 – در بيان آنكه در مجالس مناسب هر كسي چه نغمه بايد.

9 – در بيان آنكه هر پرده و هر نغمه و هر مقامي چند بانگ بود.

10 – سلوك صاحب اين علم با خواص و عوام.

خاتمه در آنكه هر مقامي از چه استخراج كرده اند و در نسبت پرده ها به كواكب و عناصر و فصول اربعه.

35 – رساله موسيقي: درويش علي چنگي خاقاني كه نسب وي چنين است: «درويش علي بن ميرزا علي بن عبدالعلي بن محمد مؤمن قانوني ابن خواجه عبدالله بن خواجه محمد مرواريد». در آن سرگذشت موسيقي دانان ايراني آمده است مانند حسين كوكبي و ديگران. نسخه اي از آن را در نمايشگاه تاشكند ديده ام.

در ذريعه (9 : 323) از درويش علي طبيب پسر پدري شماع گويا از سدة 9 و 10 و در خوشنوسان بياني (ص 455) از درويش علي خوشنويس زندة در محرم 869 ياد شده است، مؤلف ما نبايد هيچيك از ايندو باشد.

نسخه ها:

1 – لنينگراد D 403 (فهرست عمومي ص 283).

2 – تاشكند ش 449 و 1/468 (فهرست سمنوف 1 : 318 ش 6- 725.

36 – تذكره النغم: محمد مؤمن بن ابي المحسن حسيني منشي گونابادي زنده در 998 و مؤلف خلاصه اللغات در 1006 (نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه 5 : 624 و 661) كه آن را    [55]   در يك مقدمه و چهار فصل و يك خاتمه چنانكه در ديباچه آمده است ساخته است اگرچه در متن آن چهار فصل بي شماره آمده است: بدينگونه:

      (1)    فصل در وجه تسمية موسيقي.

      (2)     فصل در باب دانستن مقام.

      (3)    فصل در شعبه.

      (4)    فصل در آوازه.

      (5)    فصل در بحر اصول.

      (6)    فصل در تصنيفات موسيقي.

آغاز: بسمله و به نستعين. حمدي كه حافظان خوش الحان نواساز روح  افزا عشاق وار به آهنگ دل فريب غم زدا ترنم آغازند خالقي را سزا است.

انجام: و فوت ايشان از آن معلوم شود.

نسخه اي از اين رساله نزد آقاي مصطفي فيضي در شهر كاشان ديده ام، به خط نستعليق مورخ روز چهارشنبه ذ ق 147 (= 1047) در 6 برگ 11 ص 15 س.

سپس قصيده اي در اين نسخه است در 45 بيت بفارسي در موسيقي مورخ 785 بهمين خط نستعليق بدينگونه:

آغاز: برداشت پرده از رخ گل باد بهار                                      چون سرو گير پاي گل و طرف جويبار

انجام: تاريخ سال هفتصد و هشتاد و پنج بود                               كامد به سلك نظم به توفيق كردگار

آنگاه دو رباعي و يك بند است بفارسي در موسيقي در 3 ص و نيم بهمان خط.

نيز قصيدة فارسي نظام و شعر «شتر حجرة» كاتبي بهمين خط، رويهم 16 گ، باندازة ربعي است. اميد كه آقاي فيضي اين رساله را بچاپ برسانند.

من محمد مؤمن گوانبادي مي شناسم كه نسخه اي از ديوان ارزقي را در 20 رمضان 1013 نوشته است (ش 68 كتابخانة دانشكدة ادبيات تهران، فهرست 1 : 245).

در خطاطان و نقاشان كلمانت هورات (ص 333) و مناقب هنروران مصطفي عالي (ص 64) از محمد مؤمن خراساني شاگرد آقا ميرك ياد شده است.

در عالم آراي عباسي (ص 191) از محمد مؤمن عود نواز ملازم خان احمد گيلاني در آغاز جواني در گيلان نام برده شده است.

محمد مؤمن بن علي حسيني نامي در 26 ج 2/985 نسخه اي از شرح شواهد كشاف نوشته است (آستان قدس 7 : 618 ش 4845).

در فهرست ريو (ص 782) از محمد مؤمن حسيني  خوش نويس نام برده شده كه در 1091 درگذشته است.

در  خوش نويسان بياني (ص7- 841) از محمد مؤمن زندة در 1032 و محمد مؤمن اكبرآبادي فرزند مير عبدالله مشكين رقم در گذشتة 1091 و محمد مؤمن كرماني پسر شهاب الدين عبدالله مرواريد درگذشتة 948 و محمد مؤمن بن حاجي نصير زندة در 1083 و محمدبن شاه محمود هروي زندة در 971 و 1013 ياد شده كه جز اول هيچيك از آنها مؤلف رسالة ما نخواهد بود.

در مجلة موسيقي (س 3 ش 10 و 11 ص 22 -24 ) از مجموعه اي ياد شده كه در آن از رسالة موسيقي حسين بن محمد منشي گونابادي نام برده شده است و اين يكي گويا پسر مؤلف تذكره النغم باشد. [56]

پاورقي ها:

1 – سه حديث بيش در اينجا ياد نشده است.

در هامش آمده: بعضي از اينها افتراء است بر پيغمبر ص و بعضي ماول و اما آنچه افتراء است حديث اول است كه لازم دارد جسميت. (در احياء 2 : 268 و محجه 1 : 361 مانند اين حديث هست. لله اشد اذنا للرجل الحسن الصوت بالقرآن من صاحب القينه. ما اذن الله لشيء اذنه لحسن  الصوت بالقرآن. ما بعث الله نبيا الاحسن الصوت . ليس منامن لم يتغن بالقرآن).