دانش‌پژوه، محمدعلي. "صدوسي‌اند اثر فارسي در موسيقي". دوره8-9 ش96و67 (مهروآبان49): ص68-77.

خلاصه:  معرفي سي رساله و كتاب ديگر (ازرديف 37تا66)

صد و سي و اند اثر فارسي در موسيقي

محمدتقي دانش‌پژوه

آغاز نسخه سنا: بسمله….حمدله…اما بعد حمد پروردگار ازل و ابد را….كه محيط فلك نيلگون شعبه‌اي حقير از درياي فيض بي‌منتهاي اوست و درود(همايون درود) بلاعدد و محدود برصاحب مقام محمود…چنين گويد كه بعد از اين رساله‌ايست مجمل به عبارت قل و دل در بيان رمزي چند عمل در علم موسيقي كه به فرمان…گوهر خوشاب درج سلطنت و شهرياري نور حديقة شاهنشاهي…تأليف يافته…و بنابراين مختصر به مقدمه است و پنج فصل و خاتمه:

مقدمه در پيدا كردن علم موسيقي و تعريف نغمه و ايقاع و ذكر اسامي جمعي كه به اين فن مشغول گرديده‌اند(كسانيكه مربوط به اين فن بوده‌اند).

فصل اول در ذكر بعضي حالات مقامها و اسامي آن.

فصل ثاني در بيان آوازها و آن شش است.

فصل سيم در اسامي بيست و چهار شعبه و ذكر برخاستن هر دو از آنها از روي يك مقام.

فصل چهارم در خواص هركدام و زيادتي آنكه چند مخصوص دارد و بر كدام است.

فصل پنجم در ذكر اصولها كه در كتب موسيقي بنام ايقاع مذكور مي‌شود.

انجام: از عمر و جان سلطنت تا ظهور صاحب الامر…بهره‌مند گرداناد. و السلام. و دايره‌اي كه موصوف به اين ساز است اين است كه نموديم…و قدر علم بداننده چه قدر بايست بكار برد و الله اعلم.

آغاز نسخه ملك: و بعد اين مختصريست در علم و موسيقي و مبني است بريك مقدمه و پنج فصل و يك خاتمه.

انجام نسخه ملك: و حقير شصت سال رياضت كشيد تا اينها را دانسته و بيان نمود.

نسخه‌ها :

1-كتابخانة سنا ش 3/2242 (نشريه 236:2-فهرست فيلمها ص 628 ش 1280) كه در آغاز آن (نه ديباچه) به مير صدرالدين  محمد نسبت داده شده است.

2-كتابخانة ملي ملك ش 6/494 (فهرست مجموعه‌ها ص 46-فيلم ش 3011 دانشگاه ص 781 فهرست) با قمارنامة محمد امير ميرزا.

3-بادليان ش 8 وينفلد ش 2/2827 (فهرست فيلمها 570:1 ش 1150). در پايان آن آمده تصنيف ميرصدرالدين محمد است و مورخ 6 ع 1/1008 و بنام سلطان حسين ميرزا.

پس از اين فهرست دوازده مقام است و بيست و چهار شعبه به نظم فارسي در دو بند دومي بروش معما در نيم صفحه. در فهرست بستون(82:3) گمان برده شده است كه اين رساله از صدرالدين محمد دشتكي است و بنام سلطان حسين باي‌قرا و نبايد درست باشد.    [68]

38-راگهاي هندي: ترجمه‌ايست از كتابي به سنگريت در موسيقي هندي تأليف نايك بخشاو(Naik bakhshawa) گوالياري بنام هزار دهريد(Hazar Dhurupad)، مؤلف از درباريان راجه مان سينگه Man singh در گذشتة‌نزديك 924 بوده و زميندار شهر كالينجار بهادرشاه گجرات (932-943) پس از آنكه سكندرلودي(894-923) گواليار را گرفته بوده است.

اين كتاب به فرمان شاه جهان پادشاه (1037-1068) ترجمه شده است.

آغاز: چون نفوس مقدسة‌ بخرد نهاد را ميل به لذات روحاني بيشتر و ادراك سرور از اموري كه مستلزم…………... و از آنجا كه در اين عشرت‌نامه تصانيف«نايك بخشو، هزار دهرپد» نگارش يافته و به هندي تصانيف را در «هزار اسهنسر» مي‌گويند و لذات را «رس» مي‌نامند و اين مجموعه بهجت فزاي لذت انگيز مشتمل بود برهردو معني «سهنسر رس» موسوم گرديد. «هزار درهرپد» چهار«راگ» و چهل و شش «راگني».

نسخه‌ها :

1-ديوان هند 2015 مورخ رمضان 1066

2-ديوان هند 2016.

3-بادليان 1846 مورخ 15 صفر 1078 نوشتة محمد امين اكبرآبادي در شاه جهان آباد براي شاه قباد بن عبدالجليل حارثي بدخشي ديانت‌خان و نسخه از آن ميرزا محمد رستم معتمد‌خان پسر او بوده است.

39-تحفه‌الهند: ميرزا محمد جان بن فخرالدين محمد كه به درخواست كوكلتاش خان آن را در موسيقي هندي و هنرهاي زيباي ديگر و قيافه‌شناسي و جز اينها براي آموختن محمد معزالدين جهاندارشاه پسر اورنگ زيب گويا بسال 1071 يا 1076 و دريك مقدمه و هفت باب ساخته است.

مقدمه در بيان مصطلحات حروف تهجيه هنديه و علم و خط و ذكر اشكال حروف مذكوره از مفردات و مركبات و بعضي قواعد كلية بها كها Bhasa مشتمل برچهار فصل:

باب 1 در علم پنگال Pingal يعني علم عروض اهل هند مشتمل بر سه فصل.

باب 2 در علم تك Tuk يعني علم قوافي اهل هند مشتمل بر دو فصل.

باب 3 در علم النكار Alankara يعني علم بديع و بيان اهل هند مشتمل بر دو فصل .

باب 4 در علم سينگارس sringarasa يعني عاشقي و معشوقي و بيان احوال عاشق و معشوق مشتمل بر دو فصل.

باب 5 در علم سنگيت Sangita يعني علم موسيقي اهل هند و غيره مشتمل بر ده فصل.

باب 6 در علم كوك Kok يعني معرفت اقسام زن و مرد و صحبت داشتن و مباشرت كردن با زنان بر پنج فصل.

باب 7 در علم سامدريك Samudrika يعني علم قيافه و علامات خير و شر در انسان از آن معلوم شود مشتمل بر دو فصل.

خاتمه در ذكر لغات و مصطلحات و كنايات اهل هند و ترتيب تهجي كه حروف نخستين باب به حرف دوم فصل است.

آغاز: الحمد الله…اما بعد چنين گويد مست باده هذيان بي‌حد ميرزا محمد.

انجام: اينها به رأي مفتوحه و نون منونه و باي موحدة ثقيله ممدوده و آن زني بود جميله و هم آشوبه فتح همزه.

نسخه‌ها :

1-ديوان هند ش 2011 مورخ 1194 و 2012 و 2013 و 2014     [69]

2-بادليان ش 1763

3-برلين ش 1/34 و 1073 و 1074 و 1075 ص 38 و 83 و 1019 و 1020 فهرست پرچ.

4-كالج شاهي كمبريج ش 217.  

40-مصباح السرور يا مفتاح السرور: حسن بن خواجه طاهر بن خواجه محمد قاضي پرگنة آنتور سركار دولت‌آباد صوبة شاه اورنگ آباد كه در زمان اورنگ زيب به سال 1074 در چهار باب در موسيقي ساخته است.

1-در بنياد راگ Raga دانسته‌اند و آواز و ساز و سرود و مورچهنا Murcchana و سرت sruti و گرام grama و غيره.

2-دانستن راگ و زنان و پسران و اب ر ا گ Upraga و صورت و پوشاك و وقت و غيره.

3-دانستن سده سيگزن يا سنگرين Sudda saranga و سالنگ saranga و غيره.

4-بنياد پگهارچ و دانستن ساز و وقت و ترتيب رقص و غيره.

چنين است نام برخي از بخشهاي آن :

1-سنگيت رتناكر Sangita ratnakara

2-روپ رتناكر Rupa Ratnakara

3-سنگيت بكرند Sangita Vatnakara

4-بهرت سنگيت Bharata sangie

آغاز: سپاس بي‌حد و ستايش بي‌عد مر خالقي را سزد كه نغمه پردازان قدرت .

نسخه‌ها :

1-بنگال (ايوانف 753:1 ش 1629).

2-برلين ش 2/34 ص 84  فهرست پرچ.

41-راگ در پن Raga der pen (يا آيينة راگها) در موسيقي هندي است به زبان سنگريت و نام ديگر آن «راگ وي بود هه» Raga vavodha يا (پوتهي) است.

اصل و متن آن را كه «مانك توهل» (Muncuttuhul) ميم خوانده مي‌شود. اگر نته هندي به دستور «مان سينگه» Man singh راجة گواليار ساخته است و نايك بهنو و نايك بخشو و نايك پندوي كه از سرزمين تلنگ براي غسل و شستشوي كور كهيت آمده بود و محمود و لو هنگ به او كمك كرده و از كتابهاي «بهرت سنگيت» و «سنگيت در پن» و «رتن آكر» هم در نگارش اين دفتر بهره برده بودند.

فقير الله فقير سيف خان آن را بسال 1073 بدست آورده و در 1076 از هندي به فارسي برگردانده و ده باب در آن گذارده است:

1- در سبب تأليف.

2-در دانستن راگها.

3-در تعيين هر موسم كه در آن موسم كدام راگ و راگني خوانند و حرفهايي كه منع كرده‌اند كه در اول تصنيف نيايد.

4-در دانستن «سر» ها و تصانيف هايي كه در نغمه مي‌بندند.

5-در دانستن سازها و نايگ و نايكه و سكهي.

6-در دانستن عيوب گوينده.

7-در شناختن آوازها و رؤيت حنجره‌ها

8-در دانستن استاد كامل.

9-در دانستن برنده و فايده برنده نمودن.

10-در بيان گوينده‌ها و سازنده‌ها كه در زمان ما بودند و هستند.

آغاز: حمد و سپاس بي‌قياس مر آفريدگار را كه از حمد و سپاس بيرون است و نعمت   [70]     و محمدت مر پيغمبري را شايد.

انجام: والسلام علي من اتبع الهدي در 1076 وقتي كه از پيشگاه خلافت به خدمت صوبه‌داري كشمير جنت نظير قيام داشت صورت اتمام يافت به عنايت بي‌غايت حضرت جل و اعلي.

نسخه‌ها :

1-دانشگاه تهران 8018 از سده 13 و 14

2-بادليان 1847 مورخ 1200 .

3-ديوان هند 2017 مورخ ج 2/1196

4-بهار 2/235 (1: 186).

42-رساله علم موسيقي به روش هندي گويا ترجمه فارسي اثر سنسكريت سنگيت درپن Sangit darpan (ش 1847 بادليان) يا ترجمه آينه ملودي است بي ديباچه است.

آغاز: بدانكه علم موسيقي علمي است در غايت لطافت هر طبعي آن را محيط نتواند شد و هردلي آن را مدرك نتواند گشت زيرا كه كسب علم موسيقي ممكن نشود مگر به طبع سليم.

نسخه: بادليان ش 1852 بي‌تاريخ.

43-الصول النغمات الآصفيه: غلام رضا بن محمد پناه كه براي وزير آصف در موسيقي هندي ساخته و دربارة او در آن آمده است:

به آصف لقب آن سليمان سرير        به معني است شاه و به صورت وزير

آغاز: نحمد و نصلي و نسلم. و جدانگيز ترنمي كه نور آن سينه ريشان محبت را به تملك خواباند.

نسخه‌ها :

1-بهار هند ش 1/235 (186:1 فهرست) و 3/236 (187:1).

2-ديوان هند ش 2023 داراي نخستين فصل آن.

44-ترجمه «پري جتكا» (Parijataka) از ميرزا روشن ضمير كه به فارسي در زمان اورنگ زيب عالم گير ساخته است.

اصل در رقص و موسيقي هندي است به سنسگريت. (يادداشت‌آقاي شهريار تقوي).

45تا48-مجموعة موسيقي هند: ديوان هند ش 2023 دومي آن در ديهي نزديك شاه جهان آبادي از روي نسخه كتابخانه ميان محمد زاهد حكيم نوشته شده است، داراي:

1-الهام الطرب

در موسيقي هندي.

آغاز: بعد نواي حمد جزيل و پس از صداي قوال ثناي منعم جميل كه كبوتر جان را.

2- منفة الطالبين در چهار باب:

1-در شش راگ و در سي و شش راگينها

2-در بيان راگ و راگينهايي كه مخصوص‌اند علي الترتيب.

3-در تفضيل راگ و راگينها.

4-در بيان اختلاط راگ و راگينها.

3-پاره‌اي از راگها و راگينها به نظم هندي كه نخستين راگ مالا به زبان هندي است.

4-فهرست نامهاي راگها و راگينها به نظم فارسي با فهرستي به نثر.

49-رساله راگمالا Ragmala: از نهاكرداس، در محرم 1188.

آغاز: در بيان راگ و راگني‌هاي نغمات و مقامات اهل هند.

نسخه: ديوان هند 2018 مورخ 2425/1193.

50-بندي در موسيقي با عنوانهاي:

باب چهارم در نواختن هركدام راگها و راگينها در طنبور.    [71]

باب پنجم در علم سنگيت يعني علم موسيقي و آن مشتمل است بر ده فصل.

نسخه: بهار هند ش 237(187:1 فهرست).

51-رساله در راگها و راگنيها: به زبان ريخته و فارسي كه با عنوان «در راگ بهيدون» آغاز مي‌شود و در پايان «قول دراملکي راگني» دارد.

52-رساله در راگها و راگينها: بزبان ريخته و فارسي. با عنوان «راگهاي هند» در آغاز نسخه.

نسخه: ديوان هند 2020.

53-رساله موسيقي: دربارة راگها و راگينهاي هند.

آغاز: بدانكه در ولايت ايران و غيره شش آواز علم موسيقي را شش نام مقرر كرده‌اند.

نسخه: بهار ش 2/236 (187:1).

54-كنزالموسيقي: در راگها و راگينها و دهره‌هاي به زبان هندي با «ديباچة نوباوة گلشن جنان» و شعرهاي فارسي بنام مغرزخان.

آغاز: آغاز صداي ستايش محمود بنام نغمه سراي‌كن.

نسخه: ديوان هند 2021.

55-سرودهاي هندي: توژي،پورپ و رام كلي، كاموژ، سريراكه، ساموژي، كاپائيتي، آسا، بلاول و صبحي، منمل وران، كيژارد(مرثيت امام حسين).

آغاز: پرتو و پنوهجو جرجي جالاژي.

انجام: اميد ارواح بي‌پسندي پني.

ملك 6392، نستعليق سده 13 در 162 برگ.

56-دستور النغم در چهار باب دربارة طنبور زني:

1-در ذكر «سره» (Svara) مقام سره‌ها و غيره آن.

2-در ذكر «راگها و راگنيها»(Ragini) و امثلة آن.

3-در صورت تهاتة راگها و راگنيها در طنبور.

4-در نواختن هركدام از راگها و راگنها در طنبرو.

آغاز: به جميع دستور و اصطلاح طنبور برنگار تا ما نيز بياموزيم.

نسخه: برلين ش 3/34 ص 84 فهرست پرچ.

57-مجموعه آوازها Songs بروش هندي با حروف.

مجلد يكم در اصول خفيف:

در اصول عمل.

در اصول اوسط.

در اصول ضرب.

در اصول چارضرب.

در اصول ضرب الفتح و محجل.

مجلد دوم در اصول رمل و غيره:

الموشح الكلي جامع جميع الالحان مرتب علي بيوت خمسه، ساختة خواجه رومي.

در اصول ثقيل.

نسخه: بادليان 1851 گويا دويست يا سيصد سال پيش.

58-انيس الارواح: ميرزا ابراهيم بن كاشف الدين محمد يزدي، بنام شاه عباس صفوي، در يك مطلع و سه مقصد و يك خاتمه با آوردن اصطلاحات موسيقي در ديباچه بروش براعت و استهلال.   [72]

دو نسخه از آن در دست است كه تنها ديباچه است. آقاي گلچين معاني آن را از روي نسخة مجلس در مجلة ادبيات مشهد س 4 ش 4 با شرح لغات آن با سفارش نامة مي‌رسيد. شريف براي حافظ ادوار چاپ كرده است. نسخة منسوب به خود كاشف الدين در لنينگراد هم شايد همين كتاب باشد(C 692).

1-نسخه‌ها: سپه ش 1/7493، تنها ديباچه است، در برگ 36 پ، از سدة 11 (217:3).

2-مجلس سفينة ش 295 نوشتة محمد رضا در 1072.

59-شجره دانش: نظام الدين احمد گيلاني دكني از درباريان قطب شاه و پزشك آنها.و در گذشتة 1059، در آن يكصدو دو ساله بايد باشد و فهرست آنها از خود اوست. در دانشگاه تهران سيزده رسالة اوست كه گويا با اين كتاب مربوط باشد(ش 3223).

يكي از رساله‌هاي آن در علم موسيقي و كيفيت اصل و فروع آن است.

نسخه: آصفيه ش 39 مورخ 1055 تا پيش از 1059 (478:2).

60-مجموعه يك رساله و يك بند در موسيقي در كتابخانة ديوان هند(371:1 ش 5/714) داراي:

1-در علم موسيقي كه گزيده‌اي است از مفتاح السرور قاضي حسين بسال 1084 در موسيقي هندي(فهرست پرچ ص 84).

2-بندي در موسيقي بدينگونه: «بدانكه موسيقي تأليف است و وضع حكما است و نهاد آن روح است…..».

61-رساله در موسيقي: در پانزده فصل و يك خاتمه پرده‌ها در‌آن به ترتيب اقليمها بخش شده است:

1-در تقسيم دستانها و تعريف ابعاد.

2-در معرفت مبادي موسيقي.

3-در بيان پرده‌ها .

4-در آوازها كه آن را شعبه خوانند.

5-در آنچه پرده‌ها را به بروج نسبت كرده‌اند.

6-در منسوبات پرده‌ها با كواكب سبعه.

7-در استخراج پرده‌ها.

8-در معرفت ايقاع اصول

9-در آنكه هرشخصي چه ضرب يابد.

10-در آنكه پرده‌ها را زياد كني و نرم گيري چه سود.

11-درمعرفت سازها.

12-در نواختن پرده‌ها.

13-در آنكه نزد هر قوم كدام پرده مناسب باشد.

14-در نسبت پرده‌ها با فصول.

15-در نسبت پرده‌ها با اقاليم سبعه.

خاتمه در تأثير نغمات.

آغاز: بسمله. سبب تأليف اين كتاب آن بود كه جماعتي از اصحاب فقير را التماس كردند تا در علم موسيقي رساله‌اي تأليف نموده شود بنابر ملتمس ايشان اين رساله را تأليف نموديم اميد كه به نظر ايشان مقبول گردد و اين مبني است برپانزده فصل و خاتمه.

انجام: بيتي گويند كه نفوس را حزن بخشد و آنچه مناسب پردة فرح باشد شعري گويند كه مناسب آن باشد و آنچه مناسب پردة حزن باشد شعري گويند كه مناسب باشد و به خلاف يكديگر گويند.   [73]

نسخه ها 

1-ش 5/5180 مجلس(344:15).

2-ش 28/2911 سپهسالار(687:5 ص 104-106 نوشتة در اجمير در 1093).

62-رساله در علم موسيقي به نثر فارسي:

باب دوم در بيان دانستن بيست و چهار شعبه .

باب سوم در بيان شش آواز.

باب چهارم در بيان هفده بحر از قول خواجه عبد القادر مراغه‌اي.

باب پنجم در نسبت دوازده مقام.

باب ششم هر مقام را از كدام حيوان برداشته‌اند.

باب پانزدهم در آداب سازنده و اهل اين فن و حسن سلوك.

آغاز افتاده:

حجاز و بوسليك و رهاوي         كه دارم ياد از تقرير راوي

انجام: سم طوس، كنگره، سازهاي ناقص‌اند.

نسخه: ملك 44/4719 مورخ 1230 گ 164-176.

63-رساله موسيقي در شانزده فصل:

1-در تعريف علم موسيقي.

2-در قانون پرده‌ها.

3-در وضع شعبه‌ها و اسامي آن.

4-در مناسبت بروج دوازده گانه.

5-در نسبت كو(؟) و پرده‌ها.

6-در مزاح پرده‌ها.

7-در استخراج پرده‌ها در14 باب.

8-در معرفت سازها.

9-در اينكه سه پرده را چه وقت بايد خواند.

10-بايد زننده و گوينده عطار صفت باشد.

11-در شرايط زننده.

آغاز: حمد و سپاس بي‌قياس خداي را عزوجل كه بني آدم را به قدرت كياست آن داده است كه استخراج پرده‌هاي مختلف….

اما بعد چون بعضي از عزيزان طالب علم موسيقي بودند و ازين ضعيف در هروقت و در هر ايام سئوال مي‌كردند…. از اين فقير التماس نمودند كه در اين باب رساله‌اي بنويس.

انجام: زرافشان صغير، فاخته كبير، ضرب القديم(تم الرساله).

64-رساله موسيقي در شانزده فصل كه فصل هفتم آن در چهارده باب است:

آغاز: اين مختصري است در علم و موسيقي از جهت ملتمس بعضي عزيز شانزده فصل تركيب كرده شد تا مرطالبان اين صنعت را حظي وافر باشد.

….فصل اول در شرح موسيقي…فصل شانزدهم اوقات زنندگي و خوانندگي.

انجام: ضرب القديم فرع: و الله اعلم بالصواب.

نسخه: ملك 1/893 نستعليق سده 11.

65-رسالة موسيقي: در يك مقدمه و هفده باب يا فصل. در پايان نسخة در پايان نسخة دانشگاه عمل و قول يا آهنگهاي بسياري از موسيقي‌دانان مشهور آمده است. فهرست بابها و فصلهاي آن آنچنانكه در ديباچة سپهسالار آمده است:        [74]

1-در مبادي اين علم.

2-در تقسيم دستانها و تعريف ابعاد.

3-در بيان پرده‌ها.

4-در بيان آوازهاي ششگانه.

5-نسبت پرده‌ها به روح.

6-در منسوبات پرده‌ها به كواكب.

7-در معرفت پرده‌ها.

8-در معرفت ايقاع اصول.

9-بايد دانستن كه پيش هركسي پرده را بايد به واجب .

10-در آنكه هرپرده را زيادت تيز كني و نرم سازي چه حاصل شود.

11-در تعريف سازها.

12-در معرفت نواختن سازها كه مناسب وقت يابد.

13-در معرفت آنكه هرقومي را كدام پرده بايد به واجب.

14-در دانستن آنكه در شبانه روزي در هروقت كدام پرده بايد به واجب.

15-نسبت پرده‌ها به اقاليم.

16-در معرفت تأثير نغمات در طباع.

17-در معرفت سماع و آنچه بدو منسوب باشد.

فهرست مطلبها آن چنانكه در متن نسخة سپهسالار آمده است:

1-در مبادي اين علم.

2-در تقسيم دستانها و تعريف ابعاد.

3-در بيان پرده‌ها.

4-در بيان آوازهاي شش‌گانه.

5-در معرفت آنكه ابريشم چند است.

6-در دانستن نسبت پرده به روح.

7-در منسوبات پرده به كواكب.

8-در استخراج پرده‌ها.

9-شش گونه دارالضروب.

10-پيش هركسي چه ضرب بايد زد.

11-در آنكه هرپرده را زيادت تيز كني و نرم سازي چه حاصل شود.

12-بدانكه جملة سازها عود است.

13-در معرفت نواختن پرده‌ها.

14-در معرفت آنكه پيش هر قومي كدام پرده بايد به واجب.

15-در آنكه از ايام هفته و هرروز كدام بايد نواخت.

16-نسبت پرده‌ها به اقاليم.

17-در معرفت سماع در هفت قسم:

1-در تعريف حواس خمسه.

2-تعريف سماع.

3-آداب سماع.

4-احكام و حقيقت سماع.

5-در وجد و مراتب آن.

6-در رقص.

7-در حرفه.    [75]

فهرست فصلها در ديباچة نسخة دانشگاه و متن آن:

مقدمه در مبادي علم موسيقي.

1-در تقسيم دستها و تعريف ابعاد.

2-در بيان پرده‌ها.

3-در بيان آوازها.

4-در آنكه ابريشم چند بانگ است.

5-در بيان آنكه پرده‌ها را با بروج نسبت داده‌اند به قول متقدمان و متأخران.

6-در منسوبات پرده‌ها با كواكب سبعه.

7-در معرفت استخراج پرده‌ها.

8-در ادوارها.

9-در آنكه پيش هرشخصي چه ضرب بايد زدن.

10-در آنكه هر پرده كه زيادت كني و نرم كني چه شود آن پرده.

11-در آنكه ما در جملة سازها چه(ام جملة سازها عود است).

12-در معرفت نواختن پرده‌ها كه مناسب وقت باشد.

13-در بيان آنكه نزد هر قومي كدام پرده مناسب است.

14-در شبانه روزي از هفته‌ها كدام پرده مناسب است.

15-در نسبت پرده‌ها به اقاليم سبعه.

16-در تأثير نغمات در طبايع.

17-در معرفت سماع و آنچه بدان منسوب باشد.

و اين مبني است برهفت قسم:

1-تعريف حواس خمسه.

2-در تعريف سماع(متسمع، مسمع، سامع)

3-در آداب سماع(زمان، مكان، اخوان).

4-در احكام و حقيقت سماع.

5-در وجد و وجود و مراتب آن.

6-در رقص كه به مذهب {امام} اعظم مباح است.

7-در خرقة(درويشان و اهل دلان).

خاتمه در اين كه ادريس موسيقي علمي و عملي را آشكار كرد و همة انبيا اين علم را نيكو دانسته و پيغمبر ما و اكثر اولياء اين علم را در غايت كمال دانسته‌اند و دارندگان روحانيت وطبع سليم آنرا نيكو مي‌دانند و بيشترمردم و پادشاهان و دارندگان لطف طبع و استعداد آن را مي‌پسندند و بايد كه علماء و خطبا و حفاظ آن را بورزند و بدان بپردازند و به فرزندان بياموزند.

آغاز نسخة سپهسالار: بسمله. حمد و ثنا و درود و سپاس هر خداوندي را كه آدمي را از جملة مخلوقات برگزيد…و نغمات طيبه بلند بلبل زبان را در مجمع انس و در پردة عشاق گردانيد…اما بعد برضمير انور ارباب دانش مخفي نماند كه علم موسيقي علمي است به غايت شريف و دقيق و روحاني و استادان اين فن كتب مطول تصنيف كرده‌اند اگر چه علم حال به قال در نمي‌آيد بهرحال مختصري از براي طالبان اين فن ترتيب داده شده اين رساله مبني بر مقدمه و هفده فصل و خاتمه.

آغاز نسخة دانشگاه: حمد و ثنا و درود و سپاس مر خداوندي را كه از عدم به وجود آورد…بدانكه در بيان كتاب اعلام مي‌رود كه علم موسيقي علمي است بي‌نهايت و كيفيتي است به طبع و روحانيت تعلق دارد و استادان اين فن كتابهاي مبسوط دراين علم تصنيف كرده‌اند و نوشته‌اند اگرچه اين علم در قلم نمي‌آيد اما مختصري مفيد در اين رساله ذكر مي‌شود…مشتمل است بر هفده فصل و مقدمه.    [76]

انجام نسخة سپهسالار: همچنانكه جمع صحابه عمل مي‌نمايند معاويه عليه اللعنه ساكت شد و الحمد الله الذي هدانا علي سواءالطريق.

انجام نسخة دانشگاه: تا اثرها و نتيجه‌هايي مشاهده كند و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب(سنه 1273).

نسخه‌ها :

1-دانشگاه 1974 مورخ 1273 (6:9-575) افسوس كه در فهرست اشتباهي شد و از س 12 ص 576 تا س 6 ص 577 كه در دنبال وصف نسخة ش 1976 آمده است مربوط است به شمار 1974 و دنبال س 9 ص 575 بايد قرار گيرد و چنين خوانده شود: در سلك عبارت كشيد…

2-سپهسالار 10/3931 (687:5).

در نسخه ش 1974 دانشگاه بنديست با عنوان (نوبت، قول، عمل) با نسبت هريك از يكي از اينها به موسيقي‌دانان ايراني مانند خواجه عبدالقادر و سلطان احمد و محمد لالا و سيد محمد و استاد نور و سيد قطب الدين و استاد علي سه‌تابي با آوردن شعرهايي به عربي و بيشتر به فارسي پس از هريك از عنوانهاي. چنين است:

نوبت مرتب از آن خواجه عبدالقادر در بزرگ، نوبت خواجه عبدالقادر، ترانه، فروداشت، قول دو گاه سلطان احمد، قول راست از سلطان احمد، عمل خواجه عبدالقادر در دوگاه، عمل هم در دوگاه از خواجه عبدالقادر، عمل دوگاه همو، عمل خواجه عبدالقادر در دوگاه، عمل خواجه در دوگاه حجاز، بازگشت، عمل خواجه عبدالقادر در عشيران عمل خواجه عبدالقادر در حسيني، عمل خواجه در حسيني، بازگشت، عمل خواجه در حسيني، بازگشت، عمل خواجه در حسيني، عمل خواجه در اصفهان، از آن محمد لالار در اصفهان، عمل در دوگاه حجاز از محمد لالا، عمل خواجه عبدالقادر در نوا، عمل سيد محمد در نوا، عمل خواجه در عراق، عمل استاد نورالشيخ در عراق، عمل خواجه در حجاز صورپيش، عمل خواجه در زنگله، عمل خواجه در زاولي، عمل در نوروز خارا از سلطان احمد، عمل سيد قطب الدين در نوروز خارا، عمل خواجه در نيريز، بازگشت، عمل خواجه در چهارگاه، عمل چهارگاه از آن استاد علي ستايي، عمل خواجه در مبرقع، بازگشت، عمل خواجه در مبرقع از سلطان احمد، بازگشت، عمل خواجه در سه گاه، بازگشت(5 ص و 6 س).

66-رساله موسيقي: خواجه كلان خراساني، دريك مقدمه و سه باب و يك خاتمه با يك صفحه دائره موسيقي (ديباچه).

داراي اين عنوان در نسخه سپهسالار:

مقدمه در باب علم به ادوار موسيقي و وجه تسميه آن.

فصل در بيان مقامات و شعبه.

فصل در تعداد شعبه.

فصل در تعداد آوازه.

فصل در مقدمات نغمات.

فصل در اصفهان.

فصل در راست.

فصل در حجاز.

فصل در كوچك.

فصل در نغمات و نقرات.

فصل در اصول به حرف مرقعات و محسنات.     [77]