دانش‌پژوه، محمدعلي. "صدوسي‌اند اثر فارسي در موسيقي". دوره8-9 ش98 (آذر49): ص 35-44.

خلاصه:  معرفي و توصيف بيست‌وچهار رساله و كتاب ديگردربارة موسيقي (ازرديف66تا89)، كه معرفي شمارة 66 ناتمام مانده بود.

صد و سي و اند اثر فارسي در موسيقي (4)

محمد تقي دانش پژوه

66-رسالة موسيقي: خواجه كلان خراساني، در يك مقدمه و سه باب و يك خاتمه با يك صفحه دائرة موسيقي(ديباچه).

داراي اين عنوانها در نسخة سپهسالار:

مقدمه در باب علم و ادوار موسيقي و وجه تسميه آن.

فصل در بيان مقامات شعبه.

فصل در تعداد شعبه.

فصل در تعداد آوازه.

فصل در مقدمات نغمات.

فصل در اصفهان.

فصل در راست.

فصل در حجاز.

فصل در كوچك.

فصل در نغمات و نقرات.

فصل در اصول به حرف مرقعات و محسنات.

باب در چند بيت:

مقام اندر عدد بيست آمد و چار       دو شعبه هرمقامي راست ناچار

حسيني كز مقامات است برتر          دوگاه آمد قرينش با محير

فصل در اوقات

آغاز: بسمله. حمدله....و بعد معروض ضمير اعزه مي‌گرداند بندة حقير فقير كسيرالمشتهر به خواجه كلان خراساني كه در اثناي تحصيل در حفظ كلام قيوم گاه‌گاه در ترنم جهت تحقيق آهنگها و دائره‌هاي اصول و قواعد موسيقي اقدام مي‌رفت تا قدري در ضبط و ربط آمد....و اين رساله مشتمل بر مقدمه وسه باب و خاتمه.

انجام: وقت روشن شدن صبح(سپس يك دائره است.)

نسخه‌ها:

1-سپه ش 7/2913 ص 360-362(5: 688 فهرست).

2-دانشگاه 4/7499 ص 67- 79 ، اين نسخه تحرير ديگريست به نظم و نثر فارسي داراي يك مقدمه در ادوارموسيقي و سه باب:

1-بيان مقامات و تعريف آن. به عنوان فصل سوم در تعداد آوازه‌ها.

2-مقدمات نغمات هريك و كيفيت حصول شعب و آوازه‌ها با دو فصل دربارة نغمه‌ها.

3-در نغمه‌ها و نقرات بحور اصول در دو فصل.

در آن از استادان فن ياد شده و آمده كه هفت آهنگ تا زمان شاه شيرويه بوده است و استاد   [35]    سعدي در هر فني از موسيقي مهارت داشته و پرده‌ها را به دوازده و مقامها را به دوازده برج رسانيده است. تا نوبت به شمس‌الدين محمد و كمال زمان و حسين و ابراهيم و اسحاق رسيد. ايشان از هر پرده شعبه‌اي ساخته‌اند و به بيست و چهار رسيد. و استادان مشهور اينهايند خواجه صفي الدين عبد المؤمن و استاد علي ستابي و استاد علي ربايي و استاد روح‌پرور و استاد حسين عودي و استاد خواجه عبدالقاهر تا مي‌رسد به مؤلف خواجه كلان كه در اثناي تحصيل علوم و حفظ كلام قيوم گاهي در ترنم اقدام مي‌رفت.

آغاز: مقام اندر عدد هشت آمد و چار         دو نغمه هر مقامي راست ناچار

بزرگ است و رهاوي اصل شهناز              شوم تا كردمش من بعد دم ساز

روايت است كه حضرت موسي....با قوم خود به صحرائي رسيدند.

67-رساله موسيقي: خواجه عبد الرحمن بن سيف الدين غزنوي(ذريعه 789:9) به نثر و نظم فارسي با شعرهايي از سلطانية كوكبي و گرفتة از تأليفات عبدالقادر مراغي. در آن در نسخة چاپ سنگي آمده است:

مولانا كوكبي همانا در سلطانيه آن شش آواز را اين طور به هم درآورده است:

كبشت مايه و كردانيه چو برخواني         نواز پردة نوروز و سلمك و شهناز

اين بيتها در بهجۃ الروح  (ص 43) هم آمده است(راهنماي كتاب 12: 7 و 8 ص 448).

در نسخة مجلس آمده است: اسامي دوازده مقام وبيست و چهار شعبه و شش آوازه حدوسط هر دو مقام مناسب را آوازه نامند و اسامي آنها به اين ترتيب است: سلمك، اصفهان، زنگوله، كردانيه،‌عشاق، راست....رهاوي، نوروز عرب، نوروز عجم، بعضي حجاز را معتدل نامند...نظم:

چو شوي در عراق پرده گشاي         فاختة ضرب و ترك ضرب نماي

............................................         ..............................................

دو يكست و دو چار ضرب الفتح      نيست قطعاً در آنچه گفتم قطع

و دورروان و فاخته گيرد شاهنامه و رمل طويل از ملحقات و از تأليفات خواجه عبدالقادر است. آغاز نسخة دانشگاه: مختصري است در بيان دوازده مقام موسيقي و بيست و چهار شعبه و شش آوازه كه دانسته شود و واضح هرمقام و اسم و تعلق به كدام برج از بروج دوازده گانه دارد. اداي آن در چه وقت براي چه مرض مفيد است. به جهت حكماء ابدان و اهل موسيقي با فايده است.

بسمله. چنين گويد: خواجه عبد الرحمن ابن سيف الدين غزنوي كه در اول هفت مقام آواز بود. هركدام متعلق به پيغمبري كه در وقت خاص ادا مي‌فرمودند.

انجام: كين ايرج. مهرانگيز.

آغاز چاپ سنگي: بسمله . چنين گويد خواجه عبدالرحمن ابن سيف الدين غزنوي كه علم موسيقي علم شريفي است دانستن آن براي اطباء و حكماء فوايد زياد بخشيده آنچه از كتب اين علم مطالعه نموده‌ام مختصري بيان مي‌شود:

آورده‌اند كه فيثاغورس روزي به بازار آهنگران رسيد از كوفتن آهن با پتك برروي سندان آوازي شنيد مطبوع طبعش گرديد. كمر همت استواركرد عود را وضع نمود هفت پرده برو بست به عدد هفت كوكب، يكي از شاگردان يك پرده برو علاوه ساخت.

بهمين وضع بود تا عهد سلطان اويس چهار پرده ديگر برو افزودند به عدد دوازده برج، دوازده مقام در صورت برو قرار دادند.

انجام: با شعبة مغلوب و شعبة مخالف.

روي بر آسمان كرد چو ماهي           اگرخواني عراق چاشتگاهي

نسخه‌ها:

دانشگاه تهران ش 4/3806 (با شمس المناقب سروش اصفهاني).

2-مجلس ش 37/3321 ص 510 (995:10) كه گويا بنديست از آن و چنين آغاز مي‌شود:

«حد وسط هر دو مقام مناسب را آوازه نامند و اسامي آن به اين ترتيب»:       [36]

3-چاپ سنگي با شمس المناقب سروش اصفهاني(مشار 1043)

نيز بنگريد به راهنماي كتاب س 12 ش 7 و 8 ص 468-مجلة موسيقي دورة ش 12: 41-46.

68-معرفۃ النغم: ابولحسن قيصر شاعر زندة در 1071 كه ديوانش در كتابخانة ديوان هند(ش 935) هست. و اين رساله را در 1087 از روي كتابهاي ايراني و هندي در يك مقدمه و دو قسم و دو مقاله و يك خاتمه ساخته است.

آغاز: الحمد الصانع العالم و مبدع الخلق من العدم و الصلاه علي الرسول المعظم محمد سيد العرب و العجم اما بعد چنين گويد بنده احقر ابولحسن المتخلص بقيصر.

نسخه: بادليان ش 2/1850 مورخ 1174.

69-تحفه الادوار: عنايه الله بن مير حاج هروي كه بنام اكبرشاه هند(963-1014) نيمي به نثر و نيمة ديگر آن به نظم در 24 محرم 1077 ساخته است.

آغاز: حمدي بيرون از دائره احصاء و سپاسي افزون از احاطه و استقصاء.

نسخه: بادليان 1845 ش 30 اوزلي نوشتة محمد امين در اكبرآباد براي شاه قباد بن عبدالجليل حارثي بدخشي ديانت خان مورخ 24 محرم 1077(فهرست فيلمها560:1).

وجديه طغري مشهدي در گذشتة 1100، مثنوي است در 500 بيت كه در آن از هنر موسيقي و اختراع فيثاغورس آنرا و از عطار و عراقي و نظام الدين اولياء و نظر آنها دربارة موسيقي و فرق ميان سرود ايراني كه از زبان مردان است دربارة زنان و سرود هندي كه از زبان زنان است دربارة مردان و افزارهاي موسيقي مانند قانون دوتار و تنبور و ارغنون و خبتر و دف و خنجري و دايره و مندل و تال ياد كرده است(فهرست دانشگاه 202:2).

71-72-رساله موسيقي: اميرخان كوكبي گرجي مطرب شاه سلطان حسين صفوي كه به نام او به نظم و نثر ساخته و در آن شعرهاي خود را دربارة مقامها و پرده‌ها آورده و از منظومة خود(ص 92-99 نسخه مجلس) و رساله آقامؤمن معاصر شاه صفي و شاه عباس دوم در شرح تصنيفهاي خود(ص 38-84) بندهايي گنجانده است. او جز قباد بيك كوكبي گرجي شاعر(1) در گذشتة 1033 است(كليات او شمارة 6054 دانشگاه) گويا در اين مورد از تصنيفهايي كه در بهجۃ الروح(ص 73-75) و خاتمه جامع الالحان مراغي آمده است اين دو بهره برده باشند. ديباچة اين رساله از خود كوكبي گرجي است. او مي‌گويد كه من اين رساله را در 78 سالگي ساخته‌ام و در كودكي جز تركي شكسته كه به زبان گرجي پيوسته است نشنيده‌ام و تا 25 سالگي در موسيقي استادي نديده‌ام(مجله موسيقي ش 5-104 ص 33).

تاريخ تأليف آن چنانچه از نسخة ملك برمي‌آيد بايد 25 ع 2/1108 باشد.

در دانشمندان آذربايجان (ص 264) از رسالة منظوم و منثور اميرخان كه بعضي از تصنيفات مراغي در آن هست ياد شده است.

پس از ديباچة خود رسالة نخستين است در چند باب و چنين آغاز مي‌شود:

گوشه‌گيرن خجستة نشاط و پرده‌نشينان حجلة اختلاط عالم كون فساد كه سازندگان قاعده‌دان قانون وحدت و نوازندگان تردست چالاك ارغنون حجتند...اما بعد بدان اي عزيز من كه استادان اين علم فرموده‌اند كه در عالم هر آوازي كه هست داخل موسيقي است.

چنين است انجام آن: تصنيف فتح نامة گرجي استان در پنج گاه:

باز نور دگر از مشرق ايمان زد        وقت آن كه دگر ساكن ميخانه شوم

در باب سوم آمده است:      [37]

مولانا كوكبي قزويني الاصل كه استاد اين {فن} بود در بيان دوازده مقام و شش آوازه گفته است:

ز راه راست گر آهنگ مي‌كني به حجاز        ز اصفهان نظري جانب عراق انداز

مشو بزرگ ز راه نياز كوچك باش               در آن مقام به عشاق بينوا پرداز

گوشت و نواز پردة نوروز سلمك و شهناز      بگوش جان شنواز كوكبي كه گردد راست

فهرست مطالبها:

باب 1 در اسامي 12 مقام.

باب 2 در بيان دانستن بيست و چهار شعبه كه يكي از پستي ديگري از بلندي هرمقام حاصل شود

باب 3 در بيان شش آوازه كه چون هر دو مقام مايل يكديگرند بشوند. يك آوازه در ميان حاصل آيد.

باب 4 در بيان 17 بحر اصول از قول خواجه عبد القادر مراغه‌اي.

باب 5 در بيان بحر اصول قديم از قول حكيمان فلسفه از جملة هفت اصولي كه در ميان نقاره‌چيان مشهور است.

باب 6 باب در بحر اصولي كه «علاساري» نوشته.

باب 7 در نسبت دوازده مقام به بروج دوازده‌گانة افلاك.

باب 8 در بيان آنكه هرمقام را از كدام حيوان برداشته‌اند(2).

باب 9 در بيان اينكه هراصولي چند ضرب است.

باب 10 در نسبت مقامات به فصول اربعه.

باب 11 در بيان آنكه هراصولي را چگونه بنوازند.

باب 12 در بيان كليات خواجه عبدالقادر

باب 13 در بيان شدِ.

باب 14 در بيان آن كه در وقت روز و در هر وقت شب چه مقام بايد خواند كه در گوشهاي مردم خوش آينده باشد.

باب 15 در آداب سازندة دهل.

تصنيفهايي كه در اين رساله از آنها ياد شده است:

1-رساله و تصانيف مرحوم آقا مؤمن مصنف كه از براي خسروان سلف....در هروقت و مقام مناسب ساخته.

2-شروع در تصنيف حسيني به بحث(؟) نشستن.

3-تصنيف ديگر كه حسب ارادت اشرف صاحب قراني عاشقانه ساخته شده.

4-تصنيف فتح نامة قندهار شاه صاحب قراني در غزال.

5-تصنيف راه آورد كه اين مور ضعيف به عرض شاه صاحب قران رسانيد.

6-تصنيف نوروزي كه از جهت نواب همايون گيتي ستان صاحب قران گفته شده.

7-تصنيفي كه از جهت پادشاه عرش مكان شاه صفي بسته شده.

8-تصنيف فتح نامة ايروان در نوروز.

9-تصنيف فرح آباد در حسيني.

10-تصنيف اشرف در محير.

11-تصنيف عباس آباد دوگاه.

12-تصنيف بهار باب(بهاريات؟) كه حسب الامر بسته شده در مغلوب و موافق.         [38]

13-تصنيف ديگر در پنجگاه جهت خواب طفل.

در نسخة مجلس در نيمه دوم چنين آمده است: «رساله كمترين غلامان اميرخان، تفصيل اسامي اصول هفده گانه كه اكنون بين الحفاظ به نوزده بحر متدول است»(ص 87-91) (مانند نسخة ملك) اين بند دربارة خواندن تصنيف است.

باز در آن آمده است:«چنانكه اين غلام در رسالة موزون عرض نموده-بناء عليه رسالة موزون مذكور نوشته مي‌شود تا متعلمان را قدري معلوم گردد ان شاء الله(ص 91-99) آنگاه آمده است:

چو فرمان از شهنشاه جهان بود       مقرسلطنت در اصفهان بود

شه فرمان روا از لطف الله             شهنشاه جهان سلطان حسين شاه

غلام پير خود را امر فرمود            كه از طنبور ناي و بربط و عود

برون آرم گروه نغمه يك يك          كه گرد خلق را معلوم بي‌شك

اين بند چنين مي‌انجامد:

بسي مدت در اين فن رنج بردم         به هفتاد و سه و بيتش ختم كردم

سپس نثر فارسي است در تصنيف(ص 92-149) بدين گونه:

تصانيف ضرب گرفتة از عبدالقادر: ضرب الفتح، ديارات، مخمس، رجعت به ضرب الفتح.

تصانيف:

1-از آقا مؤمن مصنف.

2-از شيخ عبدالعلي.

3-از كمترين غلامان اميرخان.

4-از عبدالقادر مراغي استاد المصنفين.

5-از خود اميرخان.

6-از مرتضي بيك غلام سركار خاصه مشهور به جودت

7-از خود اميرخان.

8-از عبدالقادر مراغي.

9-از ابراهيم گلپايگاني هشميره زادة شاه مراد مصنف.

10-از اميرخان.

11-عمل صحبت نامة استاد المصنفين مراغي(نيز بهجه الروح ص 73).

12-نقش در نغمة‌انوار شريف همداني.

13-از عبدالقادر مراغي.

14-از اميرخان در نغمة نوروز و پنجگاه.

15-از مراغي و به قولي از فارابي: كار سوزناك در نغمة عراق با اصول خفيف.

آغاز نسخة مجلس: سرود درود نامعدود و سپاس فزون از دايرة قياس سزاوار بزم بهشت آئين و مجمع رنگين پادشاهي است كه بيك امر دو حرفي چندين مجلس در طبقات ارضي و سماوي ساخته.

آغاز نسخة ملك: رسالة كمترين غلامان اميرخان. تفصيل اسامي اصول هفده گانه كه اكنون بين الحفاظ به نوزده بحر متداول است.

انجام هر دو: مكرر اهاهي هي جانم بل ماه من بل.

نسخه‌ها:

 1-مجلس ش 2211 نوشتة ميرزا عيسي خان پسر ميرزا مهدي خان تفرشي در 10 ع 1/1305، داراي دو بخش:

2-ملك ش 1652 نوشتة محمد صادق بن محمد علي علي‌آبادي مازندراني در 1315 براي احتشام الملك داراي هر دو بخش بدين گونه:      [39]

1-رساله موسيقي: نظر آقا كه در 25 ع 2/1108 براي شاه سلطان حسين ساخته است.

آغاز سرود در درود نامعدود و سپاس فزون از دايرة قياس سزاوار بزم بخشت آئين و مجمع رنگين پادشاهي است.

انجام افتاده: اما بعد بدان اي عزيز كه استادان اين فن

(ملك 1/1652 نوشتة محمد صادق بن محمد علي علي‌آبادي مازندراني در1315 براي احتشام الملك).

2-رساله موسيقي: اميرخان كه براي شاه سلطان حسين به نظم و نثر فارسي ساخته است.

آغاز: رساله كمترين غلامان اميرخان. تفصيل اسامي اصول هفده‌گانه كه اكنون بين الحفاظ به نوزده بحر متداول است.

انجام: اهاهي هي جانم بل شاه من بل.

(ملك 2/1652 نوشتة 25 ع 2/1108).

73-رساله موسيقي در دوازده باب از اسامي مقامات دوازده‌گانه در سه بند به نظم فارسي كه آقاي محيط طباطبايي از روي نسخة نوشتة فتح الله خواري در 1075 چاپ كرده است.

فهرست باب‌هاي آن:

2-در بيان آنكه بيست و چهار شعبه از دوازده مقام چگونه گرفته‌اند.

3-در بيان شش آوازه.

4-در بيان آنكه بيست و چهار شعبه از دوازده مقام چون گرفته‌اند.

5-در بيان آنكه شش آوازه را چون از دوازده مقام گرفته‌اند.

6-در بيان آنكه اصول چون پيدا كرده‌اند.

7-در بيان اصول مختلف.

8-در بيان آنكه شش بحر ديگر را چون زياده كرده‌اند.

در اينجا از خواجه صفي الدين عبدالمؤمن و استاد روح پرور و مولانا حسن عودي و اصول ثقيل و خفيف چهار ضرب و وسط و زرافشان و رمل ياد شده است.

9-در بيان زياده كردن پنج بحر گرد. در اينجا از خواجه كمال الدين عبدالقادر و پنج بحر او: ضرب الفتح، دورشاهي، شاهنامه، دائرة قمريه، خواجه مأتين، و از دورروان، دورچنبر، تركي،‌اصل تركي، فرع، فاختة ضرب، ياد شده و مؤلف خود را پيرو كليات خواجه كمال الدين عبدالقادر مي‌داند.

باز از مولانا حسين واعظ ياد مي‌كند كه با او سخني گفته است و از كليات اختراعي خود نام مي‌برد.

10-در بيان اصولهاي مختلف.

11-در بيان رنگهاي مختلف.

12-در بيان آنكه آهنگي كه خواننده در كدام مقامها سير كنند.

آغاز در باب 1 افتاده: و دوازده بخش شد و از هربخشي آوازي برآمد....وتربيت دوازده مقام آنچنان است كه گذشت اما بعضي گفته‌اند كه عشاق مقدم است به اين دليل:

عشاق مرا قد حسيني است چور است          در پردة بوسلي رهاوي و نواست

چو گشت بزرگ در صفاهان و عراق            زنگوله حجاز كوچك اندر برماست

اين شش بحر ديگر شد كه مجموع دوازده باشد. باب نهم.

انجام: ديگر در اين عمل سخن بسيار است اما به سخن همين اختصار كرديم و الله اعلم بالصواب.

اسامي مقامات دوازده گانه(شش بيت):

در پرتگاه عشاق اي مطرب خوش الحان          بنما نوا خدا را از بهر بي‌نوايان

.........................................................           ...........................................    [40]

هم در مقامات است(شش بيت):

تو اي مطرب آهنگ شهناز كردي        در عيش برروي ما باز كردي

هم در مقامات است(بيست و دو بيت):

مقام اندر عدد هشت آمد و چهار         دو شعبه هرمقامي راست ناچار

حسيني كز مقامات است برتر             دوگاه آمد قرينش با محير

...........................................             ....................................

عراق كوچك است آن اصل كزوي         بسوي ماه من آرد خرد پي

بزرگست در رهاوي اصل شهناز            شده با خاموشي من بعد دمساز

74-شمس الاصوات: در موسيقي هندي ساختة در 1109 «جاي نغمه» در زمان عالمگير در شش باب:

1-در كيفيت تفاضل «سر» كه در اصطلاح هندي آن را «سرادهياي» گويند، در 14 فصل.

2-در ذكر راگهاي كه در اصطلاح هند آن را «راگدهياي» گويند، در دو فصل.

3-در شرح «الاپ» يعني برداشتن و گردانيدن «سر» در‌«راگ» و ذكر اركان آن كه آن را «بركن ادهياي» گويند، در هفت فصل.

4-در شرح تفصيل اقسام «گيت» كه در اصطلاح هند آن را «پربندهياي» (پربنده ادهياي) گويند، در نه فصل.

5-در شرح قوانين دستك زدن كه آن را «تارادهياي» گويند.

6-در كليات ساز و احوال آن كه آن را «نادادهياي» گويند.

آغاز: قول اول كه عبارت است از حمد مخصوص حكيمي مطلق است كه چون

نسخه: ديوان هند 2022 مورخ 4 شعبان 1196.

75-رسالة موسيقي: ترجمه از كتابهاي هندي پارچاتك Parijatatka منسوب به اهويل Ahobal از روشن‌ضمير خنياگر بنده زادة عالمگير(1168-1118)، نام اصل متن به سه شكل در آن آمده است: پارجاتك، تارجاتك، مارچاتك.

به اصطلاحات سنكريت و دهرهة هندي، در سه بخش:

1-گيت كاند Giti Kanda                      م2-بادكاند Vad Kanda                      

3-نرت كلند Nrita Kanda

آغاز: سرود اثر آمود و اثر سرود نمود زمزمة حمد كار ساز بنده نوازيست كه به آهنگ وجود صاحب مقام محمود ساز كالبد را نغمه پرداز آواز ساخته و به لحن داوودي روح را مونس و دمساز گردانيده.

نسخه‌ها:

1-موزة بريتانيا ش 793 اگرتن Egerton مورخ شعبان 194 در 211 گ 13 س به نستعليق هندي(ريو 489).

2-ديوان هند ش 2009 و 2010.

76-رساله در ذكر مغنيان هندوستان: عنايت خان راسخ پسر شمس الدوله لطف الله خان صادق بهادر تهور جنگ مؤلف رقعات عنايت خاني كه در زمان محمدشاه(1131-1161) مي‌زيسته است.

آغاز: آينه ضمير منير دانشوران صاحب نظر و مرات باطن تجلي.

نسخه:بانكپور 174:18 ش 1734.

77-خلاصه العيش عالم شاهي: مظهر مظفر، در موسيقي هندي ساختة زمان شاه عالم در 177 و به نام او از روي مدارك هندي كهن مانند سنگيت‌در پن Sangit Darpan و جز آن در دو مطلب:

1-مزاج و احوال عضو تناسل در بيست باب.    [41]

2-دربارة‌زنان در بيست باب.

در پايان آن قيافه و موسيقي با نت و تاريخ موسيقي‌دانان هند گذارده شده که رويهم 64 ذكر است.

آغاز: بعد حمد كبريا و نعت سيد الاصفياء(ع) برضمير دانشوران دقيقه رس و كاملان صبح نفس.

نسخه‌ها:

1-ديوان هند 1853 نوشتة در 16 ع 1/1213.

2-بادليان 1628.

3-ايوانف 420:2 ش 611.          4-دانشگاه 8031.

78-اصول غنا: راچند احمد آبادي كه براي دال چند صاحب در 1178 در سه فصل ساخته است.

آغاز: بعد از اقرار و اعتراف به عجز زقصور از لياقت و طاقت گذارش و ستايش و نيايش خداوندي.

نسخه: بهار هند ش 1/236(187:1 فهرست).

79-مفرح القلوب: حسن علي دكني عزت در موسيقي مي‌سور Mysor بدستور تيپو سلطان(1197-1213) در 1197-1199 با شعرهايي به زبان فارسي و ريخته. بدين گونه:

مقدمه در ذكر صداي مردنگ و آواز گردش زنگوله و آواز زنگوله و صداي كركر.

باب 1 در بيان نغمة ابيض و اصولها و ضربها و غناها و طرزهاي ششگانه.

باب 2 در بيان نغمة اصغر و وقت سراييدن آن و اصولهاي پنج‌گانة آن است.

باب 3 در بيان نغمة احمر و اصولها و ضربها.

باب 4 در بيان نغمة زبر جد و اصولها و ضربها.

باب 5 در بيان نغمة ورود و طرزهاي ششگانه.

باب 6 در بيان نغمة عباسي و اصولها.

خاتمه در بيان دو غزل فارسي و چندين ريختة هندي خارج از وزن ششگانه.

آ‎غاز: حمد صانعي كه چون آفتاب جهان تاب صبح صنعش از افق مشرق.

نسخه‌ها: ديوان هند 2024 و 2025 و 2026 و 2027 و 2028 و 2029 و2031  و 2032.

80-رساله در بيان «تهاته» يعني نواختن سازها و كوك كردن تا از پرده بدر نيفتد: عوض محمد كامل خاني.

آغاز: در «تهاته» كردن «راگ بهيرون» و آن چنانست كه تاري كه بر سير است آن را تار «سرج سر» نامند و اين را.

در پايان نسخه آمده: «جدول تقسيمات به جهت تعيين مخارج نغمات كه به خط ميرزا البولخير پسر كامل خان ديده بود» (مورخ ج 2/1078) همچنين «وبندة درگاه ايزدي قبادين عبدالجليل حارثي اين جدول را وضع نمود اعداد اين ابعاد را موافق ضابطة كتب موسيقي استخراج نموده در اين جدول نوشت» در دنبال آن رسالة كوچكي است بنام «اسامي سر» با يك ديباچة كوتاه و سه جدول«تان، روپ، سر، راگ» و چنين آغاز مي‌شود: «سرج ركيب گندهار مدهم پنجم دهيوت نكهاد و به واسطه اختصار در وقت اجراي احكام بر اين سرها سر حروف هر اسمي را مي‌گيرند و تركيب از مجموع آن چنين مي‌كنند: س ر ك م پ د ن»(مورخ 22 صفر 1079).

نسخه: بادليان 1049، از آن ميرزا محمد رستم معتمدخان پسر قباد ديانت خان.

81-رساله در عمل بين و تهاته راگهاي هندي: عوض محمد كامل خاني در يك مقدمه در حقيقت «راگ» و نود فصل در موسيقي هندي.     [42]

آغاز: ....اما بعد چنين گويد اقل العباد عوض محمد كامل خاني كه در وقتي از اوقات صحبت دوستان.

نسخه: بادليان 1848 كه گويا از سال 1079 از آن ميرزا محمد معتمد خان بوده است.

82-رسالة موسيقي: محمد علي كه به درخواست بزرگي بنام مهدي در شش باب ساخته و در آن از رسالة عبدالقادر بهره برده است. بابهاي آن:

1-در آوازه               2-در مقامات.

3-در شعبه.              4-در گوشه.

5-در ترانه.               6-در اصول ضرب.

آغاز: حمد و سپاس و ستايش مر خداي راست كه لازم برهر شيء.

نسخه: بانكيپور ذيل 154:2 ش 2241.

83-رساله در مصطلحات موسيقي:

آغاز: حمدله. صلاوه...اما بعد بدانكه موسيقي لفظ سرياني است.

نسخه: قاهره 28 مجاميع فارسي طلعت گ 28-34 پ در 12 س 17×12 نستعليق حسين رضا بن عصمت پاشاي وزير در 1318 (فهرست طرازي ش 930).

84-مصطلحات موسيقي:(رساله در-) حكيم ميرزا ابوطالب خان فرزند حاجي محمد بيك تبريزي اصفهاني(1165-1231) كه در پايان خلاصه الافكار او ساختة 1-1206 (بانكي پور ج 8 ش 712 گ 249 پ 257 و كتابخانة ملك ش 4303 ص 226) آمده است. از اوست مسير طالبي في بلاد الافرنجي ساختة 1219 كه در كلكته در 1229(1812) و در 1836 چاپ شده است(بانكي پور 179:7-ديوان هند ش 696) سرگذشت او در دانشمندان آذربايجان(243) و تاريخ تذكره‌هاي فارسي (564) و مؤلفين مشار(175:1) و ادبيات فارسي استواري(878:1) آمده است.

85-اصول النغمات الاصفي: در موسيقي هندي به درخواست مسترريچار جانسن M. Richard Johnson در پنج اصل:

1-در بيان «سراديها» در شش فصل.

2-در بيان «راگ ادهيا»

3-در بيان «پركيرن(پرگيرنگ ادهيا) كادهيا».

4-در بيان «تارادهيا».

5-در بيان «نادادهيا».

در نسخة بهادر شش اصول است.

آغاز: نحمد و نصلي و جدانگيز ترنمي كه سوزان سينه ريشان محبت.

نسخه: ديوان هند 2017 و 2023.

بهار1 :7-186 ش 235 و 3/236.

86-ترجمة الادوار صفي الدين ابوالمفاخر عبدالمؤمن ارموي(613-693) از ميرزا محمد اسماعيل ابن محمد جعفر اصفهاني كه براي ميرزا آقاخان نوري بسال 1269 در 15 فصل ساخته است(فهرست دانشگاه 107:3) دو نسخه از آن آشنا مي‌شناسيم:

1-ش 564 مدرسة سپهسالار تهران كه در فهرست آنجا(397:3) و فهرست ميكروفيلمهاي دانشگاه (8:1) از آن ياد شده است.

2-ش 2206 مجلس شوراي ملي تهران ياد شدة در فهرست آنجا (168:6) نيز در مجلة موسيقي (ش 5-104 ص 32).

آقاي يحيي ذكاء آن را از روي نسخة سپهسالار در مجلة موسيقي(ش 46 تا 56) به چاپ رسانده است.

87-عينيه: اسماعيل حكيم تهراني كه بنام علي نقي ميرزا عين الملك فرمانرواي   [43]    سبزوار در چهار مقدمه و پنج فصل و يك خاتمه در مرغ زار رودخانة ششتمد كوه ميش شهر سبزوار پيش از 1310 ساخته است(شرح حال رجال ايران 498:2).

آغاز: سپاس بي‌قياس را سازنده‌اي برازنده و نوازنده‌اي طرازنده است كه از يك نغمه‌اش چندين صدا برخواست و از يك ترانه‌اش اين همه نواست.

انجام: تا در ميانه خواستة كردگار چيست اللهم اجعل عواقب امور ناخيرا بحق محمد و آله بتاريخ يوم الاحد خامس عشر شهر ذي الحجه الحرام سنه 1309 راقمه ابوالمجد درويش مجيد الملقب بنور علي شاه في سنه 1310 في شهر جمادي الاولي.

نسخه: مجلس ش 2213، فهرست 172:6.

88-رسالة موسيقي: در مقامها و شعبه‌ها.

آغاز: بدان اي فرزند كه هيچ علمي به علم موسيقي نرسد...بايد دانست كه نغمات و مقامات از وحوش و طيور برداشته‌اند...راست ازفيل، عشاق از خرگوش، حسيني از اسب، عراق از گاو، بزرگ از كبك، كوچك از طفل شيرخوار، زنگوله از زنگ سر(؟)، حجاز از خر، اصفهان از گوسفند، رهاوي از كلاغ، بوسيلك از نالة شتر، نوا از بلبل....

در بيان دوازده مقام و بيست و چهار شعبه و چهار گوشه كه...قلمي مي‌شود:

مقام اندر عدد هشت و چار        دو شعبه هرمقامي راست دركار

حسيني كز مقامات است بهتر        دوگاه آمد قرينش با محير

بدين ترتيب تا آخر نوشتم        بري بردار ازين تخمي كه كشتم.

...در بيان پست و بلندي هرمقام و شعبه.

...فصل در كواكب متعلقة به دوازده مقام.

...در بيان پيدا شدن دوازده مقام.

انجام: و يكي از بلند به صورت نظم درآمد و الله اعلم بالصواب.

نسخه: مجلس 5/662 نزديك به 4 ص(385:2).

89-رساله در علم موسيقي: گويا از سده 11.

آغاز: رساله در علم موسيقي. پوشيده است كه از خواص علم موسيقي هزار و يك لهو و لعب و ساز و نواست و باقي محض حقيقت و شناخت ذات بي‌همتا است...

بايد دانست كه مقامات و نغمات را مجموع از وحوش و طيور برداشته چنانكه هر مقام دوازده‌گانه دو شعبه و هر دو مقام را يك آوازه است و هرمقامي را چهار گوشه و سه پرده قرار داده‌اند كه مجموع چهل و هشت گوشه و سي و شش پرده باشد و اصول را هفده قرار دادند.

و محمد غواص بيست و چهار اصول قرار داده و شرح داده و شرح كرده هر مقام را از چه محل و از براي كه بايد خواند و هر نغمه‌اي را از چه چيز برداشته‌اند و به كدام برج نسبت دارد از بروج دوازده‌گانه و حقيقت دوازده مقام كه هريك را از چه برداشته‌اند بدين موجب:

راست از اسرافيل، عشاق از خروس، حسيني از اسب، عراق از گاو، بزرگ از كبك، كوچك از طفل شيرخوار، زنگوله از پاي شتر، و دراي زنگ او، حجاز از خر، اصفهان از گوسفند، رهاوي از كلاغ، بوسليك از نالة شتر، نوا از بلبل...

فصل (1) در بيان دوازده مقام و بيست و چهار شعبه. بايد دانست كه هرمقامي را دو شعبه و چهار گوشه قرار داده‌اند...

فصل(2) بدانكه هر دو مقام را يك آوازه است.

انجام: آخر شب عشيران و ماهور و حصار و بزرگ و كوچك و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب.

نسخه: نزديك به پايان جنگ شمارة 982 آقاي دكتر اصغر مهدوي كه من در نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه آن را (71:2) شناسانده‌ام، به خط نستعليق زير در 2 ص در متن و هامش گويا مورخ 1259.    [44]