اعتمادمقدم، عليقلي. "آموزش وپرورش درايران باستان بربنياد شاهنامه". دوره9، ش99 (دي49): ص2-9.

خلاصه:بررسي دانش آموزش وفرهنگ جوئي ايرانيان اززمان اردشير بابكان تا پايان اين دودمان برمبناي شاهنامه، فهرستي از مقامات فرهنگي ولغاتي كه در زمينه آموزش دانش و فرهنگ در شاهنامه آورده شده.

آموزش و پرورش در ايران باستان بربنياد شاهنامه

عليقلي اعتماد مقدم

آگهي ما دربارة دانش آموزي و فرهنگ ايرانيان بيشتر از آغاز پادشاهي اردشير  بابكان تا پايان آن دودمانست در حالي كه مي‌دانيم در روزگار اشكانيان ايران در اوج يكي از باشكوه‌ترين دورانهاي تاريخيش بوده است و ليكن مي‌بينيم هيچ گونه يادي از آن در اين شاهنامة كنوني كه در دست ماست نشده است. بحث ما اكنون در بارة جعليات و ملحقات يا به عبارت ديگر آنچه را كه ممكن است براي مقاصدي به اين كتاب افزوده يا از آن كاسته باشند نيست و از اينرو داخل به بحث ياد كرده مي‌شويم بي‌آنكه كوچكترين اظهار نظري بكنيم.

******

در زمان اردشير مردم ايران فرزند خويش را به فرهنگيان مي‌سپردند و در هر برزن دبستاني برپا بوده است كه در آن آتش پرستان به آموزش همگاني مي‌پرداختند.

همان كودكش را به فرهنگيان       سپردي چو بودي از آهنگيان

به هربرزن اندر دبستان بدي         همان جاي آتش پرستان بدي

شاهنشاه فرمان داد كه همگان در پي آموختن دانش و فرهنگ باشند و از بزرگداشت آن كوتاهي نكنند.

دگر آنكه دانش مي‌گيريد خوار       اگر زير دستيد اگر شهريار

سديگر بداني كه هرگز سخن         نگردد بر مرد دانا كهن

زماني مياساي از آموختن              اگر جان همي خواهي افروختن

چوفرزند باشد به فرهنگ‌دار           زمانه ز بازي برو تنگ دار

اردشير فرموده بود تا هركه پسري دارد او را بي‌هنر نگذارد.

سواري بياموزد و رسم جنگ         به گرز و كمان و به تير خدنگ

اورمزد پسر شاپور هنگام برتخت نشستن گفت:

دلت‌دار زنده به فرهنگ و هوش      به بد در جهان تا تواني مكوش

ز نادان نيابي بجز بدتري              نگر سوي بيدانشان ننگري

بهرام گودرز در اندرزنامه‌اش به كارداران چنين گفت:

كسي كش بود مايه و سنگ آن          دهد كودكان را به فرهنگيان    [2]

به دانش روان را توانگر كنيد            خرد را بدين برسر افسر كنيد

بهرام هنگامي كه برتخت نشست گفت:

شما نيز داريد دانش بزرگ              مباشيد با شهرياران سترگ

بزرگمهر به انوشيروان پند مي‌داد و مي‌گفت:

بدانگه شود تاج خسرو بلند         كه دانا بود نزد او ارجمند

ز دانش چو جان ترا مايه نيست      به از خامشي هيچ پيرايه نيست

به آموختن چو فروتن شوي          سخن را ز دانندگان بشنوي

فزودن به فرزند بر مهر خويش       چه در آب ديدن بود چهر خويش

ز فرهنگ و از دانش آموختن         سزد گر دلش بايد افروختن

در يكي از بزمهاي شاهانه موبد موبدان گفت دين و شاهي هنگامي نيرومند مي‌شود كه شاه از دانش آموزي سير نشود هرچند كه دانا باشد.

به هفتم سخن گرچه دانا بود        زبانش به گفتن توانا بود

نگردد دلش سير از آموختن          به انديشگان مغز را سوختن

بزرگمهر هنگامي كه در پيشگاه در انجمن ردان و موبدان سخن مي‌راند گفت:

دبيري بياموز فرزند را                    چو هستي بود خويش و پيوند را

دبيري رساند جوان را به تخت         شود ناسزا زو سزوار بخت

دبيريست از پيشه‌ها ارجمند             وزو مرد افكنده گردد بلند

خردمند بايد كه باشد دبير               همان بردبار و سخن يادگير

هشيوار و سازندة پادشا                زبان خامش از بد به تن پارسا

شكيبا و با دانش و راستگوي           وفادار و پاكيزه و تازه روي

چو با اين هنرها شود نزد شاه          نباشد نشستن مگر پيشگاه

به گفته موبد شاهنشاه هميشه از دانندگان دانش مي‌آموخت

زدانندگان دانش آموختي                دلش را ز دانش بر افروختي

خور و خواب با موبدان خواستي      همه دل به دانش بياراستي

روزي انوشيروان از بزرگمهر پرسيد كه فرهنگ يا گوهر كداميك بهتر از ديگري است؟

چنين داد پاسخ بدو رهنمون                كه فرهنگ باشد ز گوهر فزون

كه فرهنگ آرايش جان بود                 ز گوهر سخن گفتن آسان بود

گهر بي‌‌هنرزار و خوارست و سست       به فرهنگ باشد روان تندرست

روزي بزرگمهر در سخنرانيش گفت:

سپردن به فرنگ فرزند خرد        كه گيتي به نادان نبايد سپرد

در روزگار خسرو انوشيروان مردم سخت در پي دانش آموزي بودند.

به ايران زبانها بياموختند                 روانها به دانش بيفروختند

هرآنكس كه از دانش آگاه بود          ز گويندگان بر در شاه بود

انوشيروان در پندهايي كه به هرمزد داد گفت:

به دانش گاري و بدو شو بلند         چوخواهي كه از بدنياي گزند

به هركار كوشا بيايد شدن              به دانش نيوشا ببايد شدن   [3]

پرورش

اكنون به پرورش و آموزش كودكان مي‌پردازيم و از رشته‌هايي كه مي‌آموختند سخن مي‌گوييم:

-پس از كشته شدن سيامك از او پسري بنام هوشنگ ماند كه كيومرث به او فراوان مهربان بود

به نزد نيا يادگار پدر         نيا پروريده مر او را به بر

نيايش به جاي پر داشتي     جز او بركسي چشم نگماشتي

-فرانك مادر فريدون از بيم اژدهاك كودكش را به مرغزاري دور از گروه برده او را به نگهبان آن سپرد و از او خواست تا پدروار آن كودك را بپرورد.

بدو گفت كاين كودك شيرخوار         ز من روزگاري به زنهار دار

پدروارش از مادر اندر پذير             وزين گاو نغزش بپرور به شير

آن مرد پذيرفت كه او را بندگي كند.

فرانك بدو داد فرزند را                  بگفتش بدو گفتني پند را

سه سالش پدروار از آن گاوشير        همي داد هشيار زنهار گير

اژدهاك در پي فريدون مي‌گشت تا تباهش كند

دوان مادر آمد سوي مرغزار           چنين گفت با مرد زنهار دار

كه انديشه‌اي در دلم ايزدي             فراز آمدست از ره بخردي

پس كودك از او گرفت و به جايي دور دست برد و او را به مردي ديني در كوه البرز سپرد

يكي مرد ديني بدان كوه بود           كه از كارگيتي بي‌اندوه بود

فرانك بدو گفت كاي پاكدين         منم سوگواري از ايران زمين

بدان كان گرانمايه فرزند من           همي بود خواهد سرانجمن

ببرد سر و تاج ضحاك را             سپارد كمربند او خاك را

ترا بود بايد نگهبان اوي               پدروار لرزنده بر جان اوي

بپذيرفت فرزند او نيكمرد             نياورد هرگز بدو باد سرد

فريدون چون شانزده ساله شد گذشتة خود را از مادر پرسيد و فرانك او را گفت ترا در كودكي به نگهبان مرغزاري سپردم

بدو دادمت روزگاري دراز              همي پروريدت به بربر به ناز

زپستان آن گاو طاوس رنگ           برافروختي چون دلاور نهنگ

چون دشمن از جايگاهت آگاه شد ترا به سوي البرز كوه بردم و در آنجا پنهان ساختم.

-هنگامي كه فريدون فرمان داد تا پسرانش رابه سوي كشور يمن نزد پادشاه آن بوم بروند گفت هرچه از شما بپرسيد بايد پاسخش را نيكو دهيد

از يرا كه پروردة پادشا          نبايد كه باشد مگر پارسا

زبان راستي را بياراسته          خرد خواسته گنج ناخواسته

-زماني كه از ماه آفريد فرزندي از ايرج به جهان آمد

جهاني گرفتند پروردنش        برآمد به ناز و بزرگي تنش

-هنگامي كه از ماه آفريد پسري به جهان آمد فريدون نامش را منوچهر گذاشت

چنان پروريدش كه باد و هوا          برو برگذشتن نديدي روا    [4]

پرستنده‌اي كش به برداشتي            زمين را به پي هيچ نگذاشتي

به پاي اندرش مشك سارا بدي            روان برسرش چتر ديبا بدي

-چون رستم را به دايه سپردند ده دايه او را شير مي‌دادند

به رستم همي داد ده دايه شير          كه نيروي مردست و سرمايه شير

چو از شير آمد سوي خوردني         شد از نان و ازگوشت پروردني

بدي پنج مرده مر او را خورش        بماندند مردم از آن پرورش

-چون سياوش به جهان آمد رستم از پيشگاه كاوس خواست تا فرزند را به وي سپارد تا او را پروراند.

چنين گفت كاين كودك شيرفش       مرا پرورانيد بايد به كش

چو دانندگان ترا مايه نيست            مر او را به گيتي چو من دايه‌ نيست

بسي مهتر انديشه كرد اندر آن         نيامد همي بردلش بر گران

به رستم سپردش دل و ديده را         جهانجوي پور پسنديده را

تهمتن ببردش به زابلستان               نشستن گهي ساخت در گلستان

-چون گشتاسب بدگوئي‌هاي گرزم را دربارة اسفنديار باوركرد انجمني در پيشگاه برپاي ساخت و روي به بزرگان كرد

چه گوييد گفتا كه آزاده‌اي           به سختي همي پرورد زاده‌اي

به هنگام شيرش به دايه دهد           يكي تاج زرينش بر سرنهد

همي داردش تا كه چيره شود       بياموزدش راه و خيره شود

بسي رنج بيند گرانمايه مرد         سواري كند آزموده نبرد

-هنگامي كه اردشير زاده شد بابك او را به ناز پروراند

همي پروريدش به بر بر به ناز       برآمد برين روزگار دراز

-يزدگرد چون بهرام را به منذر سپرد او را به يمن بردند

ز دهقان و تازي و پرمايگان           توانگر گزيد و گرانسايگان

از آن مهتران چار زن برگزيد          كه اندر گهر بد نژادش پديد

دوتازي دو دهقان ز تخم كيان         كه بستند بردايگاني ميان

همي داشتندش چنين چار سال        چو شد سير شير و پراكند بال

به دشواري از شير كردند باز           همي داشتندش به بر بر نياز

آموزش

به كودكان هنگام آموزش هر گونه هنري را مي‌آموختند.

-فريدون منوچهر را ازهر گونه هنر بهره‌مند ساخت.

هنرها كه بد پادشا را به كار      بياموختش نامور شهريار

-تور به سلم گفت منوچهر كه چون بچة شير نرست نبايد تيز دندان گردد

چنان نامور بي‌هنر چون بود        كش آموزگار آفريدون بود

-منوچهر به جهان پهلوان سام فرمود كه فرزندت را هنر بيآموز

به خيره ميازارش از هيچ روي       به كس شادمانه مشو جز بدوي

كه فركيان دارد و چنگ شير          دل هوشمندان و فرهنگ پير

بياموز او را ره و ساز رزم            همان شادكامي و آئين بزم    [5]

پس زال را فرمود که به هنر بزرگان آراسته شود.

پس آنگه كه سام از پي پور خويش       هنرهاي شاهان بياورد پيش

جهانديدگان را از كشور بخواند           سخنهاي بايسته چندي براند

بدانيد كاين يادگار من است                به نزد شما زينهار من است

شما را سپردم به آموختن                  روانش از هنرها بر افروختن

گراميش داريد و پندش دهيد              همان راي و راه بلندش دهيد

آنگاه دستان را گفت:

بياموز و بشنو ز هر دانشي              بيابي ز هر دانشي رامشي

زخورد و زبخشش مياساي هيچ        همه دانش و داد دادن بسيج

زال فرمان داد تا موبدان نزدش بيايند و در هر رشته او را آموزش دهند

زهر كشوري موبدان را بخواند        پژوهيد هر چيز و هرگونه راند

ستاره شناسان و دين آوران            سوران جنگي و كين آوران

شب و روز بودند با او به هم          زدندي همي راي بر بيش و كم

به راي و به دانش به جايي رسيد      كه چون خويشتن در جهان كس نديد

سواريش چونان بدي در جهان        كزو داستانها زدندي مهان

-گاهي پادشاهان پهلوانان خود را آزمايش مي‌كردند و ميزان دانش و هنر و فرهنگ آنان را مي‌سنجيدند، چنانكه منوچهر زال را در برابر موبدان پژوهش كرد و پس از آن در ميدان تير اندازي و سواري و شمشير بازيش را آزمود.

بخواند آنزمان زال را شهريار         كزو خواست كردن سخن خواستار

نشستند بيدار دل بخردان            همان زال با نامور موبدان

بدان تا بپرسند ازو چند چيز        سخنهاي بنهفته در پرده نيز

.........................................        ......................................

زماني در انديشه بد زال زر             برآورد يال و بگسترد بر

و زان پس زبان را به پاسخ گشاد        همه پرسش موبدان كرد ياد

چو زال اين سخن ها بكرد آشكار       ازو شادمان شد دل شهريار

به شادي همه انجمن برشکفت          شهنشاه گيتي زهازه گرفت

ديگر روز به فرمان شاهنشاه در ميدان آواي صنج و دراي هندي و كرناي برخاست

ابا نيزه و گرز و تير و كمان           برفتند گردان همه شادمان

كمانها گرفتند و تير خدنگ           نشانه نهادند چون روز جنگ

به پيچيد هركس به چيزي عنان       به گرز و به تيغ و به تير و سنان

ز بالا همي ديد شاه جهان            ز گردان هنر آشكار و نهان

ز دستان سام آن سواري بديد        كه نه ديده بود و نه از كس شنيد

.........................................         ..........................................

منوچهر گفت اين دلاور جوان       بماناد همواره روشن روان

برو آفرين كرد شاه بزرگ          همان نامور مهتران سترگ

-چون سياوش به جهان آمد رستم از شاهنشاه درخواست كرد كه آن كودك را به وي سپارد تا او را بپروراند و هنر بياموزد. چون او را به زابلستان برد

سواري و تير و كمان و كمند        عنان در كمين و چه و چون و چند

نشستگه و مجلس و ميگسار        همان بازو شاهين و يوزوشكار

زداد و زبيداد و تخت و كلاه        سخن گفتن و رزم و راندن سپاه      [6]

هنرها بياموختنش سر به سر         بسي رنج برداشت كامد به بر

سياوش چنان شد كه اندر جهان     بمانند او كس نبود از مهان

چو يك چند بگذشت او شد بلند     به نخجير شير آوريدي به بند

-چو كيكاووس فرمان داد تا سياوش از شبستان شاهي ديدار كند وي پدر را گفت:

مرا راه بنما سوي بخردان        بزرگان و كار آزموده ردان

دگر نيزه و گرز و تير و كمان      بپيچيدن اندر صف بد گمان

دگر تخت شاهي و آئين بار       دگر بزم و رود و مي و ميگسار

(چه آموزم اندر شبستان شاه       به دانش زنان كي نمايند راه)

-هنگامي كه گيو به سوي توران زمين مي‌شتافت به گودرز اندرز داد

تو مر بيژن خرد را در كنار         بپرور نگهدارش از روزگار

بياموزش آرايش رزم را           نشايد مگر رزم يا بزم را

-زماني كه فرامرز به فرمان كيخسرو به سوي هندوستان رفت رستم تا دو فرسنگ او را همراهي نمود

بياموختش رزم و بزم و خرد          همي خواست كر روز رامش برد

-كيخسرو رستم را شادبان گفت و فرمود

كه پروردگار سياوش توئي          زگيتي خردمند و خامش توئي

.....................................           .......................................

كه اويست پروردگار پدر            ورويست پيدا به گيتي هنر

-اسفنديار به رستم اندرز داد كه در آموزش بهمن كوتاهي نكنند

بياموزش آرايش كار زار                   نشستنگه بزم و رزم و شكار

مي ورامش و زخم چوگان و گو        بزرگي و هر گونه‌اي گفت و گو

-رستم در نامه‌اي كه به گشتاسب دربارة بهمن نوشت گفت:

كنون اين جهانجوي نزد منست        كه فرخ‌تر از او رمزد منست

هنرهاي شاهانش آموختم             از اندرز وام خرد توختم

-گشتاسب در نامه‌اي كه به رستم نوشت گفت:

كه يزدان سپاس اي جهان پهلوان      كه ما از تو شاديم و روشن روان

چنين شد به فرهنگ و بالا و چهر      كه گفتي فروزد همي برسپهر

پس آگاهي آمد سوي اردوان            زفرهنگ و از دانش آن جوان

-اردشير فرمود تا شاپور را به فرهنگيان بسپارند.

بياورد فرهنگيان را ز شهر             كس كش ز فرزانگي بود بهر

نبشتن بياموختش پهلوي               نشست سرافرازي و خسروي

همان جنگ را گرد كردن عنان          ز بالا بدشمن نمودن سنان

زمي خوردن و بخشش و كار بزم       سپه بستن و كوشش و كار رزم

-چو مادر شاپور(ذوالاكتاف) دانست كه فرزندش براي آموختن آماده است

وزو شادمان شد دل مادرش            بياورد فرهنگ جويان برش     [7]

بزودي به فرهنگ به جايي رسيد      كز آموزگاران سر اندر كشيد

چو برهفت شد رسم ميدان نهاد       هم‌ آورد و هم رسم چوگان نهاد

به هشتم شد آئين تخت و كلاه        تو گفتي كه اوبست بهرامشاه

يزدگرد موبدان را فراخواند تا پسرش را براهنمائي آنان دانش آموزد. ايشان به پيشگاه آمدند گفتند:

نگه كن به جايي كه دانش بود          زداننده كشور به رامش بود

ز پرمايگان رايگاني گزين                كه باشد زكشور برو آفرين

هنر گيرد اين شاه خرم نهان              زفرمان او شاد گردد جهان

چوبشنيد از آن موبدان يزدگرد           ز كشور فرستادگان كرد گرد

همانگه فرستاد كس‌ها به روم             به هند و به چين و به آباد بوم

همان نامداري سوي تازيان                بشد تا به بيند ز سود و زيان

بهر سو همي رفت خواننده‌اي            كه بهرام را پروراننده‌اي

بجويد سخنگوي دانش پذير             پژوهندة اختر و يادگير

بيامد ز هر كشوري موبدي               جهان ديده و نيك پي بخردي

يكايك بدين بارگاه آمدند                پژوهنده نزديك شاه آمدند

بپرسيد بسيار و بنواختشان                به هر برزني جايگه ساختشان

برفتند نعمان و منذر به شب              بسي نامور نيزه دار از عرب

بزرگان چو در پارس گرد آمدند         بر نامور يزگرد آمدند

همي گفت هركس كه ما بنده‌ايم         به فرمان خسرو شتابنده‌ايم

كه بايد چنين روزگار از مهان            كه تابنده فرزند شاه جهان

به بر گيرد و دانش آموزدش              دل از تيرگيها بيفروزدش

ز رومي و از هندي و پارسي             نجومي دگر مردم هندسي

هم از فيلسوفان بسيار دان                 سخنگوي و از مردم كاردان

همه سر به خاكپاي وي‌ايم                 به دانش همه رهنماي وي‌ايم

نگر تا پسندت كه آيد همي               و گر سودمندت كه آيد همي

يزدگرد برآن شد كه بهرام را به منذر بسپارد و نذر او را به يمن برد.

چو شد هفت ساله به منذر چه گفت       كه اين راي با مهتري بود جفت

چنين گفت كاي مهتر سر فراز              زمن كودكي شيرخواره مساز

به داننده فرهنگيانم سپار                     كه آمد كنون گاه آموزگار

بدو گفت منذر كه اي سرفراز          به فرهنگ نوزت نيامد نياز

چو هنگام فرهنگ باشد تو را           به دانايي آهنگ باشد تو را

به ايوان نمانم كه بازي كني             ببازي همي سرفرازي كني

چنين پاسخ آورد بهرام باز              كه از من تو بيكار خردي مساز

مرا بخردي هست اگر سال نيست      بسان گوانم بر و يال نيست

ترا سال هست و خرد كمترست       نهاد من از راي تو ديگرست

نداني كه هركس كه هنگام جست     زكار آن گزيند كه بايد نخست

تو گر باز هنگام جويي همي           در انديشه دل را بشوئي همي

همان كار بي‌گاه بي‌بر بود               بهين از تن مردمان سر بود

هرآن چيز كاندر خور پادشاست       بياموزيم تا بدانم سزاست

سرراستي دانش آيد نخست            خنك آن كز آغاز فرجام جست  [8]

منذر با شنيدن سخنان بهرام خيره شد و نام يزدان بر زبان راند

فرستاد هم در زمان رهنمون            سوي سورسان سركشي برهيون

سه موبد نگه كرد فرهنگ‌جوي        كه در سورسان بود با آبروي

يكي تا دبيري بياموزدش                 دل از تيرگيها بيفروزدش

يكي آنكه دانستن باز و يوز           بياموزدش كان بود دلفروز

و ديگر که چوگان و تير و كمان         همان گردش تيغ با بدگمان

چپ و راست پيچان عنان داشتن     ميان يلان گردن افراشتن

سديگر كه از كار شاهنشهان          ز گفتار و كردار كار آگهان

بگويد به بهرام خسرونژاد             كه اندر هنر داد مردي بداد

چو آن موبدان پيش منذر شدند      زهر دانشي داستان‌ها زدند

تن شاهزاده بديشان سپرد             فزاينده خود دانشي بود و گرد

چنان گشت بهرام خسرونژاد         كه اندر هنر داد مردي بداد

هنر هرچه بگذشت بر گوش او      به فرهنگ يازان بدي هوش او

چو شد سال آن نامور بر دوشش     دلاور گوي گشت خورشيد فش

به موبد نبودش به چيزي نياز          به فرهنگ و چوگان و هم يوز و باز

به آورد گه بر عنان تافتن              بر افكندن اسپ و هم تافتن

-چون قباد از نزد هيتاليان بازگشت داراي فرزندي شد

برين گونه تا گشت كسري بزرگ        يكي كودكي شد دلير و سترگ

به فرهنگيان داد فرزند را                   چنان تازه شاخ برومند را

-هنگامي كه شيرويه شانزده ساله شد.

بياورد فرزانگان را پدر                   بدان تا شود نامور با هنر

همي داشت موبد مراو را نگاه         شب و روزشادان به فرمان شاه

چنان بد كه يك روز موبد زتخت     بيامد به نزديك اين نيك بخت

چو آمد به نزديك شيروي باز        هميشه ببازيش ديدي نياز

يكي دفتري ديد پيش اندرش        نبشته كليله بر آن دفترش

فرهنگ جويان و آموزگاران: موبدان-دانندگان-ديناوران-ستاره شناسان-بخردان-مردان كار آزموده-آموزگاران-سخنگويان-دانش پذيران-يادگيران-اختر پژوهان-هندسه‌دانان-كاردانان-فرزانگان و سواران جنگي و كين آوران بودند كه رشته‌هاي دبيري آموختن-زبان آموزي-سخنگويي-خرد آموزي-آيين بزم و شادكامي-پي بردن به چيستانها-هنرهاي شاهان-آئين بار و پادشاهي و بزرگي-چوگان بازي-نخجير گيري(بهره‌برداري از باز و شاهين و يوز و سگ...)-سواري-رسم جنگ و كارزار(گرز و كمان و كمند و تير)-شمشيربازي-راندن سپاه و سپاه بستن را مي‌آموختند.    [9]