دانش‌پژوه، محمدعلي. "صدوسي‌اند اثر فارسي در موسيقي". دوره8-9 ش99 (دي49): ص40-44.

 

خلاصه:  معرفي و توصيف سي‌ونه رساله و كتاب ديگر دربارة موسيقي (ازرديف90تا128).

صد و سي اند اثر فارسي در موسيقي

(5)

محمد تقي دانش‌پژوه

90-منظومة در موسيقي، داراي اين عنوانها:

1-در بيان آنكه هرمقامي از چند نغمه حاصل و به كدام برج منسوب است.

2-در بيان آنكه هر مقامي به كدام وقتي از اوقات منسوب است.

3-در بيان بيست و چهارم شعبه كه خواندن هريك در كدام ساعت مناسب است.

4-در بيان حرفهاي موسيقي.

5-در بيان سازهاي مختلفه.

آغاز: هذا رساله در بيان علم موسيقي. بسمله.

 در شيوة موسيقي سخن بسيار است        از جمله وجود هر سخن ادوار است

غافل منشين از نغمه داودي                   كين قول زسالك اطوار است

در بيان آنكه هرمقامي را دو شعبه است و هر شعبه‌اي نغمه‌اي چند است و هر شعبه شعبه‌اي كدام است.

مقامي را دو شعبه هست پيدا         ز پستي و بلنديش هويدا

ز اول شعبه پستي را بياري            بلندي را ز آخر شعبه آري

انجام: هرنغمه كه او نمود از عود      بگذشت زنغمه‌هاي داود

اي خنگ خطايي ثناخوش             بخت آمده برسر و دندانش

(سپس غزالي است):

باز اين بي‌سرو  بي سامان كسي دارد      باز اين دل هرجايي هوسي دارد

از كوي بتان شاهي گم ره شده برگشتن    كين باديه همچون تو آواره بسي دارد

نسخه: سپهسالار ش 2/142 در 13 ص از برگ 88 و در 121 بيت(48:4 و 686:5 فهرست).

91-رساله موسيقي: يك فصل دارد.

در آن شمس الدين محمدبن حسين و ابواسحق موصلي و ابونصر فارابي ياد شده و آمده:

«اين كمنه در ميان دايره شش آوازه ساخته و آوازه‌ها هريك به دو مقام علم افراخت».

آغاز: بسمله مخفي نماند كه آنچه فقير تتبع نموده است علم موسيقي از حضرت ادريس عليه السلام به ظهور آمده گويند در حالت عروج روحاني از صداي دور فلك فرا گرفته.

انجام: اگر طالب علم خواهد بداند و الله اعلم بالصواب.

نسخه: ش 16/2913 سپهسالار(678:5) (ص 385-359).

92-رساله موسيقي: داراي اين فصلها:

1-شش آوازه به نثر.

2-شش آوازه به نظم.

3-در بيان اصول اين علم كه مشتمل بر 17 عدد آمده است.

4-در بيان نظم اصول كه بيست و سه قرار داده‌اند.

5-در بيان آنكه هريك از مقامات به كدام از بروج دوازده‌گانه تعلق دارد.

آغاز: بدانكه جميع اشياء به آهنگ و نغمه مشغولند كه اگر يك آهنگ ايشان بي‌اصول بوده باشد ملال در ذات بهم مي‌رسد.

انجام: و آخر شب عشيران و ماهور و بزرگ و كوچك بكار آيد. و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و لمآب.    [40]

نسخه: سپهسالار ش 18/2913 ص 363-365 (678:5 فهرست).

93-رساله موسيقي

آغاز: بدانكه بعضي از استادان موسيقي برآنند كه حكيم افلاطون از تمام دوازده بروج فلك بگوش جان دوازده مقام شنيد و جمله را ضبط كرد و چنانكه مقام راست از برج حمل و مقام اصفهان از برج نور.

انجام: مقام زنگوله: شعبه چهار گانه از اوج، شعبه غزال از حضيض.

نسخه: ش 2/7421 سپهسالار (688:5) 205 ر-21 پ.

94-مقامات: محمدعلي صافي كرماني در چهارده بيت به وزن مثنوي در فرهنگ سخنوران (ص4326) از آقا محمد صافي كرماني و ميرزا محمد علي صافي يزدي هر دو از سدة 13 ياد شده است، اين هرسه شادي يكي باشند.

آغاز: شنيدم شبي مطرب راست كيش       چنين گفت در پرده با تار خويش

انجام: نوا ساز سربار صافي چه اوست      شود كار اين نغمه از چوب و پوست

نسخه: هامش مجموعة ش 2242 كتابخانة مجلس سنا.

95-رساله در موسيقي گويا از ميرزا آقا محمد علي گرگاني از سدة 13 در زمان قاجار.

نسخه: مجموعة مورخ 1294-1290 نوشتة ميرزا آقابيك محمد علي گرگاني و گردآوري او(كتابخانة ملك 4/805).

96-بحورالاحان: ميرزا آقا محمد نصير فرصه الدوله حسيني شيرازي (1271-1339) در مطبع مظفري بمبئي به سال 1332 چاپ شده است، در علم موسيقي است و نسبت آن به عروض . بندي از آن در مجله موسيقی ( ش 26: 17-27 ) نقل شده است.(رجال ايران 15:4-مشار 208).

97-مجمع الادوار: خان خانان حاج مهدي قلي خان بن علي قلي خان مخبر السلطنه هدايت طبرستاني(1280-1375) كه از روي الادوار ارموي و شرح الادوار مرغي و مقاصد الاحان او و دره التاج قطب شيرازي ساخته و موسيقي ايراني را بروش نوين اروپايي درآورده و آن در تهران بسال 1317 خ به چاپ رسيده است.

(فهرست دانشكدة حقوق ص 183-مشار 1380-مؤلفين مشار 458:6 _شرح حال رجال ايران 184:4).

98-رساله در علم موسيقي:

آغاز: رساله در علم موسيقي. بسمله. اما به بايد دانست كه مقام چند است و شعبه چند است و اصول چند است بدانكه مقام دوازده است و هرمقامي را دو شعبه و لازم است كه بيست و چهار باشد.

انجام: زنگوله حجاز كوچك اندر برماست. والله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب.

نسخه: جنگ سدة‌ 13 ص 8-336 (فهرست فيلمها ص 649 س 2214).

99-قصيدة لعنيه در مدح ائمه: عبدالغني غني تبريزي، در مقامات دوازده‌گانه.

آغاز: اي برادر اگرت هست هواي عرفان          رو تولا بكن از جان به علي عمران

انجام: آنكه خواننده اين باشد زكرم         دارم اميد كه باشد به غني فاتحه خوان

نسخه: مجموعه ش 2242 سنا د هامش.

100-منظومه‌اي در موسيقي در 15 بيت فارسي.

آغاز: در علم موسيقي.

عشاق مرا قد حسيني است چو راست        حضيض اوج حضيض اوج حضيض اوج

زابل عوج دوگاه محير مرقع پنجگاه           در پرده بوسلي  رهاوي و نواست(1)

حضيض اوج حضيض اوج حضيض اوج   

مقام اندر عدد هشت آمد و چار            دوشعبه هرمقامي راست ناچار

انجام: نواكندر جهان افتاد از آن شور       بود نوروز خارا فرع ماهور

نسخه: الهيات 158:1 ش 4/124 ج، 22 پ-23 ر مورخ 12 رجب 1311.    [41]

101-در بيان دوازده مقام و دوازده شعبه به نظم در دوازده بيت:

(1)-راست خوان و راست رو اي مرد راه       هم مرقع باش و هم پنجگاه

(2)-رو به اصفهان كه يابي اي پسر              تو ز نيريز و نيشابورك خبر

(3)-در عراقم دشمنان منكوب شد               تا مخالف پيش من مغلوب شد

(4)-آنگه گوهرهاي كوچك سفته است         شعبه‌اش ركب و بياتي گفته است

(5)-در بزرگ آخر گل وقتم شگفت            تا شنيدم از همايون و نهفت

(6)-حاجيان را گشت آهنگ حجاز              تا سه گاه آمد حصار اهل ساز

(7)-بوسيليك آهنگ سازي نيك نام              از عشيران تا سه گاه آرد پيام

(8)-نالة عشاق تا دريافته                         زابل از اوج محبت يافته

(9)-از حسيني تا حديثي خوانده‌ام               در دوگاه و در محير مانده‌ام

(10)-نغمة زنگوله كاهل حال خواند             چارگاه از بردن غزال خواند

(11)-از نوا نوروز خارا دور نيست               گوشه‌اي نيكو‌تر از ماهور نيست

(12)-از رهاوي پيش ارباب نغم                  شد دو نوروز اين عرب اينك عجم

نسخه: نزديك پايان جنگ شمارة 482 آقاي دكتر اصغر مهدوي (نشريه 71:2) گويا مورخ 1259.

102-رساله در موسيقي

آغاز: بدانكه علم موسيقي در دوازده پرده است و در هشت باب.

نسخه: سنا ش 5/284 (نشريه 519:6).

103-رساله در علم موسيقي مشتمل بر دوازده مقام و بيست و چهار شعبه و چهل و هشت گوشه و شش آوازه و هفت بحر و اصول.

آغاز: بدان ايدك الله كه اين رساله‌اي است در علم موسيقي و مشتمل بر دوازده مقام و بيست و چهار شعبه و چهل و هشت گوشه و شش آوازه و هفت بحر و اصول.

نسخه: مجموعه آقاي مولوي در مشهد(نشريه 81:5).

104-رساله در موسيقي به نظم فارسي دربارة 12 مقام و 24 شعبه با ديباچة نثر.

آغاز: بعد حمد خدا و صلوات بررسول و اصحاب او بايد دانست كه علم موسيقي علمي است.

نسخه: بادليان1/1850.

105-رساله در موسيقي: با عنوان «فصل در بيان مقامات و غيره» و از عبارت فارابي در تعريف نغمه در آن آمده است.

آغاز: علم موسيقي عبارت است از معرفت احوال.

نسخه: بادليان ش 2018.

106-منظومه در علم موسيقي

مقام اندر عدد هشت آمد و چار          دو شعبه هرمقامي راست ناچار

كه در مجله موسيقي(س 3 ش 10 و 11 ص 21) آمده و در پايان نسيم طرب نيز ديده مي‌شود.

نسخه: بادليان Add 69 ( ش 1241گ 450 پ ، ص 766 فهرست ) (فهرست فيلمها ص 582 ش 1236 و 1338).

107-رساله موسيقي دربارة شش دستگاه اصل و شش دستگاه فرع با دو دايره و اشعاري دربارة مقامات به مثال.

آغاز: بسمله. قاعده در علم موسيقار. موسيقار بروزن بوتيمارسازي است از ني‌هاي بزرگ و كوچك به اندام مثلث سازند.

(8 ص در مجموعه‌اي از آن آقاي محمد مشيري يزدي).

108-ساز قصعات چيني

در پايان آن جدولي است. (دانشمندان آذربايجان ص 260)

آغاز: بيان قصعات چيني به ترتيب اصل و فرع مشتمل بر مجموع نغمات مع الحواد(؟) بدو مضراب بايد قرع كردن آن مضراب از هر جسمي كه ارادت ضارب كه مباشر آنست.

انجام: در و تركاسها نيز همچنان نغمات از وتر و كاسه حاصل مي‌شود.

نسخه: ملك 2/832 برگ 88 پ-89 به خط 837.

109- ساز الواح فولاد  ، با چند لوح .

آغاز : ساز الواح فولاد اين الواح را از فولاد سازند و چون دراز باشد و عريض ثقيل اعني بم باشد و اينها سبب نرمي آن باشد.

انجام : اما چون چشمم روشني نميدهد بدين مقدار اکتفا نموديم .

نسخه : ملک 3/823 برگ 89 پ - 90ر به خط 837 .

110-ساز غابي، با شكل اين ساز.

آغاز: اين ساز غابي چنان است كه آن را در دور وضع كرده باشد چنانكه در زير زمين ريسمان را كشيم اوتار آن در ادوار مي‌آيند و نغمات جليه از آن مسموع گردد.

انجام: كه مضراب را در حركت مي‌آورد و بر اوتار مي‌رساند.

نسخه: ملك 4/832  برگ 90 پ به خط 837.     [42]

111-آداب آوازها و ذكرهايي كه در منابر و جز آن خوانده مي‌شود،‌ بفارسي در ده باب.

1-آداب مقامات و رنگ و گوشه و شعبه و آوازهاي مختلفه.

2-آداب آوازي كه در چه وقت بايد خوانده شود.

3-آداب آوازهايي كه پيغمبران مي‌خواندند.

4-آداب علاج امراض.

5-آداب وحش و طير كه در منبرها خوانند.

6-آداب مرثية محتشم كه در منبرها خوانند.

7-آداب ذكرهايي كه در پاي منبرها خوانده مي‌شود.

8-آداب ذكرهايي كه در گلدسته خوانده مي‌شود.

9-آداب ذكرهايي كه درويشان و صوفيان خوانند.

10-آداب تصنيفات كه در مجلس اهل طرب خوانده مي‌شود.

آغاز: پس از فهرست يا دشده: و از جمله ده باب است. باب اول در آداب مقامات و گوشه‌ها و شعبه‌ها و آوازهايي كه هريك اسمي دارد و اين است:

راست گويان حجازي به نوا مي‌گويند       كه چنين كشته شد از بهر مخالف به عراق

انجام: ذكر عشيران

كوحسينم كو حسينم كوحسينم             كو شهيدم كو شهيدم كو شهيدم

نسخه: ملك: 2/2830 برگ 30 پ-53ر شكسته نستعليق علي رضا بن حسين بن اسماعيل قايني بيرجندي كه الادوار ارموي را در 1275 در همين مجموعه (ش 1) نوشته است.

112-رساله در علم موسيقي، دائرة شش آوازة اصل، به فارسي با شكل.

آغاز:........خالق بي‌چون كه هيچ علم از علوم به خورد.......به علم موسيقي نمي‌رسد چون كه جناب علي بن ابي طالب سير علم كرد.

نسخه: ملك 12/3536 از سدة 11.

113-رساله در موسيقي، بدين گونه:

باب در بيان دوازده مقام.

فصل در بيان اصول كبير.

فصل در بيان چهارشد.

باب دوم در بيان شد سيوم.

باب در بيان شد چهارم.

فصل در بيان دوازده مقام.

فصل كه صاحب ساز و نواز كه از جهت هرطايفه چه مقام بايد نواخت.

آغاز: بسمله. اي فرزند ايدك الله تعالي كه هيچ علمي به خورد بيني به علم موسيقي نمي‌رسد چنانكه حضرت امير ع سر عر علمي كرد و چون به موسيقي رسيده فرموده كه عجيب و غريب مي‌ماند.

انجام: و پنجگاه به كار آيد. اين مختصريست در بيان علم موسيقي اميد كه طالبان بهره‌مند گردند.

نسخه: ملك 36/4076 گ 290 پ-292 پ، نوشتة ميان سالهاي 1049 و 1058.

114-در بيان علم موسيقي و آداب و كيفيات و خواص آن، به نظم فارسي كه در پايان نسيم طرب هم آمده است:

آغاز: مقام اندر عدد هشت آمد و چار        دو شعبه هرمقامي راست ناچار

حسيني كز مقامات است برتر                 دوگاه آمد قرينش با محير

انجام: بدين ترتيب تا آخر نوشتم            بري بردار از تخي كه كشتم

نسخه: ملك 2/4583 (سدة 13).

115-در بيان پيدا شدن علم موسيقي

آغاز: بدانكه در پيدا شد علم موسيقي اختلاف.

انجام: راست للمفارج.

نسخه: ملك 3/4583 (سدة 13).

116-تعليم النغمات و بيان الدرج و الشعب و المقامات در آن آمده است:

هر نغمه كه روح از نفس مي‌شنود       اين گوش بدين خواب گران كي شنود

در هفت فصل:

1-در بيان سطور.

2-در بيان پرده‌هاي مقامات (اول راست و معرفت آن).

3-در بيان پرده‌هاي شعب(اول مبرقع چرا كه او شعبة اول راست است).

4-در بيان پرده‌هاي آوازها و تفسير كردن آن.

5-در ربط دادن.

6-در بيان آوازها كه هريكي از ميان دو مقام چگونه نمايند.

7-در بيان هفده بحر اصول و تقطيع آن.

آغاز: سپاس بي‌قياس صانعي را.

نسخه: ش 1519 وين(فهرست فلوگل 593:2).

117-در بيان شعبهاي هرمقام:

نسخه: تاشكند ش 728 (319:1).

118-دائره مقامات كه به جانواران نسبت داده شده است در يك برگ به خط نستعليق سدة 14 (دانشگاه 8348).

119-رساله موسيقي

نسخه: موزة بريتانيا Or 6270 (مجموعه) (فهرست  [43]   اونس 91-نشريه 659:4).

120-مجموعه داراي يك رسالة موسيقي كه پس از آن راگ موسيقي است و آن منظومه‌اي است در بيان راگه‌ها و راگينها.

نسخه: موزة بريتانيا Or 8116 از سدة 18 م(فهرست اونس ص 32-نشريه 660:6).

121 تا 123-مجموعه‌ رساله‌هاي موسيقي:

1-كتاب سماع المحودين (گزيده‌اي از آن).

2-انتخاب راگ در پن.

3-انتخاب نائيكابهيد.

موزة بريتانيا Or 7628 از سدة 18 و 19م(فهرست اونس ص 32-نشريه 6-660).

124-جواهر الموسيقات محمدي: شيخ عبدالكريم بن شيخ فريد انصاري قادري جاونپوري. دربارة راگه‌ها.

نسخه: موزة بريتانيا Or 12857 (فهرست اونس ص 33).

125-موسيقي(كتابي در-): مداح حسيني. با شكل طنبور.

نسخه: مكتبه معهد الدرسات الاسلاميه العليا در دانشگاه بغداد ش 38(نشريه 406:5).

126-رساله در موسيقي

نسخة دكتر وصال در شيراز(نشريه 293:5).

127-رساله در موسيقي در  چند فصل:

128 تا 131-مجموعه رسايل ياد شده در ذيل ريو ص 115 (فهرست دانشگاه 109:3):

1-رساله در جمع مقالات فقها، در باب شنيدن الحان و اختلاف {آنان}و مقاله در تفصيل اقوال اولياء در سماع: از محمد بن جلال رضوي، در 1028، خاتمة آن در آداب سماع است.

2-رساله دربارة سماع از عبدالجليل بن عبدالرحمن مسيحي بنام نواب مسيح الزمان در گذشتة 1061 در دو كتاب: نخستين در تحريم موسيقي در چهار فصل، دومي در اصطلاحات صوفيان.

3-گزيده‌اي از موسيقي دانش‌نامه.

4-كشف الاوتار: قاسم بن دوست علي بخرايي بنام جلال الدين اكبر دربارة شش مقام رسالة دوازده مقام كه حيدر تونياني بنام همايون پادشاه ساخته است.

آغاز: نغمات حمد كاملة حكيم كارسازي را اعظم شانه اما بعد عرض مي‌دارد فقير حقير شهير به قاسم بن دوست علي بخاري هداه الله سواءالطريق.

5-كنزالتحف.

 

توجه:

اين بند، مي‌بايستي در اول شماره 96 و 97 مجله به چاپ مي‌رسيده و افتاده است اينك در اينجا مي‌آيد و مربوط است به آغاز وصف اثر 37.

37-رساله درعلم موسيقي: ميرصدرالدين محمد فرزند ميرزا شرف جهان فرزند قاضي جهان سيفي قزويني كه خوشنويس و رنگ آميز و وصال و موسيقي‌دان و نقاش بوده و تصنيفات داشته است. وي شاگرد مالك ديلمي قزويني بوده و تذكره الشعراء ساخته است. او در ع 1/1007 تنگوزئيل نزديك به بسطام در گذشته است. گويا اوست كه نامه‌اي به يكي از ارباب نغمه نوشته و فرستاده است(همايون نامة شهاب منشي نسخة آثار سلطان القرائي).

او جز صدرالدين باقرين محمد علي تبريزي شاگژرد شيخ بهايي است كه مترجم الاعتقادات فخرالدين محمد حلي بنام شاه عباس و بدستور استادش و مترجم دو اثني عشريه در نماز و روزه شيخ بهايي در زمان استاد خود و زنده در 1027 مي‌باشد(ش5884 دانشگاه).

(عالم آراي عباسي 143 و 171 و 739 و 929 و 1089 خوشنويسان بياني 781-گلستان هنر ترجمة انگليسي 145-تاريخ تذكره‌هاي فارسي 267) در آن از كتابهاي جامع الاحان و مقاصد الالحان و از عبدالقادر مراغي و استاد قطب ثاني و حافظ ادوار قزويني و خواجه رضوان شاه تبريزي و خواجه مولانا شمس رومي و مولانا طاقيه دوز و استاد شاه محمود موزه دوز هروي و مولانا رضاي سمرقندي و مولانا حسيني كوكبي ياد شده است. در پايان آن در نسخه سنا دائره ‌ايست.     [44]

 

پاورقي ها:

1- درپايان كراميه دوره سفره چي آمده" در پرده بوسليك شادي و نواست."